ساحارا عۇلاماسى اتانعان بەكاسىل بيبولات ۇلى ادامزاتتىڭ قىمبات جاۋھارلارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن «زيكزال» اتتى ەڭبەگىندە «اللا ادامدى اسا سۇيىسپەنشىلىكپەن جانە سانالى ەتىپ جاراتقان. سونىمەن بىرگە ول ءار ادامنىڭ عۇمىرى مەن تاعدىرىن جازىپ قويعان» دەپ ايتادى. سوندىقتان بولار, كەيبىرەۋلەر ءجۇز جاساسا دا, بۇكىل ءومىرىن بوس وتكىزەدى. ال كەيبىرەۋلەر ماعىنالى ءومىر ءسۇرىپ, ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرادى.
بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى كەيىپكەرى – اناربەك ورمان. ونى وڭتۇستىك ءوڭىرى عانا ەمەس, بۇكىل رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى بىلەدى دەسەك, ارتىق بولماس.
كوپبالالى وتباسىندا ومىرگە كەلگەن ول, جاستايىنان اۋىلدىڭ بورپىلداق ماي توپىراعىن ارمانسىز كەشىپ, قىزىقتى بالالىق شاقتى باسىنان وتكەرىپ, ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, كاپيتان دەگەن شەن الىپ, اۋىر جاراقاتتانىپ, ءبىر قولىنان ايىرىلعان, العاشقىدا اۋىلدىق مەكتەپتە مۇعالىم, سونان سوڭ ديرەكتور بولىپ ىستەگەن اكەسىنە ءۇي شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بارلىق ماسەلە بويىنشا جاردەمدەسىپ, ەڭبەكقور ءارى ءتوزىمدى بولىپ وسەدى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ارمان جەتەلەپ, ينستيتۋتقا تۇسكەلى قالاعا تارتادى. بىراق تالاپكەرلەردىڭ كوپتىگىنەن قالاعان وقۋىنا تۇسە الماي قالادى. اكەسىنىڭ كەڭەسىمەن قۇجاتتارىن ينستيتۋتتىڭ ينجەنەر-مەحانيك دايىندايتىن كەشكى بولىمىنە وتكىزىپ, ستۋدەنت بولىپ قابىلدانادى. سول كەزدەن باستاپ سانالى ءومىرىنىڭ كوپ بولىگى قالادا وتەدى. قالالىق سۋ ارناسىندا جۇمىسقا ورنالاسىپ, كۇندىز سوندا جۇمىس ىستەپ, كەشكە ينستيتۋتتا ءبىلىمىن جالعاستىرادى. ينستيتۋتتى بىتىرگەن كەزدە, ول وتباسىلى ءارى تاجىريبەلى مامان بولىپ شىعادى. ءبىر-ەكى جىل ءوزى تۋىپ-وسكەن جەرىندە اۋداندىق سۋ بولىمىندە مەحانيك بولىپ ىستەيدى. سودان سوڭ شىمكەنت قالاسىنىڭ كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىندا ءبولىم باستىعى, ودان ءارى شايان اۋداندىق كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن, شىمكەنت قالاسىنداعى تۇرعىن ءۇي باسقارماسىن, قالالىق سۋ ارناسىن (بۇرىنعى «گورۆودوكانال» دەپ اتالاتىن مەكەمە) باسقارادى. جان-جاقتى ىسكەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن ول تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى شىمكەنت قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, سودان سوڭ ەكى رەت شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, 1998 جىلى قايتادان قالالىق سۋ ارناسىنىڭ باسشىسى بولىپ تاعايىندالادى. 2009-2011 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋ شارۋاشىلىعى كوميتەتىن باسقارادى. ودان سوڭ شىمكەنت قالاسىنا قايتا ورالىپ, «سۋ ارناسى-ماركەتينگ» جشس باس ديرەكتورى بولدى. سودان بەرى وسى كۇنگە دەيىن شىمكەنت مەگاپوليسىنىڭ تۇرعىندارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسۋدا.
سۋسىز ءومىر جوق ەكەنى ءمالىم. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز سۋ دەگەن ەكى عانا ارىپتەن قۇرالعان ءمولدىر سۇيىقتىقتا تىرشىلىكتىڭ كوزى جاتقانىن جاقسى بىلگەن. ولار ەجەلدەن بۇلاق كوزدەرىن اشىپ, توعاندار جاساپ, ارىقتار مەن قۇدىقتار قازىپ, ىشۋگە پايدالانىلاتىن سۋلاردىڭ ساپاسى مەن تازالىعىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن.
قازىرگى زاماندا سۋ تۇرمىستىق تىرشىلىكتىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعانى ءمالىم. سوندىقتان سۋدىڭ ماڭىزى بۇرىنعىدان ارتا تۇسپەسە, ەش كەمىگەن جوق. بۇگىندە قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 1,5 ملن-عا جاقىندادى. ولاردىڭ ءبارىن ىشۋگە جارامدى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ وڭاي شارۋا ەمەسى بەلگىلى (كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا شىمكەنتتە 350 مىڭداي ادام عانا تۇراتىن, ياعني قازىرگىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسە از. سوعان قاراماستان سۋدىڭ جاز ايلارىندا جەتكىلىكسىز بولعانىن, قۇبىرلار تەسىلىپ, ايلار بويى جوندەلمەي جاتاتىنىن بايىرعى قالا تۇرعىندارى ءالى ەسىنەن شىعارا قويعان جوق. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى 30 جىل وتسە دە, كوپتەگەن قالالار مەن اۋىلدار وسى كۇنگە دەيىن ساپالى اۋىز سۋعا جارىماي وتىرعانىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە شىمكەنتتەگى قالالىق «گورۆودوكانال» اتالعان مەكەمە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى جەكەشەلەندىرىلىپ, «سۋ ارناسى –ماركەتينگ» جەكە شارۋا سەرىكتەستىگى دەپ اتالدى. ول 30 جىل ىشىندە قازاقستاندا عانا ەمەس, تمد-داعى مىقتى كاسىپورىن- داردىڭ بىرىنە اينالدى. سول كەزدەگى كوپتەگەن كەمشىلىك جويىلىپ, ورىنسىز شىعىندار ازايدى. قازىر وندا مىڭنان استام جوعارى دەڭگەيلى ماماندار جۇمىس ىستەيدى. قالالىق سۋ ارناسى ەڭ جاڭا, ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن, الەمدىك دەڭگەيدەگى جابدىقتار مەن وزىق تەحنولوگيالاردى پايدالانادى. ولارعا قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ كوپ بولىگىن مەكەمەنىڭ ءوزى وندىرەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قالا حالقى كوپ جىلدار بويى ەلىمىزدەگى ەڭ ساپالى, ەڭ ارزان جانە تاۋلىك بويى توقتاۋسىز بەرىلىپ تۇرعان اۋىز سۋ ىشۋگە قول جەتكىزىپ وتىر. پايدالانىلعان شايىندى سۋلاردى تازارتۋ ءۇشىن پولشالىق تەحنولوگيا قولدانىلادى, بۇل پروتسەسس ونلاين رەجىمدە باقىلانادى. تازارتۋدان وتكەن سۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قاجەتىن وتەۋگە جىبەرىلەدى. سونداي-اق كارىز قالدىقتارىنان شىققان بيوگازدان ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلەدى. مۇنداي تەحنولوگيا قازاقستان تۇگىلى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە دە ەندىرىلمەگەن.
1998-2006 جىلدار ارالىعىندا تمد ەلدەرى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ بارلىق تۇتىنۋشىعا ەسەپتەگىش قۇرالدار قويىلعان, توزىعى جەتكەن جارامسىز سۋ قۇبىرلارى تۇگەلدەي اۋىستىرىلعان. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپ ادام سۋدى ىسىراپ ەتپەي, ۇنەمدەۋگە كوشكەن. سول كەزدەن باستاپ شىمكەنت قالاسىندا سۋ ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلدى.
وسى جەتىستىكتىڭ ءبارىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان ۇكىمەتى 2020 جىلى ارنايى قاۋلى قابىلداپ, شىمكەنت قالاسىنداعى سۋ ارناسىنىڭ تاجىريبەسىن ەلىمىز بويىنشا تاراتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن. بۇل جەردە وسى كۇنگە دەيىن اتقارىلعان جۇمىستار مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنىڭ ەسەبىنەن ەمەس, تەك جەكە شارۋاشىلىق سەرىكتەستىگىنىڭ ءوز قارجىسى مەن ەۋروپالىق دامۋ جانە قايتا قۇرۋ بانكىنىڭ بەرگەن كرەديتىنە جاسالعانىن اتاپ وتكەن ءجون بولار. حالىقارالىق بانكتىڭ اتالعان مەكەمەگە مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىنسىز نەسيە بەرۋى كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن قالا جۇرتشىلىعى اناربەك وڭعار ۇلىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دەپ باعالايدى. سوندىقتان بولار ولار وعان سەنىم ارتىپ, وتىز جىل بويى قالالىق, وبلىستىق ماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ەتىپ سايلاپ وتىر. سونىمەن قاتار ول تۇركىستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ, شىمكەنت قالاسىنىڭ, تۇركىستان قالاسىنىڭ, بايدىبەك, سايرام, تۇلكىباس, سارىاعاش, تارباعاتاي, زايسان اۋداندارىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى». ونىڭ ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان دا جوعارى باعالانىپ, «قۇرمەت», «پاراسات» جانە «دوستىق» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان.
اناربەك وڭعار ۇلى قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەندى ارالاساتىن ادام. ول كوپ جىل بويى قالالىق «نۇر وتان» (قازىرگى «امانات») جانە «اق جول» پارتياسىنىڭ ايماقتىق فيليالدارىنا باسشىلىق ەتتى. زەينەتكە شىققاننان بەرى قالالىق كلاسسيكالىق جانە جاعاجاي ۆولەيبول فەدەراتسياسىن باسقارىپ ءجۇر. اتالعان فەدەراتسيا قالا حالقىنا عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ سپورتسۇيەر جۇرتشىلىعىنا, سونداي-اق كورشى ەلدەرگە دە جاقسى ءمالىم. سوندىقتان بولار, وسى جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ 20-شى جۇلدىزىندا شىمكەنت قالاسىندا وتكەن اناربەك وڭعار ۇلىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان حالىقارالىق تۋرنيرگە ون ەكى وتاندىق جانە ءتورت شەتەلدىك (قىرعىز, وزبەكستان, رەسەي) كوماندالارى قاتىسىپ, جاقسى ونەر كورسەتىپ, قالا جۇرتشىلىعىنىڭ ريزالىعىنا بولەندى.
جالپى, اناربەك وڭعار ۇلى سپورتتى جانىنداي سۇيەدى, وسى كۇنگە دەيىن ۆولەيبول وينايدى, جاستارعا سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋدى ناسيحاتتاۋدان جانە ولارعا قولىنان كەلگەن جاعدايدى جاساۋدان جالىقپايدى. سونىمەن قاتار قالانى اباتتاندىرۋعا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋعا اتسالىسىپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر ازامات. سوندىقتان بولار ول باسقاراتىن مەكەمەنىڭ ەڭ كورىكتى جەرىندە «ورماندى سەن قانداي جاقسى كورسەڭ, ورمان دا سەنى جاقسى كورەدى» دەگەن كولەمدى باننەر ءىلۋلى تۇر.
قازىرگى كەزدە اناربەك وڭعار ۇلى مەن قۇداي قوسقان زايىبى گۇلنار ۇلكەن اۋلەتتىڭ الىپ بايتەرەگى ىسپەتتى, ەكەۋى نەمەرە, شوبەرە جانە شوپشەك كورىپ وتىر. ولار وزدەرىنەن تاراعان ۇرپاقتارىنان باسقا, بۇكىل جاقىن تۋىستارىنا كولەڭكەسىن ءتۇسىرىپ, ولارمەن قولداعى بارىن ءبولىسىپ, جاردەمدەسىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار اكەسىنىڭ تۋعان جەرى مەن مۇعالىم بولىپ ىستەگەن جەرىندە ءوز قارجىسىنا مەكتەپ پەن مەشىت سالىپ, سونداعى الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن ادامدارعا كوپ جىل بويى قارجىلاي كومەك بەرىپ ءجۇر. ونىڭ مەتسەناتتىعى مۇنىمەن عانا شەكتەلمەيدى, ونى وڭتۇستىك جۇرتى جاقسى بىلەدى. ەلدىڭ قامىن جەپ, اماناتى مەن ءۇمىتىن ارقالاپ جۇرگەن وسىنداي ازامات 70 جاسقا كەلدى. ونىڭ ونەگەلى ءومىرى وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى بولارى انىق.
ەرجان يساقۇلوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى