ءسۇت ونىمدەرىنە سۇرانىس كوپ

اتالعان كاسىپورىننىڭ ىرگەسى 1953 جىلى قالانعان. سودان بەرى قانداي قيىن كەزەڭدەردى باستان كەشسە دە, توقتاۋسىز جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كاسىپورىن ديرەكتورى دەنيس ءديونىڭ ايتۋىنشا, جازعى ماۋسىمدا زاۋىت وڭدەيتىن ءسۇتتىڭ كولەمى تاۋلىگىنە 13 تونناعا جەتەدى, ال قىستا 7 توننا شاماسىندا بولادى. شيكىزات رەتىندە «حيلنيچەنكو», «رايمانوۆ», «سپك» سياقتى ءىرى فەرمەرلىك شارۋا­شى­لىق­تاردان كۇنىنە 2 توننادان 3,5 تونناعا دەيىن ءسۇت قابىلدانادى. سول سياقتى 100-گە تارتا جەكە اۋلادان دا ساتىپ الىنادى.

قابىلداناتىن ءسۇتتىڭ باعاسى ساپاسىنا قاراي 160 تەڭگەدەن 213 تەڭگەگە دەيىن بەل­گىلەنەدى. ول الدىمەن ارنايى زەرتحانادا تەكسەرىلىپ, 3 سۇزگىدەن وتكىزىلەدى, تەك جا­رامدى ءسۇت قانا ءارى قاراي پاستەرلەۋگە جونەل­تىلەدى.

دايىن ونىمدەر نەگىزىنەن تەكەلى, تالدىقورعان جانە الما­تى قالا­لارىندا ساۋدالانا­دى. سونداي-اق ازداعان بولىگى ەس­كەل­دى اۋدانىنا قاراستى قارا­بۇ­لاق اۋى­­لىندا جانە كوكسۋ اۋدانىنىڭ بالپىق بي اۋىلىندا ساتىلادى. ماسەلەن, بىل­تىر ءبىر ايدا الماتى قالاسىنا تە­كە­لى ءسۇت زاۋىتىنىڭ 3 توننا ءونىمى وتكى­زىلسە, بيىلعى ءبىر ايدا ساتىلعان ءونىم كولەمى 5 تونناعا جەتتى. وتىز جىلدىق تاجىريبەسى بار ماماننىڭ ءبىرى, تەحنولوگ ۆالەنتينا كۋرباك كاسىپورىننىڭ بولاشاعى زور ەكەنىن ايتادى.

«مۇندا 1990 جىلدارى جۇمىس­قا كەل­دىم. بۇل ەلىمىز ال­عاش تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى بولا­تىن. شىنى كەرەك, زا­ۋىتتىڭ تاع­دىرى قىل ۇستىندە تۇردى. ال­عاشىندا شەبەر بولىپ باس­تادىم. سودان بەرى زاۋىتتى ساقتاپ قانا قويماي, ءونىم كولەمىن ارت­تىرۋعا دا قول جەتكىزدىك. مەم­لەكەتتىك قول­داۋدىڭ ناتيجەسىندە كاسىپ­ور­نىمىز جاڭ­عىرتۋدان ءوتتى. بۇ­گىندە جۇمىس كولەمى ارتتى, سۇ­رانىس تا مول», دەيدى ۆ.كۋرباك.

2015 جىلى زاۋىت ء«وندىرىس-2» مەملە­كەت­تىك باعدارلاماسىنىڭ «دامۋ» باعىتى بويىنشا جەڭىل­دىك­پەن 171 ملن تەڭگە نەسيە العان. بۇل قارجىعا زاماناۋي قۇرال­دار ساتىپ الىندى. الىنعان زايم قارى­زى­نان كەلەسى جىلى كاسىپورىن تولىق قۇ­تىلعان.

«سارى ماي ءوندىرىسى قاشاننان شىعى­نى كوپ ءوندىرىس سانالادى, سوندىق­تان ءبىز سارى ماي ءۇشىن سۋبسيديا الامىز. وزدە­رى­ڭىز اڭ­داپ قاراساڭىزدار, 1 كيلو ماي الۋ ءۇشىن 25 ليتردەي ءسۇت كەتەدى. قازىر 1 كيلو ماي دايىنداۋعا كەتەتىن شىعىن بىزدە شامامەن 5 300 تەڭگە. بۇل – ەلەكتر ەنەر­گياسىن تۇتىنۋ مەن جولعا كەتەتىن شىعىنداردى قوسپاعانداعى ەسەپ. ال مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ كومە­گىمەن ءبىز دايىن مايدىڭ كيلوسىن 4 مىڭ تەڭگەدەن ساتامىز. ارينە, بۇل دا ارزان ەمەس, بىراق ونىمدەرىمىزدىڭ ساپاسىنا زور جاۋاپ­كەر­شى­لىكپەن قارايمىز. ءبىزدىڭ مايىمىز – تازا سارى ماي, بىلايشا ايتقاندا, اجە­لە­رىمىزدىڭ ەشقانداي قوسپاسىز تابيعي جول­مەن دايىندايتىن رەتسەپتىندەگىدەي دا­يىندالادى», دەيدى د.ديو.

ونىڭ ايتۋىنشا, تالدى­قور­عان قالا­سىن­­داعى ساۋدا دۇكەندەرى «تەكە­لى­نىڭ مايى» دەپ 1 600 تەڭگە مەن 2 مىڭ تەڭگەنىڭ ارالىعىندا ساپاسى تومەن مايلاردى ساۋدالاۋدا ەكەن. ساتۋشىلاردان سۇراعاندا, ولار «تەكەلى ءسۇت زا­ۋى­تىنىڭ مايى» دەسە تاۋار تەز وتەتىنىن ايتىپ اقتالىپتى. كاسىپ يەسى بۇل جالعان اقپاراتتار زاۋىت يميد­جىنە نۇقسان كەلتىرىپ جاتقانىنا قاپالى. ءسۇت ونىم­دەرىندە تاجىريبەسى مول ونەر­كاسىپ بۇعان دەيىن ساپاسىز ءونىم شىعارماعان. وعان تۇتى­نۋ­شى­لار­دىڭ تىلەگى دالەل.

ديرەكتوردىڭ مالىمەتىنە قا­را­عان­دا, وتكەن جىلدان بەرى زاۋىت اسسور­تي­مەنتتى كوبەيتە تۇس­كەن. الدىن الا جۇر­گىزىلگەن زەردەلەۋ جۇمىستارىنىڭ قورى­تىن­دى­سىن­دا حالىقتىڭ تۇزدى ايرانعا دەگەن سۇرانىسى كوپ ەكەنىن انىقتاعان.

ء«ونىمنىڭ وسى ءتۇرىن شىعارۋ ءۇشىن قوسىمشا قۇرىلعى ساتىپ الۋدىڭ قاجەتى بولمادى. تەك رەتسەپتى تاڭداۋعا كەلگەندە ءبىراز ويلاندىق. الدىمەن ونىڭ بىر­نە­شە ءتۇرىن جاساپ كوردىك. وعان 3 ايداي ۋاقىت كەتتى. اقىرى ءدامى نەعۇرلىم ءۇي ايرانىنا ۇقساس تۇرىنە توقتالدىق. جاڭا ءونىمنىڭ قۇنى – 90 تەڭگە. سول سياقتى قۇرت شىعارا باستادىق. كاسىپورىنعا قۇرت جاساۋدى جاقسى مەڭگەرگەن جەر­گىلىكتى ايەلدەردىڭ ءبىرىن شا­قى­رىپ, ول ءۇي جاعدايىندا قۇرت­تىڭ قالاي جاسالاتىنىن تۇ­گەلدەي كورسەتىپ بەردى. قازىر قۇرت وندىرۋدە اۋقىمدى كولەمگە شىعا قويعان جوقپىز. «از بولسا دا ساز» دەگەندەي, ۋاقىتشا ەكسپەريمەنت تۇرىندە شىعارىپ جاتىرمىز. ازىرگە دۇكەندەرگە ارقايسىسىندا 30 قۇرت سالىنعان پلاستيك ىدىس­تار­دا وتكىزەمىز», دەيدى زاۋىت دي­رەك­تورى.

كەيىنگى جىلدارى ءونىمنىڭ سىرتقى قاپتاماسىنا دا كوپ كو­ڭىل بولىنە باستادى. ديزاينىن الماتى قالاسىنداعى جاس­تار ۇيىمى ازىرلەگەن. ءبىر قىزىعى, جاس­تار جۇمىستى باستاماس بۇرىن تەكەلىگە ارنايى كەلىپ, ءونىمنىڭ ساپاسىنا كوز جەتكىزگەن. جاستار جاقسى اسەر العاننان بولار, ولارعا ءبىزدىڭ تاۋارلار ديزاين جاساۋدا جاڭاشا سەرپىن بەرگەن سياقتى. سونىڭ ناتيجەسىندە زاۋىت ۇجىمى بىر­نەشە نۇسقانىڭ ىشىندە قىزىلدى-جا­سىلدى تۇس­تەر­مەن كوركەمدەلگەن, تەكە­لى تاۋ­لارىنىڭ شىڭى مەن ءسۇت تام­شى­لا­رىن ادەمى ۇيلەستىرە سىزعان دي­زاين­عا توقتالدى. ۇجىمنىڭ ء«يا», «جوق» دەپ ديزاين تۇرلەرىنە داۋىس بەرگەن كەزدە كوتەرگەن پلاكاتتارى ديرەك­تور­دىڭ كابي­نە­تىندە ءالى كۇنگە تاريح رەتىندە ساقتالىپ تۇر.

جالپى, كاسىپورىن سۇيىق ونىم­دەرگە ارنالعان فينپاك پەن پلاستيك ستاقان­دار­دى رەسەيدەن ساتىپ الادى. قازىر ولاردىڭ باعاسى 2-2,5 ەسە وسكەن. جول تاسىمالىنىڭ دا شىعىندارى بۇرىن­عى­دان ەداۋىر ۇلعايدى. سوندىقتان ونەر­كا­سىپتىڭ ىرگەسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى قاجەت. قازىر زاۋىتتا 50 ادام جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ ور­تاشا جالاقىسى – 90 مىڭ تەڭگە. جۇ­مىس­شىلارعا تەگىن تاڭعى اس پەن تۇسكى اس بەرىلەدى.

ء«بىزدىڭ ونىمدەرىمىز ەكولو­گيا­لىق جاعىنان تازا بولعان­دىق­تان, ولاردىڭ ساقتالۋ مەرزىمى قىسقا. ماسەلەن, ءسۇت 5 كۇن, ايران 7 كۇن ساقتالادى. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن تازا ايراننىڭ اشىتقىسىن پايدالانامىز. تەكەلىلىكتەردىڭ 90 پا­يىزى ءبىزدىڭ ونىمدەرىمىزدى تۇ­تى­نادى دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءونىمىمىزدىڭ كوپشىلىكتىڭ سۇرانىسىنا يە بولۋى اتا-بابا­لا­رىمىزدىڭ دايىنداۋ تاسىلىنەن الشاق كەتپەگەنىمىزدە شىعار», دەيدى جاس كاسىپكەر.

قازىر جەتىسۋلىقتار بارىنشا تەكە­لى­لىك ءسۇت ونىمدەرىن پاي­دالانۋعا اسىق. تازا ءارى تابيعي تاۋارلار تۇتىنۋشى­لار­دىڭ دەن­ساۋلىعىنا دا زور كومەك. ونى جۇرت جاقسى باعامدايدى ءارى با­عاسى دا كوڭىلگە قونىمدى. وزگە ساۋ­داگەرلەردىڭ اۋىلدان اكەلىپ, تەكە­لى­دەن جەتكىزگەندەي جەل­پىنەتىنى سودان. سوندىقتان زاۋىت ماماندارى ءوڭىر تۇر­­عىن­دارىنا الدانىپ قالماۋدى ەس­كەرتەدى.

جەتىسۋ وبلىسى