شەبەر تۋعان ونەر تۋىندىسى كەز كەلگەن ەتجۇرەكتى پەندەنى ەلەڭ ەتكىزەرى حاق. سوناۋ 1980 جىلداردىڭ جۋان ورتاسىندا كەڭىنەن تانىلا باستاعان كۇيشى-كومپوزيتور سەكەن تۇرىسبەكتىڭ «كوڭىل تولقىنى» جاي ادام تۇگىل ەڭكەيگەن كارى تاياعىن تاستاپ, ەڭبەكتەگەن بالا ويىنىن توقتاتىپ قۇلاق ءتۇرىپ تىڭداي قالاتىن كۇيگە اينالعان ەدى. بۇدان كەيىن ىلە-شالا تۋعان «بوزداق», «وكىنىش», «بەسىك كۇيى» (بالاۋسا), «ارۋانا», «اق جاۋىن» سياقتى كۇيلەرىنىڭ اسەرى «كوڭىل تولقىنىنان» بىردە-ءبىر كەم سوققان جوق. 1986 جىلدان باستاپ ىرگەسى سوگىلە باستاعان كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەتەۋى كەتىپ, توقىراعان تۇسىنا تۇسپا-تۇس كەلگەن بۇل كۇيلەر حالىقتىڭ جۇرەگىنە ەم, جانىنا جەلەۋ بولدى.
سەكەن شىعارماشىلىعى جەكە ورىنداۋشىلىقتان اسىپ, اۋەلى 1990 جىلداردان باستاپ ءوزى قولعا العان «سەكەننىڭ ساز وتاۋىنان» «اق جاۋىن» انسامبلىنە ۇلاستى. مۇنىڭ ءبارى وپ-وڭاي قاز-قالپىندا كوكتەن ءوزى تۇسە قالعان جوق. بۇل – تالماي ەڭبەك ەتۋدىڭ, ۇزاق جىلعى ىزدەنىستىڭ, قابىلەتتى جاستاردى جان-جاعىنا جيناپ, ەرىنبەي ۇيرەتۋدىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسقان ابىرويلى ءىس.
«قۇرمانعازى», «وتىرار سازى» سياقتى اكادەميالىق وركەسترلەردەن كەيىن «اق جاۋىن» مەملەكەتتىك كامەرالىق (شاعىن) وركەسترىنىڭ نەگىزى قالاندى.
«اق جاۋىن» وركەسترى العاش قۇرىلعان كەزدەن باستاپ, ون ءتورت وبلىستى ارالاپ, قىتاي, جاپونيا, فرانتسيا, گەرمانيا, موڭعوليا, قىتايداعى ىشكى موڭعوليا جانە جاقىن شەتەلدەرگە كونتسەرت قويعان سەكەن تۇرىسبەكتىڭ توكيو مەن ۇرىمشىگە بارعان ساپارى بۇگىنگى كۇنى اڭىزعا اينالعان. ءار كۇيدى وينار الدىندا شىعۋ تاريحىن ايتىپ وتىراتىن سەكەن «كوڭىل تولقىنىنا» كەلگەندە ءسال بوگەلىپ, داعدارىپ قالعاندا, سول تۇستاعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, توپ جەتەكشىسى جۇماتاي ءالي ۇلى دەرەۋ ميكروفوندى ج ۇلىپ الىپ, «سەمەي-نەۆادا» – «حيروسيمو-ناگاساكي» دەپ حابارلاپ جىبەرىپتى. ەشقانداي اۋدارماسىز جەتكىزىلگەن وسى سوزدەن كەيىن «كوڭىل تولقىنىنا» تەبىرەنگەن جاپوندار جىلاپ وتىرىپ, كۇيدى ەكىنشى رەت ورىنداتقان ەكەن. بۇل – كوكىرەگىنىڭ كوزى, قۇلاعىنىڭ ساڭىلاۋى بار ادامعا اۋدارمانى قاجەت ەتپەيتىن كۇيدىڭ عاجايىپ قۇدىرەتى. قازاققا عانا ءتان كۇي ونەرىنىڭ جاپونيا استاناسىندا رۋحى اسپانداپ, مارتەبەسى كوتەرىلگەن قايتالانباس وسىنداي ساتتەر ۇلت ءۇشىن ماقتانىش ەمەس پە؟!
ال ۇرىمشىگە بارعاندا قىتايلاردىڭ ءوزى «ساكڭ, ساكڭ» دەپ ايعايلاپ, ورىندارىنان تۇرىپ قوشەمەت كورسەتكەنى سونشا, ءاربىر كۇيدى قايتالاپ ويناۋعا تۋرا كەلىپتى. مۇنى سول ولكەدەگى قانداس باۋىرلارىمىز ءالى كۇنگە جىر قىلىپ ايتادى. سول تۇستا بەيجىڭ گازەتتەرىندە «ورىندىقتا وتىرىپ جوتاسىمەن ديريجەرلىك جاساعان, قيمىلى مەن ىمدى ۇندەستىرىپ, وركەستردىڭ رەڭكىن كەلتىرگەن مۇنداي مۋزىكانتتى بۇرىن-سوڭدى كورمەپپىز», دەپ جازىلدى.
نۇرعيسا تىلەنديەۆ «سەكەن تىڭعا تۇرەن سالعان دارىن» دەسە, «سەكەن اسۋ» دەگەن كۇي جازعان اسقار سۇلەيمەنوۆ « ۇلىلىققا داۋا جوق, سول دارىعان سەكەنگە» دەگەن قولتاڭبا قالدىرعان. «سەكەن اسۋدى» جەكە ورىنداۋدا جانعالي جۇزباەۆ, وركەستردە «اقجاۋىن» ورىندايدى. 1989 جىلى جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ «سەنىڭ «كوڭىل تولقىنى» اتتى الاقانداي كۇيتاباعىڭدى تىڭداۋ ءۇشىن ساندىقتاي پرويگرىۆاتەل (پلاستينكا ويناتقىش) ساتىپ الدىم» دەگەنىنەن سەكەن تالانتىنا تاڭىردەي تابىنۋدى اڭعارامىز. ال سەكەن سياقتى كۇي جازۋعا ۇمتىلعان جاستار قانشاما؟ بىراق ءبارىبىر سەكەن – دارابوز, سەكەن – تارلان, سەكەن – ءدۇلدۇل, سەكەن – شەدەۆر.
سەكەن شىعارمالارىنىڭ تاقىرىبى سان قىرلى ءارى ونىڭ ءبىتىم مانەرىنە ەپيكالىق سۋرەتتەۋ ءتان. 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە ارنالعان «بوزداق» دەگەن كۇيى تۋرالى 1994 جىلى شىققان «كوڭىل تولقىنى» جيناعىندا: «سول كۇندەرى مەنىڭ كوز الدىمدا بۇل عانا ەمەس, ۇنەمى قۇرباندىقتان تۇراتىن بۇكىل قازاق تاريحى, ادامنىڭ قانىمەن سالىق تولەپ وزىنە تىرشىلىك-تىنىس الىپ وتىرعان كەزەڭ وقيعالارى, ءار زاماندا ەل ءۇشىن, جەر ءۇشىن شەيىت بولعان قازاقتىڭ قيساپسىز ۇل-قىزدارى ەلەستەدى», دەيدى اۆتور. بىراق بۇعان نەگىزگى تۇرتكى 1986 جىلعى كوزىمەن كورگەن, ءوزى دە بەل ورتاسىندا جۇرگەن «جەلتوقسانداعى قاندى قىرعىن». بۇل جەردە «بوزداق» ءسوزىنىڭ استارىندا ەل مەن جەر ءۇشىن قاسىق قانىن قيىپ, قۇرباندىق بولۋ, «شەيىت كەتۋ» دەگەن ماعىنا تۇر. «كەرەگەمىز – اعاش, ۇرانىمىز – الاش» دەپ جار سالعان الاش الىپتارىنىڭ حالىقتىق سيپات العان «الاش بالاسى – قازاق بالاسى» دەگەن ەل بوستاندىعى جولىنداعى الاشوردا قوزعالىسىنا بۇگىنگى تاۋەلسىز ەل ۇرپاقتارىنىڭ ءبارى دە قارىزدار.
مىنە, سەكەن كۇيىندەگى ايتىلاتىن وي دا, ۇلتتىق ويانۋ دا وسى كەزەڭمەن ۇندەس. شىعارمانىڭ تانىمدىق, تاربيەلىك ءمانى دە, ەستەتيكالىق اسەرى دە, سىرشىلدىق سيپاتى دا وسىندا جاتىر.
«ارۋانا» كۇيىندە دە سارى دالانى جەلماياسىمەن قاق ءتىلىپ, بەلدەن بەل, قىردان قىر اسىپ, ءبىرى بوتاسىن اڭساعان, ءبىرى ء«تىرى شەيىتكە» اينالعان ماڭگۇرت ۇلىن ىزدەگەن شەرلى كوكىرەكتەگى زار تۇنىپ تۇر. بۇل وتكەن كۇننىڭ ەلەسى ەمەس, مۇندا حالىق تاعدىرىنىڭ ناقتى سورابى بار. مۇنىڭ استارىندا جەلماياسىمەن اسانقايعىنىڭ جەرۇيىقتى ىزدەگەنى سياقتى كەلمەسكە كەتكەن كوشپەندىلەر ءومىرى مەن ەل بولاشاعى بوي كورسەتەدى. ال «اقجۇنىستە» باتىرلار جىرىنداعى جار ءسۇيۋ ءموتيۆى ساقتالعان.
«تولەگەتاي» كۇيى – اتا-بابا رۋحىنا تاعزىم. «كوك ءبورى» كۇيى – ءبورىلى بايراق كوتەرىپ, كوك ءبورى كيەسىمەن كۇن كەشكەن قادىم زاماننان بەرگى ەرجۇرەكتىكتىڭ سيمۆولى. بۇل كۇي حالىق اراسىنا «ودينوكي ۆولك» دەگەن اتپەن تاراعان. «بەسىك كۇيى» (بالاۋسا) بالالىق شاقپەن قوشتاسۋ ىسپەتتى.
سەكەن كۇيلەرىنىڭ ءبىرشاماسى ارناۋ جانرىنىڭ دامۋ فازاسىن كورسەتەدى. ماسەلەن, «كۇلتەگىن» كۇيىندە «ەلىم بار حالىق ەدىم, ەلىم قايدا؟ قاعانى بار حالىق ەدىم, قاعانىم قايدا؟» دەگەن ءسوز ءتىرىلىپ, اتا-بابا ەنشىسى, بەلگىسى, ىرىسى, قاسيەتى, بىلىگى, تاڭباسى, كيەسى, رۋحى, ماقتانىشى, ارىسى تاريح قويناۋىنان سىر شەرتىپ تۇرعانداي اسەر ەتەدى. مۇندا تاريحىن تاسقا قاشاعان كونە زاماننىڭ قاسيەتتى مۇراسى كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىنىڭ قازاقستانعا كوشىرىلۋىنە وراي كۇيشى ەموتسياسىن بىلدىرەتىن اسقاق پافوس بار.
تۇپتەپ كەلگەندە سەكەن – تاتتىمبەت مەكتەبىن جالعاستىرۋشى عانا ەمەس, ءححى عاسىرداعى قازاق مۋزىكاسىنا, دالىرەك ايتقاندا كۇي جانرىنا تۇرەن سالعان بىرەگەي تۇلعا. ونىڭ كۇيلەرىندە حالىقتىق ونەردىڭ سىلەمى ساقتالعانىمەن, ول شەرتپە كۇي مەن توكپە كۇيدىڭ اراسىن جىمداستىرا وتىرىپ, شەرتپە كۇي دە بولماعان ۇلكەن ساعانى قوستى. بۇل – كۇي الەمىندەگى ۇلى جاڭالىق. سەكەن كۇيلەرى ەشكىمگە ۇقسامايتىن وزىندىك قاعىس ەرەكشەلىكتەرىمەن, وڭ قول باسبارماقتىڭ بەرەتىن دىبىس بوياۋلارىمەن, زاماناۋي ءۇن ۇيقاسىمەن, ءار عاسىردىڭ, ءار زاماننىڭ وزىنە ءتان ساز يىرىمدەرىمەن ايشىقتالادى. سوندىقتان دا ول ەلدىڭ «قىمباتتىلارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ قىمباتتىسىنا» اينالدى. مىنە, سول سەبەپتى «اق جاۋىن» وركەسترى جاھاندىق قۇبىلىستاردىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالماي, ۇلتتىق ونەردەگى ورتاق تەندەنتسيالاردى رۋحاني وركەندەتۋ ءۇشىن اۋاداي قاجەت.
«اق جاۋىن» وركەسترى قازاقتىڭ اتاقتى كۇيشى-كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارىن دا شەبەر ورىنداۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, قۇرمانعازى, دينا, تاتتىمبەتتەن باستاپ, نۇرعيسا, تولەگەن, كەنجەبەك, ماعاۋيا, مالگەجدار سياقتى ونەر تارلاندارىنىڭ شىعارمالارىن تىڭداۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت.
توكپە كۇيدىڭ الىبى قۇرمانعازى اتامىز كەيىنگى جاستار كۇيىمنىڭ شيرىققان, شامىرقانعان تۇستارىن الا الار ما ەكەن دەپ ۋايىمداعان ەكەن. قازىرگى نەبىر قوسىمشا اسپاپتار ارقىلى «قۇرمانعازى» وركەسترىنىڭ ورىنداۋىنداعى كۇيلەرىن كورگەندە, ونەر ءدۇلد ۇلى قانداي قۋانار ەدى دەگەن وي كەلەدى. تولەگەن مومبەكوۆ تە سول سياقتى. ونىڭ «سالتاناتىنداعى» نازىك يىرىمدەردى سەكەننەن باسقا ەشكىم جەتكىزە المايتىندىعىن كارى تارلان الدىن-الا سەزىپ, سەكەنگە ءوتىنىش ەتكەن ەكەن-اۋ!..
سەكەن اندەرىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. ايتالىق, «وتانىم – قازاقستانىم», «اسىل انا», «ەركە قۇسىم», «قوڭىر جەل», «شاعالا», «تارباعاتاي», «وسيەت», «باۋىرىم, سوناۋ كۇن قايدا», «اياۋلى ارمان, دۇنيە», «ايحاي, زامان», «قوس جۇلدىزىم» (بۇل اندەردىڭ ولەڭىن جازعان ن.ايت ۇلى), «اققۋ سازى», «قارلىعاشىم», «قوڭىرقاز» ء(انى دە, ولەڭى دە وزىنىكى), «كوكتەمىم مەنىڭ كوكتەمىم» (ولەڭى يران-عايىپتىكى) اندەرى مەن «مەن ءبىر جۇمباق اداممىن» (اباي) رومانسى, «اياقتالادى ءبارى دە» (ولەڭى ۇ.ەسداۋلەتتىكى), «جانىمنان ءتاتتى ءومىر» (ولەڭى ب.بەدەلحاندىكى) سياقتى تولعاۋلارى جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تانىس. سەكەن اندەرىندە دە وزىنە ءتان ستيل بار, قاي ءانىن الساڭىز دا, ولەڭ مەن ءاننىڭ ۇندەستىگى ادەمى قابىسىپ وتىرادى.
2008 جىلى جازۋشى-عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك قورقىت زامانىنان بەرى كەلە جاتقان كۇي تارلاندارىن سانامالاي وتىرىپ, ء«حىح عاسىردا – قۇرمانعازى, حح عاسىردا – نۇرعيسا, ءححى عاسىردا – سەكەن» دەي كەلە: «راس, ۇلى ءداستۇردىڭ ءۇزىلىپ قالماۋىن تاڭىردەن ءتاۋاپ ەتىپ تىلەيتىنىمىز دە جاسىرىن ەمەس. كۇيدىڭ شەجىرە كوكىرەك ءتىلىن جورىپ-تۇسىنە المايتىن, قاساڭ نوتانىڭ ىزىنەن جاڭىلماۋدى عانا مۇرات تۇتاتىن پەندە-ديريجەر پۋلتىنە شىققانىن جۇرەك شىركىن قالامايدى-اق! ازىرشە ۇلى ءداستۇردىڭ جىعاسىن (دۋلىعانىڭ توبەسىنە قاداپ قوياتىن زات. – ر.ز.) قيسايتپاي, تۋىن تومەندەتپەي كەلە جاتقان بىردەن-ءبىر ونەرپازىمىز سەكەن تۇرىسبەك ەكەنىنە, ول جەتەكشىلىك ەتەتىن «اق جاۋىن» مەملەكەتتىك كامەرالىق وركەسترى ەكەنىنە شۇكىرشىلىك ەتەمىز» – دەپ جازعان ەكەن. بۇدان كۇي جانرىن ارنايى زەرتتەگەن قارىمدى قالامگەردىڭ ىستىق ىقىلاسى مەن شىن پەيىلىن انىق اڭعارامىز.
ۇلتتىق مۋزىكا ارناسىندا سەكەن سالعان التىن ساراي ۋاقىت جىلجىعان سايىن بيىكتەپ, جارقىراي تۇسەتىندىگىندە شاك جوق.
رۋدا زايكەنوۆا,
قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى