ءبىز, وكىنىشكە قاراي, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمىنە بالا كەزىمىزدەن كوزىمىز قانىعىپ, قۇلاققا ءسىڭىرىپ وسكەن جوقپىز. گازەت-جۋرنال, كىتاپ وقۋعا اۋەستىگىمىز ويانا باستاعاندا, ارەدىكتە عانا ول كىسىنىڭ ەسىمىن ءارتۇرلى ەڭبەكتەردەن, كوركەم شىعارمالاردان, عىلىمي زەرتتەۋلەردەن كەزدەستىرىپ قالىپ, وقي جۇرگەندە, تەك جاعىمسىز تۇرعىدان الاش قايراتكەرلەرى ءاليحان, شاكارىم, مىرجاقىپ, ماعجان, جۇسىپبەكتەرمەن قاتار وقىپ تانىپ, ابىرويلى اتاعىمەن ەمەس, «حالىق جاۋلارى» ساناتىندا جازاعا ىلىككەندەر دەگەن ۇعىم ابدەن سانامىزعا ءسىڭىپ, قالىپتاسىپ قالعان بولاتىن.
ولارعا قوساقتالىپ ايتىلاتىن «ۇلتشىلدار», «بايشىل-بۋرجۋازياشىلدار» دەگەن انىقتامالاردىڭ ءوزى قۇلاققا تۇرپىدەي ءتيىپ, وقىپ وتىرعاندا, ءبىرتۇرلى سۋىق ىزعاردىڭ لەبى ەسەتىندەي بولعاندىعى راس. سويتسەك, مۇنىڭ ءبارى سانامىزدى ۋلاپ تاستاعان كوممۋنيستىك يدەولوگيالىق تاربيەنىڭ اسەرى ەكەن. الاش ارىستارىنىڭ «ۇلتشىلدىعى» ەل شوشيتىنداي تراگەديالىق احۋال ەمەس, بولماسا, ءتىپتى حالقىنا جەككورىنىش سەزىمىن تۋدىراتىنداي جات نيەتتى, تەرىس ادامدىق قىرى ەمەس, كەرىسىنشە, ۇلتىن جان-تانىمەن سۇيگەن, جولىنا باستارىن قۇربان قىلۋعا دايىن قاھارماندىق قاسيەت بولىپ شىقتى! كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ۇرپاق ساناسىن قالايشا تەرىس باعىتتا تاربيەلەپ, «ۇلتشىلدىق» دەپ اتالاتىن قاسيەتتى ۇعىمنىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ جىبەرگەندىگىن تاۋەلسىزدىك لەبىمەن بىرگە سەزىنە باستادىق. ۇلتشىلدىق ەمەس, ۇلتسىزدىقتىڭ قاسيەتسىزدىك ەكەنىن ۇققاندا, قايران الاش ارىستارىنىڭ نەگە حالىق مۇددەسى ءۇشىن عازيز جاندارىن قۇربان قىلعان قادىرلەرىن تانىپ, بويلاي تۇستىك, اسىل مۇراتتارىنىڭ الدىندا باسىمىزدى يدىك. دانا اباي ايتقان, ناعىز «سۇيىنۋگە جارار, سۇيەر ۇلدارىڭ», وسى الاش ەرلەرى ەكەن!
احمەت بايتۇرسىن ۇلى – ۇلتىنا قالاي قىزمەت ەتۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن تانىتىپ وتكەن دارا ۇلدارىمىزدىڭ ءبىرى. الاش تاريحىن پاراقتاپ وتىرعاندا, ەڭ الدىمەن كوزىمىز جەتەتىنى, ونىڭ ەسىمى ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ۇلىمەن قاتار اتالادى. ياعني احمەت تە – ءوزىنىڭ سان قيلى قىزمەتىمەن ۇلتىنىڭ كوسەمى اتانىپ دارالانعان الاش قايراتكەرى. سونىمەن بىرگە پەداگوگتىك-اعارتۋشىلىق, عالىمدىق قىزمەتىمەن ۇلت ۇستازى رەتىندە ارداقتالعان تۇلعا. سوندىقتان دا ءبىز, ەڭ الدىمەنەن, شامامىز جەتكەنىنشە, ونىڭ الاش كوسەمى دەڭگەيىندەگى دارا بيىگىنە, ۇلتىنا ۇستازدىققا جاراعان وقشاۋ قاسيەتتەرىنە بويلاۋعا تىرىسقانىمىز ءجون سياقتى.
ال الاش قايراتكەرلەرى بۇل, كۇشى باسىم, زورلىقشىل يمپەريامەن قولعا قارۋ الىپ كۇرەسۋدىڭ تيىمسىزدىگىن ءتۇسىنىپ, تۋعان حالقىنىڭ كوزىن اشىپ, وياتىپ, سىلكىندىرىپ, وقۋ-ءبىلىم الۋ جولىمەن العا باسۋدى مۇرات تۇتىپ, ءباسپاسوزدى دامىتىپ, گازەت-جۋرنالدار اشا باستاعاندا, الاش جۇرتىنىڭ كوسەمى, ۇلت قايراتكەرى ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ شاقىرۋىنا العاش ءۇن قاتقان, ورتاق مۇددە ءۇشىن بىرگە كۇرەسۋگە نيەت قىلعان, بەلسەنە اتسالىسقان تاعى دا تورعاي توپىراعىنىڭ پەرزەنتتەرى بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە موينى وزىق تۇراتىن ەكى تۇلعا – احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ءجونى بولەك ەدى. ولار اتقارعان ءىس-ارەكەتتەرىمەن دە, قالام بەلسەندىلىگىمەن دە, جالپى ۇلتىنىڭ سول تۇستاعى ەڭ اۋقىمدى, ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىن كوتەرە بىلۋىمەن دە ءوز تۇرعىلاستارىنىڭ ىشىنەن دارا تانىلدى, جۇرتىن سوڭدارىنان تارتىپ, ەرتە ءبىلدى. ولاردى بارشا قازاق, ارداقتى ەل اعالارى رەتىندە قادىرلەپ, توبەلەرىنە كوتەرىپ, «اقاڭ مەن جاقاڭ» دەپ قاستەرلەپ, قوسارلاپ, قۇرمەتپەن اتايتىن بولعان. شىنىندا دا, ۇلتىنىڭ قوس ارىسى ەل مۇددەسى جولىندا جۇپتارى جازىلماعان قالپى بىرگە قىزمەت ەتتى, ەلىن سۇيگەن اردىڭ وزىندەي تازا, پاك جاندارى دا قاتار قيىلدى. ءبىرى حالقىن «ماسا» بولىپ ىزىڭداپ وياتىپ, وقۋ-ءبىلىم الۋعا, سىلكىنىپ, سەرپىلىپ, العا ۇمتىلۋعا شاقىرسا, ەكىنشىسى قوستاي كەتىپ: «ويان, قازاق!» دەپ جار سالدى. ولاردىڭ ومىرلىك مۇددەسى دە, ۇلتىنىڭ بولاشاعى جولىنداعى مۇرات-ماقساتتارى دا, شىعارماشىلىق ىزدەنىس, يدەيالارى دا ءبىر بولدى.
ارينە, جيىرماسىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى قازاق جۇرتىنىڭ كوگىنە, سۇلتانماحمۇت اقىن ايتقانداي, «ورمەلەپ شىعىپ, كۇن بولۋعا ۇمتىلعان» ەرلەردىڭ ىشىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قىزمەتى مەن ەڭبەگى ايرىقشا اتالادى, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ول ءاليحاننىڭ قاتارىندا تۇراتىن ەل كوسەمى. ولار ۇلتتىق مۇرات-مۇددەلەردى كوزدەۋدەن تۋعان «الاشوردا» پارتياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى بولدى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باس كەزىندەگى ايگىلى پاتشالىق ستولىپيندىك رەفورمادان كەيىن, ورىس پەرەسەلەندەرى قازاق جەرىنە وڭمەڭدەي ەنىپ, ەجەلدەن جۇرتىمىز قونىستانىپ كەلگەن جايلاۋ-جايىلىمدارىمىزدى يەلەنە باستاعاندا, ءاليحاننىڭ جانىنان تابىلىپ, رەسەي پاتشالىعىنىڭ دالالىق گەنەرال-گۋبەرناتورىنا جەر جونىندە نارازىلىق پەتيتسياسىنا قول قويعان ساناۋلىلاردىڭ ءبىرى تاعى دا احمەت ەدى. قىسقاشا ايتقاندا, سول زامانداردا قانداي دا ءبىر قازاقتىڭ مۇددەسى قورعالعان ماسەلەلەردەن ونىڭ تىس قالعان كەزى بولماپتى, كەرىسىنشە, ۇنەمى باسىندا, ۇيتقىسى دا, ۇيىمداستىرۋشى دا ءوزى بولىپ جۇرگەن. ال احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق حالقى الدىنداعى اعارتۋشىلىق-پەداگوگتىك, عالىمدىق, ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋ سالالارىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەڭبەكتەرى ونىڭ تۇلعاسىن وزگەلەردەن دارالاپ, وقشاۋ تانىتادى. ياعني اركىمدى ءوز ورنىمەن, ءوز جونىمەن اتايتىن بولساق, بۇل تۇرعىدان ونىڭ تۇلعاسى ايرىقشا ەڭسەلى. سوندىقتان دا احمەت بايتۇرسىن ۇلى – ۇلت ۇستازى دەگەن انىقتاماعا ابدەن لايىقتى, بىرەگەي تۇلعا. مۇنداي اتاقپەن ىلگەرىدە جۇرتىمىز ءوزىنىڭ وسيەتتەي ءتامسىل ولەڭ-جىرلارىمەن, تۇنىپ تۇرعان عاقليا قاراسوزدەرىمەن ولمەس مۇرا قالدىرعان دانىشپان ابايدى اتاپ كەلگەن بولاتىن. ەندى, مىنە, ارىستارىمىز اقتالعاننان كەيىن احمەتتىڭ كول-كوسىر مۇرالارىمەن قاۋىشقان جۇرت, عۇلامانىڭ اسا قۇندى ەڭبەكتەرىنىڭ دە, وعان ۇلت ۇستازى اتاعىن بەرۋگە ابدەن لايىقتى ەكەندىگىنە كوزدەرى ايقىن جەتتى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى – ءىرى عالىم, اقىن, قازاق ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتىنىڭ رەفورماتورى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ كوسەمى رەتىندە تانىلعان تۇلعا. ءتىپتى, وسىلايشا انىقتاما بەرىپ, قىسقا قايىرا سالۋدىڭ ءوزى ونىڭ ۇلانعايىر ەڭبەگىنىڭ الدىندا ازدىق ەتەدى, ول – «الاش» پارتياسىنىڭ, سونىمەن بىرگە «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, لينگۆيست, تۇركىتانۋشى, اۋدارماشى, پۋبليتسيست, سول تۇستا حالقىنا شامشىراقتاي نۇرىن توككەن «قازاق» گازەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى باس رەداكتورى رەتىندە ۇلت تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىردى. جوعارىدا باسا كورسەتكەنىمىزدەي, كۇرەسكەر رۋحتى تورعاي توپىراعىندا دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ۇستىنە, ەل قامىن جەۋشىلىك, جۇرتىنا باس بولۋعا ۇمتىلعان قامقور ۇلتشىلدىق پيعىل ونىڭ قانىندا بار, تەگىنەن جۇعىستى بولعان قاسيەتى دەۋگە بولار. ولاي دەيتىنىمىز, اكەسى بايتۇرسىن شوشاق ۇلى – ءوز ورتاسىنا اسا ىقپالدى, بەدەلدى, ادىلەتتىلىگىمەن اتى شىققان ادام ەكەن. ونىڭ مومىن جۇرتىنا اراشا ءتۇسىپ, ايماعىن بيلەگەن ويازدىڭ, ياعني ۋەزد باستىعى ياكوۆلەۆتىڭ باسىن جارىپ, ون بەس جىلعا سىبىرگە جەر اۋدارىلعان وقيعاسى ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالعان. ناق وسى وقيعا احمەتتىڭ جۇرەگىنە مۇز بوپ قاتىپ, كەيىن كۇرەس جولىنا تۇسۋىنە باستى سەبەپ بولعان.
سول اياۋلى اكە ەل-جۇرتىنىڭ قامى ءۇشىن قۇربان بولعاندا, سول كەزدەگى ءجاسوسپىرىم بالا احمەتتىڭ قانداي جولعا تۇسەتىنى ايقىندالعان سياقتى, ول جوعارىداعى ولەڭىندە اكە ارۋاعىنىڭ الدىندا, «ادامنان تۋىپ, ادامدىق جولىنا قالاي تۇسپەيمىن؟!» دەپ وزىنە سەرت بەرگەندەي. جانە سونى بارشا ءومىر جولىمەن دالەلدەپ ءوتتى. اكەدەن ەرتە ايىرىلعان احمەت ونىڭ ءىنىسى ەرعازىنىڭ قولىندا تاربيەلەنەدى. ول كىسى بالا احمەتتىڭ وقۋ-بىلىمگە قۇمارتقان تالابىن بايقاپ, اۋەلى اتاقتى ىبىراي التىنسارين نەگىزىن قالاعان باستاۋىش قازاق مەكتەبىنە بەرەدى, 1891 جىلى تورعايداعى ەكى سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنە, ال 1895 جىلى ورىنبورداعى مۇعالىمدەر مەكتەبىنە ءتۇسىپ, ءبىلىمىن جەتىلدىرە بەرەدى. بۇل سول زاماننىڭ بالاسى ءۇشىن وتە بيىك جەتىستىك بولاتىن. ارينە, اكەدەن جاستاي جەتىم قالعان بالا ءۇشىن, جاعدايلى تۋىستار قامقورلىعى بولماسا, وسىلايشا ىزدەنىس جولىنا ءتۇسۋ قيىن بولارى ءسوزسىز. وسىعان قاراعاندا, جاقىن تۋىستارى دا ونىڭ ۇلكەن بولاشاعىن كورە ءبىلىپ, سوعان ىقپال جاساپ وتىرعان سياقتى. قازاق دالاسىندا وندا احمەت سياقتى ءبىلىم دارەجەسىنە جەتكەن مۇعالىمدەردىڭ جەتىسپەيتىن, قات ۋاقىتى, ءسويتىپ, ءارى قاراي ول ۇستازدىق جولىنا ءتۇسىپ, 1896-1907 جىلدار ارالىعىندا اۋەلى اقتوبەدە, ودان قوستاناي, قارقارالى جەرلەرىندە ۋەزدىك, اۋىلدىق, بولىستىق مەكتەپتەرىندە كەزەگىمەن ساباق بەرە باستايدى. بۇل احمەتتىڭ وتە جەمىستى بولعان, تاجىريبە جيناقتاعان جىلدارى ەدى. كەيىن ول بۇل تۋرالى اقىندىق شىعارماشىلىعىندا ءارى قازاق باسپاسوزدەرىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولىپ, پۋبليتسيستىك, جۋرناليستىك جولعا تۇسە باستاعاندا, وزەكتى ماقالالارىن جاريالاي باستايدى. ويتكەنى ول ىزدەنگىش, اسا ساۋاتتى مۇعالىم بولعاندىقتان, جوعارىدا اتالعان ەلدى مەكەندەردى ارالاپ, ساباق بەرە ءجۇرىپ, قازاق دالاسىنا نە جەتىسپەيتىنىن جاقسى زەرتتەپ, بىلە باستايدى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەردى كوزىمەن كورەدى, بۇل سالاداعى قاجەتتىلىكتەر تۋرالى وي تۇيەدى. ياعني ونىڭ ءارى قارايعى عالىمدىق ىزدەنىسىنە وسى ۇستازدىق قىزمەت ەتكەن جىلدارى كوپ تۇرتكى بولعان. احمەت, اسىرەسە سول كەزدە تۋعان ءتىلىنىڭ جاعدايىن جاقسى ءتۇسىندى, ونى عىلىمي تۇردە جۇيەلەپ, ءبىر ىزگە سالمايىنشا, جالپى جۇرتىمىزدا ءبىلىم مەن عىلىم سالالارىنىڭ كەنجەلەپ قالا بەرەتىنىنە كوزى جەتتى. تەز ارادا وقۋ قۇرالدارىن جازۋدى قولعا الۋ قاجەتتىگىن ۇقتى. ونىڭ وسى مۇرات-مۇددەلەرى ءتىل ءبىلىمى مەن ادەبيەتتانۋ سالالارى بويىنشا تەوريالىق ەڭبەكتەر جازۋ ويلارىنا ۇلاسقان. احمەتتىڭ ء«تىل تانىتقىش», ء«تىل- قۇرال», «ادەبيەت تانىتقىش» دەگەن تەوريالىق ەڭبەكتەرى – بۇل سالالار بويىنشا العاشقى قارلىعاشتار ەدى. سودان بەرى بۇل سالالار بويىنشا جۇزدەگەن ەڭبەك جازىلدى, قانشاما ءتىلتانۋ, ادەبيەتتانۋ سالاسى بويىنشا اكادەميكتەر شىقتى, دوكتورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى, سولاردىڭ ءبارىنىڭ دە نەگىزى وسى ەڭبەكتەردە قالاندى دەسەك, ەشكىمنىڭ تاۋىن الاسارتپاسپىز. جانە سولاقاي ساياسات ىڭعايىمەن ءدال ۋاقىتىندا احمەتتىڭ ناقتى لايىقتى ورنى ايقىندالماعانىمەن, ۋاقىت بارىنە تارازى – قاتال سىنشى بولىپ شىقتى, ونىڭ اسىل مۇراسى دا, ءوزىنىڭ ابىرويلى اتاعى دا جۇرتىنا قايتارىلىپ, ادىلەت سالتانات قۇرعانىنا حالقىمىز كۋا بولدى.
ارينە, سونىمەن بىرگە ەل ورتاسىندا قىزمەت قىلا ءجۇرىپ, قايراتكەرلىك دەڭگەيدە جۇرتىنىڭ قامىن جەۋى دە, بۇل ءۇشىن ءوزى سياقتى كوزى قاراقتى ەلدىك مۇڭىن كوزدەگەن ازاماتتارمەن بىرىگىپ, ىنتىماقتاسا قيمىلداۋ ويلارى دا وسى كەزدەردە پايدا بولا باستاعانداي.
جالپى, احمەت ەل مۇددەسىن اۋەل باستان قاراقان باسىنان جوعارى قويعان, ءوزىنىڭ جەكە ءومىرىن ەكىنشى كەزەككە قويعاندىعى تۋرالى, ءتىپتى وعان باس اۋىرتپاعاندىعى تۋرالى زامانداستارى اڭىز قىلىپ ايتىپ جۇرگەندىگى تۋرالى ەستەلىكتەر بارشىلىق. اعايىن-تۋىستارى, دوس-جولداستارى بىرىگىپ, باس قوسقاندا, ونىڭ ەل-جۇرتىنىڭ قامىنا بەل شەشىپ, كىرىسىپ كەتكەندە, وعان قىزمەت قىلار جارىنىڭ جوقتىعىن ۋايىم قىلىپ, ەلدىڭ ءبىر تاڭداۋلى قىزىن قوسۋدى ويلاستىرعاندا, احمەت بۇدان سانالى تۇردە باس تارتقان ەكەن, جاناشىر جاقىندارى قايتا-قايتا بۇل ماسەلەنى قوزعاپ, قويماعان سوڭ, ءتىپتى اشۋلانىپ, بەتتەرىن قايتارىپ تاستاعان. بىراق كەلە-كەلە قىزمەت اۋقىمى ۇلعايا باستاعان سايىن, جاناشىرلارىنا عانا ەمەس, ونىڭ وزىنە دە, ءتۇبى ءبىر, تاماعىن, كيىمىن دايىنداپ, ازىرلەپ وتىرار كومەكشى سەرىك ادامنىڭ كەرەكتىگى كورىنە باستاعان. مىنە, ەرلى-زايىپتى احمەت-بادريسافا تاريحى وسىدان باستالادى. ەكەۋىنىڭ جۇپ قۇراۋ تاريحى دا قىزىقتى. بۇل تۋرالى ونىڭ جاقىن تۋىسى, ءبىزدىڭ زامانداسىمىز ءىلياس بايتۇرسىننىڭ 1998 جىلى قوستانايدان شىققان «التىن بەسىك» اتتى ەستەلىك كىتابىندا جاقسى باياندالعان.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جولىنا جانىن قۇربان ەتكەن حالقىنىڭ الدىنداعى, تاريح الدىنداعى ۇلى ىستەرىنىڭ العاشقى قاتارىندا ونىڭ قازاق باسپاسوزىنە سىڭىرگەن ولشەۋسىز ەڭبەگىن اتايمىز. اسىرەسە سول كەزەڭ ءۇشىن, حالىقتىڭ سانا-سەزىمىن وياتىپ, نامىس-جىگەرىن سىلكىندىرىپ, وقۋ-ءبىلىم الۋعا شاقىرۋدا, جالپى ساياسات ىسىندە, ەل مەن جەر ماسەلەلەرىن شەشۋدە ءباسپاسوزدىڭ ءرولى كۇشتى ەكەندىگىن ول قىزمەتكە ارالاسقان كەزدەرىنەن جاقسى ءتۇسىنىپ, ءوزىنىڭ الدىنا قويعان زور مۇددەلەرىنىڭ بىرىنە اينالدىرعان بولاتىن. قازاقتىڭ تۇڭعىش جۋرنالى «ايقاپقا» شىقپاي جاتىپ, ۇكىمەتتىڭ قۋدالاۋىمەن ىلە-شالا جابىلىپ قالىپ وتىرعان ءبىرلى-جارىم گازەتتەرگە ەل ءۇشىن زور ماڭىزى بار ماقالالارىن جاريالاي وتىرىپ, قانشاما قوعامدىق ءىستى موينىنا جۇكتەپ, ەلدىك اۋقىمدى جۇمىستارعا باسشىلىق جاساي جۇرسە دە, ول ەندى, بەل شەشىپ, ءوز گازەتىن شىعارۋدى قولعا الدى. وسىلايشا, احمەتتىڭ ۇلى مۇددەلەرىنىڭ جارشىسىنداي بولىپ, اتاقتى «قازاق» گازەتى ومىرگە كەلدى. ا.بايتۇرسىن ۇلى – سول كەزدەگى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ۇزدىگى ءارى «حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى» دەگەن ەل بەرگەن اتاعىنا لايىقتى قىزمەت اتقارعان «قازاق» گازەتىنىڭ ءارى ۇيىمداستىرۋشىسى, ءارى رەداكتورى, ءارى تۇراقتى اۆتورى بولدى. گازەتتىڭ قىر سوڭىنا تۇسكەن قۋدالاۋشىلارى كوپ بولسا دا, ول وزگە باسپاسوزدەرگە قاراعاندا ۇزاعىراق, 1913-1918 جىلدار ارالىعىندا, تابانداتقان بەس جىل بويى حالقىنا ادال قىزمەت قىلدى. بۇل سول قيىن-قىستاۋ زامان ولشەمىمەن الساق, وتە كوپ ۋاقىت ەدى. احمەتتىڭ جۇرەگىندە الديلەگەن سابيىندەي «قازاق» گازەتىنىڭ بۇل بەسجىلدىق عۇمىرىنىڭ حالقى ءۇشىن مىڭجىلدىق قادىر-قاسيەتى بولدى. ويتكەنى احمەت بار ماقسات-مۇددەسىن, كۇش-جىگەرىن وسى گازەتكە جۇمسادى, كەز كەلگەن ۋاقىتتا بۇل ءۇشىن قاتاڭ جازاعا ىلىگەرىن جاقسى بىلە تۇرسا دا, باسىن تىكتى. قازاقتىڭ كەيىنگى زامانداردا دۇنيە جۇزىنە اتاعى جايىلاتىن ۇلى جازۋشىسى, ول ۋاقىتتاعى ەندى تانىلا باستاعان دارىندى جاس م.اۋەزوۆ سول تۇستاعى يمپەريالىق پيعىلدارعا قاراماستان, «قازاق»گازەتىنىڭ قىزمەتى, سول ارقىلى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ زور الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءىسى تۋرالى ارنايى ماقالا جازدى. م.اۋەزوۆتىڭ ايرىقشا قۇرمەتپەن اتاپ, بارشا حالقى «اقاڭ» دەپ قۇرمەتتەگەن ۇلى تۇلعا ءوزى جانىن سالىپ ءجۇرىپ اشقان «قازاق» گازەتىنە بار ماحابباتىن, كۇش-جىگەرىن جۇمسادى, ونىڭ الدىنا قويعان ماقسات-مۇددەسى, ارمان-تىلەگى, ەل-جۇرتىنا ارناۋ-ايتارى وسى گازەت بەتتەرىنەن ورىن تاپتى. ءسوز قيسىنىنا قاراي ايتپاي كەتۋگە بولماس, كەزىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ جاتقاندا, «بۇل كىسىنىڭ حالىق الدىنداعى ۇلانعايىر عاجايىپ ەڭبەكتەرىنە قالاي كوز جۇمىپ قارايمىز؟» دەپ, سول مەرەيتويدىڭ وتىلۋىنە مۇرىندىق بولعان دا وسى جاس مۇحتار مەن سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ وقۋ كوميسسارى س.سەيفۋللين بولعان ەكەن. بۇل ەكەۋى مەرەيتوي يەسىنىڭ تاباندى قارسىلىعىنا قاراماي, ۇيىمداستىرىپ, باسشىلىق جاساعان, ەكەۋى دە ۇلى عالىمنىڭ ەڭبەگىنە ارناپ, بايانداما جازعان.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ حالقى الدىنداعى ۇلى ەڭبەكتەرى ساناتىنا قازاقشا تۇڭعىش الىپپە قۇراستىرىپ, شىعارعاندىعىن باسا كورسەتۋگە ءتيىسپىز. ياعني ول قازاق بالاسىنىڭ العاشقى ساۋات اشۋ جۇيەسىنىڭ دە نەگىزىن قالادى, اراب ءالفاۆيتىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق الىپبيگە رەفورما جاسادى. سونىمەن بىرگە قازاق ءتىل ءبىلىمىن جۇيەلەپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىردى, قازاقشا تەرميندەر قۇراستىرىپ شىعاردى, دىبىس جۇيەسى – فونەتيكا, ءسوز جۇيەسى – مورفولوگيا, سويلەم جۇيەسى – گرامماتيكا سالالارىنىڭ نەگىزىن قالاپ, تەرەڭ زەرتتەپ, بىرنەشە ارنايى وقۋلىق جازۋى – تۇڭعىشتىعى ءوز الدىنا, قازاق ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ايقىنداعان, جوعارى ساپالىق دەڭگەيىن الەمگە تانىتقان تاريح الدىنداعى ۇلى ەڭبەكتەرى بولاتىن. ء«تىل-قۇرال», «ادەبيەت تانىتقىش» ەڭبەكتەرى ءتىل مەن ادەبيەت عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن قالادى ءارى بۇل سالالاردىڭ ورىستەپ, قانات جايۋىنا جول اشتى. وزگە ەڭبەكتەرىن اتاماعاننىڭ وزىندە وسى ەڭبەكتەرى – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان حالقىنا قانشالىقتى بيىك, قادىر-قاسيەتىنىڭ قىمباتتىعىنىڭ دالەلى بولا السا كەرەك. ونىڭ قىسقا عۇمىرى ۇلتىنا بەرىلە قىزمەت ەتۋدىڭ, حالقىن ادال ءسۇيۋدىڭ ناعىز جارقىن مىسالى ەكەندىگى ءسوزسىز. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمى ەندى ماڭگىلىك وشپەستەي بولىپ قاۋىشۋى – ۇلتىنىڭ اسقان باقىتى دەپ ۇعامىز.
دوسجان امىر ۇلى,
قازاقستان جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى