وكىنىشكە قاراي, ەلدەگى ينفلياتسيا كورسەتكىشى وتە جىلدام وسۋدە. قازىر قالا مەن اۋىلداعى ساۋدا ورىندارىنا باس سۇقساڭىز, قىمباتشىلىقتىڭ قۇرىعىنا ىلىكپەگەن تاۋاردىڭ جوققا ءتان ەكەنىن كورەسىز. الاڭداتارلىعى, ايماقتاردا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسى دا ىرىق بەرمەي وتىر.
ال باعانى اۋىزدىقتاۋعا بارىن سالۋعا تىرىسقان ۇكىمەت ءدال وسى تۇتىنۋ نارىعىنداعى احۋالدى رەتتەۋگە قاۋقارسىزدىق تانىتاتىن سياقتى. ويتكەنى جاقىندا بىرنەشە وبلىستىڭ اكىمى وڭىردەگى الەۋمەتتىك ازىق-ت ۇلىك قۇنىن رەتتەمەگەنى ءۇشىن ۇكىمەتباسى ءا.سمايلوۆتان ەسكەرتۋ الىپ ۇلگەردى. الايدا كۇن سايىن قۇبىلعان قۇن نارىعىن قولدان رەتتەۋگە اكىمدەردىڭ مۇمكىندىگى جەتە مە؟ جالپى, اكىمدەر الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ باعاسىن رەتتەۋ ءۇشىن تىرىسىپ-اق جاتىر. بىراق باعانىڭ قۇبىلۋى تۇتىنۋشىلاردىڭ قالتاسىنا اۋىر تيگەنى سياقتى, قىمباتشىلىق تا بيۋدجەتكە قوماقتى سالماق ءتۇسىرىپ وتىر. الايدا باعانى رەتتەۋ, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك قۇنىن ارزانداتۋعا باعىتتالعان اكىمدەردىڭ جۇمىسىندا جاڭاشىلدىق جوق بولىپ تۇر. بۇل جەردە اكىمدەر تۇراقتاندىرۋ قورىنداعى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنە ارقا سۇيەگەننەن ارتىق ارەكەتكە بارماي وتىرعان سياقتى. ودان قالسا, جەرگىلىكتى تاۋار ءوندىرۋشى كاسىپكەرلەردى قولداۋ دەگەن ۇرانمەن قيساپسىز قارجى جۇمساۋ ادەتكە اينالعانى جاسىرىن ەمەس. ناتيجەسىندە, نە دايىن ءونىمىنىڭ باعاسى ارزانداعان جوق, نە قاجەتتى تاۋار ءتۇرى كوبەيمەدى. وسى ەكى جاعدايدا دا بيۋدجەتكە ارتىق سالماق تۇسەتىنى داۋسىز. مىسالى, 2020 جىلدان بەرى قاراي الماتى وبلىسىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا 7,7 ملرد تەڭگە قارجى جۇمسالدى. ونىڭ ىشىندە 1,1 ملرد تەڭگە تۇراقتاندىرۋ قورلارىن ازىق-ت ۇلىكپەن تولتىرۋعا جۇمسالسا, 6,6 ملرد تەڭگە ءوندىرىس سالاسىنداعى كاسىپكەرلەردى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەمەن جانە سۋبسيديامەن قامتۋعا باعىتتالدى. الايدا قولعا الىنعان ءىس-شارالارعا قاراماستان ايماقتىڭ قىمباتشىلىق قۇرىعىنا الدىمەن ىلىككەنى انىق. قازىر رەسمي ستاتيستيكا مەن ەل ىشىندەگى شىنايى جاعدايدى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ويتكەنى نارىقتاعى باعا ءسات سايىن ءوسىپ كەلەدى.
– باعانىڭ وسۋىنە قاتىستى بىردەڭە ايتۋ قيىن. ويتكەنى ازىق-ت ۇلىك دۇكەندەرىندەگى باعا كەلەسى بارعانىڭدا كوتەرىلىپ كەتىپ جاتىر. مىسالى, شىلدە ايىندا كادىمگى ناننىڭ باعاسى 140 تەڭگە بولعان, تامىز ايىنىڭ باسىندا 145 تەڭگەگە ءوستى, ال ەكى اپتادان كەيىن تاعى 5 تەڭگە قوسىلىپ, 150 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتادى. بۇدان باسقا شاي, ماي, سۇيىق ماي, ماكارون ونىمدەرى, جۇمىرتقا, تاۋىق ەتى, سيىر, قوي ەتى سياقتى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك باعاسىنا قۇن قوسىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ اۋىلىمىز الماتىدان قاشىق ەمەس, تاسىمالداۋعا كوپ شىعىن كەتپەس, بىراق تاۋار قۇنى توقتاۋسىز ءوسىپ بارادى. قالاداعى جاعداي دا وڭىپ تۇرعان جوق. بۇگىن بارسام, بازارداعى سيىر ەتىنىڭ باعاسى 3 مىڭ تەڭگەگە جەتىپتى, – دەيدى ىلە اۋدانى, قويانقۇس اۋىلىنىڭ تۇرعىنى گۇلجيان نۇرعاليەۆا.
بۇل جەردە جاۋاپتى ماماندار باعانىڭ وسۋىنە نەگىزىنەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ سىرتتان تاسىمالداناتىنى ىقپال ەتىپ وتىر دەگەن پىكىر ايتادى. الايدا ىشكى ونەركاسىپتەگى تاۋار ءوندىرۋ جاعى كەمىگەن جوق. مىسالى, رەسمي ستاتيستيكا وبلىستا بيىلعى قاڭتار-شىلدە ايلارى ارالىعىنداعى بولشەك ساۋداداعى تاۋار اينالىمىنىڭ بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 9,6 پايىزعا ارتقانىن ايتادى. اقشاعا شاققاندا جەرگلىكتى ءوندىرىس 229,3 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپ وتىر. جانە بولشەك ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ بارلىق كولەمى ەكونوميكانىڭ جەكەمەنشىك سەكتورىندا ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. دەمەك, قىمباتشىلىققا ءونىم ءوندىرۋشى جەكە سەكتور دا جاۋاپتى دەگەن ءسوز. بۇعان ورتاداعى دەلدالداردىڭ دا ۇلەسى بار ەكەنى داۋسىز. ياعني اكىمدەر ءونىم ءوندىرۋشى مەن ارالىق دەلدالداردىڭ جۇمىسىن رەتتەي الماي وتىرعانىن مويىنداۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, باعانىڭ باقىلاۋسىز ءوسۋى تۇتىنۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىن دە تومەندەتىپ وتىر. دەرەككە قاراساق, ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ تاۋار اينالىمى وتكەن جىلدىڭ التى ايىنداعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا بيىل 48,1 پايىزعا كەمىپتى.
– ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋىن تەجەۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالار ءتيىستى ناتيجە بەرمەدى. سوندىقتان قازىر ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋدەمىز. اتاپ ايتقاندا, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردى تۇتىنۋ جانە ءوندىرۋ بالانسىن ەسەپتەپ, تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتىنىڭ ساۋدا بالانسىن تالدادىق. بۇل بىزگە «قازاقستاندا جاسالعان» برەندىمەن ءونىم ءوندىرىسىن ودان ءارى ۇلعايتۋ ءۇشىن ەكسپورتقا باعدارلانعان كاسىپورىنداردى قولداۋعا جول اشادى. سونداي-اق وبلىس ورتالىعىنا جاقىن اۋماقتاعى شەڭگەلدى اۋىلىنىڭ ماڭىندا كوتەرمە-تاراتۋ ورتالىعىن سالۋ جونىندەگى جۇمىستى جانداندىرامىز. بۇل «التىن وردا» بازارىنا ۇقساس, الماتى قالاسىنىڭ قاراما-قارسى بولىگىندەگى كوتەرمە-بولشەك ساۋدا نارىعى بولادى. مۇنان بولەك, ايماقتىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىندا 3 330 جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جانە جالپى قۇنى 210 ملرد تەڭگە بولاتىن 78 جوبا جۇزەگە اسىرىلماق. بۇل جوبالاردىڭ دەنى ازىق-ت ۇلىك نارىعىنا قاجەتتى ءونىم وندىرەتىن كاسىپورىندار بولماق, – دەيدى وبلىس اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ.
جالپى, بۇل جۇمىستار وبلىستىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوباسى اياسىندا جۇزەگە اسۋعا ءتيىس. بەس باعىتتان تۇراتىن دامۋ قۇجاتى ەكى كەزەڭدى قامتيدى. ياعني 2025 جىلعا دەيىن جانە 2030 جىلعا دەيىن جۇزەگە اساتىن ءىس-شارالار وڭىردەگى جاعدايدى وڭ باعىتتا وزگەرتۋگە ءتيىس. بولجام بويىنشا, وبلىستا تاياۋ ۋاقىتتا ينۆەستيتسيانىڭ ءوسىمىن 455 ملرد تەڭگەدەن 686,5 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانعان-مىس. وسى ماقساتتا قۇنى 618 ملرد تەڭگە بولاتىن ءارى 7 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 132 جوبادان تۇراتىن ينۆەستيتسيالىق پورتفەل جاساقتالعان. ال وبلىس ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزىن قايتا وڭدەۋ سەكتورى, اگروونەركاسىپتىك كەشەن, كولىك, لوگيستيكا جانە تۋريزم قۇراماق. قازىردىڭ وزىندە وبلىستا 2 626 جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇنى 290 ملرد تەڭگەلىك 23 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
ارينە, اكىمنىڭ ءسوزى كوڭىلگە مەدەت. دەگەنمەن, ايماقتاعى باعانىڭ قۇبىلۋى الاڭداتارلىق جاعدايعا جەتتى. مىسالعا, شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 19 ءتۇرلى تاۋاردىڭ وننان استامى كۇرت قىمباتتاپ, ناقتى باعا شەكتى ولشەمنەن 15 پايىزعا اسىپ كەتكەن. ال الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسىنىڭ ءوسۋىن تەجەۋ ماقساتىندا تۇراقتاندىرۋ قورىن تولىقتىرۋعا جانە كاسىپكەرلەرگە جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋگە قوسىمشا 2 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. ونىڭ ىشىندە 7 تاۋار وندىرۋشىمەن جانە 4 ساۋدا نىسانىمەن باعانى تۇراقتاندىرۋ جونىندە 11 كەلىسىمشارت جاسالعان كورىنەدى. بىراق باعا ءبارىبىر تۇراقتانباي وتىر.
الماتى وبلىسى