قازىرگى قازاق كوركەمونەرىندە ۇلتتىق كوركەم داستۇرلەردى تەرەڭ مەڭگەرگەن, تاۋەلسىزدىك رۋحىنان ءنار العان جاس سۋرەتشىلەردىڭ العاشقى بۋىنى دا كەمەلدەنۋ كەزەڭىنە كەلدى. بۇل ءوزى قازاق كەسكىندەمەسىنىڭ قاتارىنا جاڭا قۋاتتى تولقىن قوسىلعان شاق, ولار بۇگىندە ۇلكەن كۇشكە اينالعان. سول ءدۇبىرلى ۋاقىتتىڭ الدىڭعى لەگىندە, اعا بۋىنعا دا, ورتا بۋىنعا دا بىردەي ىقپال ەتكەن, قازاق كوركەمونەرىنە شىعارماشىلىق قۋاتىمەن ۇيىتقى بولىپ, تىڭنان جول باستاعان قازاقباي اجىبەك – زاماناۋي قازاق ونەرىنىڭ الاپاسىن اسىرىپ, ءدۇيىم الەمگە تانىتقان شىعارماشىلىق فەنومەن.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى قازاق رۋحانياتىنداعى جاڭا ەستەتيكالىق ساپاعا دەگەن الا بوتەن سۇرانىسقا جاۋاپ بەرەتىن باتىل دا بەلسەندى ءبىر تۇلعانىڭ شىعۋى زاڭدى ەدى. وزىنەن بۇرىنعىلاردىڭ شەبەرلىگىن ابدەن سارالاپ, تىڭنان جول ىزدەگەن بىردەن-ءبىر سۋرەتشى ق.اجىبەك دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس دەپ ويلايمىز. ول قازاق كەسكىندەمەسىن جاڭا كوركەمدىك مازمۇنمەن بايىتقان, ەتنوتۇرمىستىق سيتۋاتسيا, ۇلتقا ءتان ماڭگىلىك تاقىرىپتارعا بارىپ, كوپ سىرلى مول اۋەزدى, تەرەڭ سارىندى كوپتەگەن شىعارمالار بەردى. ءساندى, وتە اشىق ءتۇستى بوياۋلار تولقىنى – وزىنە ءتان ستيلىنەن وزگەشەلەنەتىن جاڭا قىرى, جەمىستى ىزدەنىسى. قاي تاقىرىپقا قالام تارتسا دا وزىندىك دارا قولتاڭباسىن كورسەتىپ كەلەدى.
ق.اجىبەكتىڭ شىعارماشىلىق جاڭالىعى بۇكىل قازاق كەسكىندەمەسىن جاڭا تاريحي بەلەسكە كوتەردى. كەز كەلگەن تاقىرىپتى ول تيپولوگيالىق تۇرعىدان قاراستىرادى. ق.اجىبەك ءۇشىن دە «دالا», «ەتنوبولمىس», «تاريح», «قازاق بولمىسى» فون, دەكوراتسيا ەمەس, ۇلكەن اۋەن. كەڭ قۇلاشتى تاقىرىپتاردى كورۋ راكۋرستارىن مانەرلەپ كورسەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرەدى. بىردەن وعان سيقىرلى بوياۋمەن مۋزىكالىق تون قوسىپ, دەكوراتيۆتى – ىرعاققا باعىندىرادى. ق.اجىبەك بۇل جەردە كومپوزيتور, بوياۋمەن كۇي تۋدىرۋشى, بۇل دەگەنىڭىز ناعىز كەڭ تىنىستى سيمفونيا. مەديتاتسيالىق بوياۋلار اسەرىن ەرەكشە مەڭگەرگەندىگى سونشا قاراعان ادام كوزىن ارباپ الادى. دارا سيپاتتى, تالانتى زور ق.اجىبەك مونۋمەنتال كەسكىندەمەگە دە قۇلاش ۇرىپ ۇلتتىق دۇنيەتانىم ەستەتيكاسىنىڭ ساپاسىن جاڭا مازمۇنمەن بايىتتى.
ق.اجىبەكتىڭ مونۋمەنتالدى كەسكىندەمەدەگى جاڭالىعى – حالىقتىڭ ەستەتيكالىق تۇسىنىگىمەن كوركەمسۋرەت يدەالىنىڭ سايكەستىگىن جاڭاشا شەشۋى بولدى. ءار شىعارماسى پلاستيكالىق-وبرازدىق تانىممەن, رومانتيكالىق تاسىلدەرىنىڭ تيپتىك ىرعاقتارىمەن ەرەكشەلەنەدى. كومپوزيتسيا قۇرۋ شەبەرلىگىمەن قوسا, قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن تەرەڭ بىلەتىن سۋرەتشى تاريحي شىندىق پەن كوركەم شىندىقتىڭ اراقاتىناسىن شەشۋدە كولوريتتى العا قويدى. كەڭ تىنىستى سيمفونيالىق داۋىستى جۇمىستارىندا قيال شەگىندە وتە ءساندى بوياۋلاردىڭ ۇيلەسىمىمەن جاساعان كارتينالار سەرياسى دا جەتىپ ارتىلادى. مونۋمەنتالدى كەسكىندەمەسىنەن وزىق سيپاتتى ەرەكشە العىرلىقتى, ينتەللەكتۋالدىق پەن ەرەكشە كولوريتتىك تۇستىك پسيحولوگيزم تاسىلدەردى مولىنان ۇشىراتامىز. ۇمىت قالعان, تابيعي تالعامعا باعىناتىن وسى ءتۇس تالعامىمەن ۇشتاسقان ق.اجىبەكتىڭ مونۋمەنتال كەسكىندەمەسى بارشا تاقىرىپتىق, مازمۇندىق تۇرلىك ىزدەنىستەردى تولىق شەشە الدى. ايىزىڭدى قاندىرا كوركەمدەيتىن دارابوز دارىن يەسى قاي كەزەڭدى بەينەلەسە دە, سول كەزەڭدىك بولمىستى بەينەلەۋدە, ەتنوگرافيالىق دەتالداردى دا تەرەڭ قامتيدى. ق.اجىبەك شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى پافوسى – قازاق تاريحىنا دەگەن شەكسىز ماحاببات, بوياۋ ۇندەستىگىندەگى شەكسىز وپتيميزم, جارقىندىق.
ق.اجىبەكتىڭ «الاشوردا» كارتيناسى قازاق تاريحىنىڭ تراگەدياسىمەن بىرگە سان الۋان رومانتيكاسىن, اڭساۋ سارىنىن شەبەر بەينەلەگەن شىعارما. بۇل كارتينا ۇلى الاش وردا قايراتكەرلەرىن, قازىرگى ۋاقىتتى نەعۇرلىم تولىققاندى تانىستىرۋ جولىنداعى ءىرى قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە تانىلۋى ءتيىس. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ءىس قيمىلدارى قازاق حالقىنىڭ ساياسي جاعىنان دا, ءبىلىم-ءىلىم جاعىنان دا, مادەني-ادەبي جاعىنان دا ءوزىن-ءوزى باسقارا الاتىن الەۋەتتى ۇلت ەكەندىگىن بايقاتقان التىن كەزەڭ. سول ۇلىلار كوتەرگەن يدەيالار دا ماڭگىلىك. ال شىعارماداعى كەڭ تىنىستى سيمفونيالىق ۋاقىت پەن كەڭىستىك بىرلىگى بۇزىلماعان. الاشوردا كارتيناسىنداعى كوركەمدىك قۋات, ازاتتىق جايلى تولعاۋلار, ەلدىك, ۇلتتىق قاسيەتكە قاتىستى تەبىرەنىستەرمەن ساباقتاسىپ جاتىر. تارلان سۋرەتكەردىڭ ەپيكالىق بايانداۋ رۋحىن تىڭ ەستەتيكالىق ىزدەنىسپەن بايىتۋ تاجىريبەسى ارلەندىرە, قۇلپىرتا تۇسكەن. پۋبليتسيستيكالىق پافوستا, فيلوسوفيالىق تەرەڭدىكتە, ليريكالىق نازىكتىكتە, سىرشىل پاراساتتىلىق ارنالارىمەن ادەمى سۋرەتتەلگەن. رومانتيكالىق بوياۋ قۇدىرەتى ارقىلى تەبىرەنتەتىندەي پارمەندى قۋات بەرۋ دارەجەسىنە شەبەردىڭ شەبەرى عانا جەتە الادى. سۋرەتشى الاش تاريحىنىڭ كۇرەس جولىن تاريحي-ەتنوگرافيالىق, ەتنيكالىق-پسيحولوگيالىق عۇرىپتىق كيىمدەرىمەن, رەۆوليۋتسيالىق زامان لەبى تەرەڭىرەك سەزىندىرەدى.
الاشتىڭ پاراسات-پايىمى جوعارى تۇلعالارى ارقىلى زور ساياسي-فيلوسوفيالىق پروبلەمالار مەن ساياسي وقيعالاردىڭ اراقاتىناسى توڭىرەگىندە جارىسا تولعانۋعا دا, پىكىر ايتىپ جارىسۋعا دا كوركەمدىك اسەرلەر جەتكىلىكتى. ەشكىمدى دە بەيجاي قالدىرماس سۋرەتشىنىڭ پوزيتسياسىنىڭ بەلسەندىلىگى دە پاراساتتى تولعاممەن, سىرشىل بوياۋلارمەن ادەمى بەينەلەنگەن.
ورتالىق قاھارمان, ۇلت كوسەمى ءا.بوكەيحان ەرەكشە سارى تۇسپەن بەلگىلەنگەن. وسى ارقىلى ورتاعا نازار اۋدارتىپ, كوركەمدىك تارتىمدىلىق كۇشىنىڭ تابيعي جاراسىمدى بىرلىگىن دالەلدەگەن. سۋرەتشى سونى پوەتيكا جاساۋ كەرەكتىگىن جاقسى ۇعىپ, ۇلتتىق كولوريت ءۇشىن ەرەكشە سازدىلىقپەن, اۋەن ارناسىندا وربىتە ءبىلدى. بوياۋدىڭ گامماسى, توندارىنىڭ عاجاپ سيقىرلى ۇتقىرلىعى, مەديتاتسيالىق بوياۋلارمەن بەينەلەگىش اۋەزدىلىك ءتاسىلى دە تەرەڭ. الاش قوزعالىسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىس رەتىندە ءبىرتۇتاس, ماقساتتى ساياسي, الەۋمەتتىك, مادەني ۇدەرىس بولعانىن كارتينادا تولىق اڭعارتقان.
ەكىنشى جۇمىسى وتىرار جازيراسىندا دۇنيەگە كەلىپ ورتا عاسىرلىق عۇلامالاردان وزىق تۋعان الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى, ۇلى جەرلەسىمىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابيگە ارنالعان اسا ۇلكەن شىعارما. بۇل جۇمىسىندا ق.اجىبەك ۇلتتىق كوركەمدىك تانىمدى اسا باي تۇستەرمەن سومدادى. كارتينادا شىعىس ساۋلەتى مەن ينتەرەرى فون رەتىندە الىنعان. گلوبۋس, عارىشتىق كارتا, كىتاپتار, ادام باس سۇيەگى سياقتى نازار اۋدارارلىق نىساندار عالىم-ەنتسيكلوپەديستىڭ كوپقىرلى تالانتى مەن عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ تەرەڭدىگىن كورسەتەدى. شىعارمادا اناليتيكالىق پسيحولوگيزم ستيلىندە اۋقىمدى يدەيالىق مازمۇنى مەن كەڭ ەپيكالىق قۇلاشىنا ساي, ايتار ويدى درامالىق كەرنەۋمەن تولتىرۋ ءۇردىسى قولدانىلعان. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ەنتسيكلوپەديالىق مۇراسىنىڭ ىشىندە مەملەكەت پەن ادام تۋرالى ءىلىمىنىڭ مازمۇنى ادامزاتتى ءسۇيۋ, اقيقات, جاقسىلىق, ادىلدىك پەن سۇلۋلىقتى يدەالعا اينالدىرۋ سياقتى كوزقاراستارى ارىستان وبرازىندا بەينەلەنگەن. ارىستان بەينەسى ارقىلى رۋح سالتاناتىن كورسەتۋ ءادىسىن قايتا ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ سۋرەتشىلەرى دە, ورتا عاسىرداعى شىعىس تا قولدانعانىن ەسكەرسەك, بۇل – قازاق كوركەم ونەرى ءۇشىن دە ۇلكەن جاڭالىق. جالپى كارتينا عىلىمي ىزدەنىس پەن اقىل پاتشالىعىنىڭ جالپى اتموسفەراسىن تولىق كورسەتكەن. كولوريتتىڭ اشىق تا ءساندى كورىنۋى شىعارمانىڭ مازمۇنىن اشۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ تۇر. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تاريحىنىڭ رۋحىن, قاتپار-قاتپار قاباتىن تاريحي شىندىققا سايكەس توپتاستىرا, كوركەمونەردە مەيىلىنشە تەرەڭ جەتكىزە الدى. ۇسىنىلىپ وتىرعان تاقىرىپتىق شىعارمالارى ەنتسيكلوپەديا دەۋگە تۇرارلىق, باي ەتنودەتالدى كورىنىستەر, فيلوسوفيالىق ويدىڭ اۋقىمدىلىعى, كوركەمدىك تالداۋدىڭ تەرەڭدىگى, الەمدىك كوركەمونەر قازىناسى تورىنەن ورىن الاتىن, تەك سۋرەتشىنىڭ ەلدەن ەرەك تالانتىن كورسەتىپ قويماي, قازاق ۇلتتىق كوركەمونەرىنىڭ دامۋ بيىگى مەن كاسىبي دەڭگەيىن كورسەتە الاتىن مەرەيلى بيىگىمىز بولىپ تابىلادى.
سۋرەتشى قاي ءداۋىردى بەينەلەسە دە ۋاقىتپەن شەكتەلمەيتىن, سۋرەتكەرلىك نازارىنىڭ اۋقىمى كەڭ ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەكى شىعارمادان دا ۋاقىت تالابىمەن بىرگە جاڭعىرىپ تۇلەگەن سۋرەتشىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى مەن قۇنارلى قيال الەمىن, يدەيالىق كوركەمدىك مۇراتىن تانيمىز. شىعارمانىڭ بەينەلىك, ەستەتيكالىق-ەموتسيالىق قۋاتىن ارتتىرۋدا عاجايىپ بوياۋلاردىڭ ۇستەمدىگى مەن ماقسات ەتكەن كوركەمدىك مۇراتىنىڭ ءوزى پوەتيكالىق تۇتاستىق. قوس شىعارما سۋرەتشىنىڭ جەتكەن بيىگى عانا ەمەس, قازاق ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ جاڭا ەستەتيكالىق ساپاسى, تاريحي بەلەسى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كوركەمونەر تاريحىنىڭ جەتىستىگىن بەلگىلەگەن قازاقباي اجىبەك ۇلى شىعارمالارى, 2022 جىلعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اباي اتىنداعى ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋعا لايىقتى. بۇگىنگى تاڭداعى قازاق بەينەلەۋ ونەرى – ابدەن تولىسقان, جوعارى دەڭگەيدە شىڭدالعان, التىن ءداۋىرىن وتكەرىپ جاتقان كەمەل ونەر.
ال وسىنداي جاۋھار تۋىندى جاساعان ق.اجىبەك ۇلىنىڭ ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي», «الاشوردا» تاريحي شىعارمالار توپتاماسى, تاريحتىڭ تەرەڭ دە كۇردەلى قاباتتارىن كوركەمدىكپەن بەينەلەگەن, سان الۋان وبرازدار گالەرەياسىن جاساپ, قازاق ونەرىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن جاڭا بيىككە كوتەرگەن ۇزدىك شىعارمالار ەكەندىگى ابدەن كوز جەتكەن ءارى مويىندالعان شىندىق.
جاناربەك بەريستەنوۆ,
پروفەسسور, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى