كورشىلەرمەن بايلانىس ارتىپ كەلەدى

الەمدىك نارىقتا كوشباسشىلىققا ۇمتىلعان, ەكونوميكاسى قۋاتتى ەلدەر قويناۋى قازىناعا تولى وڭىرمەن الىس-بەرىستى, بارىس-كەلىستى نىعايتا تۇسۋگە, ينۆەستيتسيا كولەمىن ۇلعايتۋعا سەرپىن بەرىپ وتىر. مۇنايلى وڭىردەگى تا­بيعي بايلىقتى يگەرۋگە ينۆەس­تي­­تسيا سالعان ەلدەردىڭ ساناتىندا اقش, ۇلىبريتانيا, يتاليا, جا­پو­نيا, كانادا, فرانتسيا جانە وزگە دە بىر­نە­شە مەملەكەت بار. بۇل ەلدەردىڭ جەتەك­شى كومپانيالارى مۇناي-گاز ونەر­كاسىبى سالاسىنداعى ەكى ءىرى كەنىش – «تەڭىز» بەن «قاشاعاندى» يگەرۋگە شو­عىرلانعان.

ماسەلەن, جىلىوي اۋدانىنداعى «تەڭىز» كەن ورنىندا كەلەشەك كەڭەيۋ جانە ۇڭعى ەرنەۋىندەگى قىسىمدى باس­قارۋ دەپ اتالاتىن ەكى جوبا ىسكە اسى­رىلىپ جاتىر. بۇل جوبالاردىڭ قانات­تاس قولعا الىنۋى «تەڭىزدىڭ» قويناۋىنداعى 3,2 ملرد توننا «قارا التىندى» قاۋىپسىز يگەرۋمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. سول سەبەپتەن, 2023 جىلى ىسكە قوسىلاتىن جا­­ھاندىق ماڭىزى زور ەكى جوباعا 45 ملرد دوللاردى قۇرايتىن ينۆەستيتسيا سالىنعان. الداعى جىلى ەكى جوبا ىسكە قوسىلعاندا كەن ورنىنان مۇناي ءوندىرۋ 12 ملن تونناعا دەيىن ارتىپ, جىل سا­يىن 37 ملن تونناعا ۇل­عايادى. وتاندىق ەكونوميكاعا تىڭ سەرپىن بەرەتىن جو­باعا 300-گە جۋىق قازاق­ستاندىق كوم­پانيا مەردىگەر­لىككە تارتىلدى.

جوبا قۇرىلىسىنا قولدانىلعان 408 ءمودۋلدى قۇراستىرۋدىڭ ءۇش جىل­دىق باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلدى. ماسەلەن, ارقايسىسى 500-دەن 1 800 توننا ارالىعىنداعى سالماقتى قۇ­رايتىن مودۋلدەر قازاقستاندا, وڭتۇستىك كورەيا مەن يتاليادا دايىن­دال­عان. كەيىن رەسەيدىڭ ىشكى سۋ جولى ارقىلى كاسپي تەڭىزىنىڭ پرورۆا تۇبەگىندەگى جۇك ءتۇسىرۋ تەرمينالىنا جالپى سالماعى 280 مىڭ مەتريكالىق توننانى قۇراعان مودۋلدىك جۇك جەتكىزىلدى. قازاقستاندىق ەrsai, KCOI كومپانيالارى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس 75 قۇراستىرمالى مودۋلدىك ەستاكادا مەن قاشىقتان باقىلاۋ جۇر­گىزەتىن 10 بلوكتىڭ قۇرىلىسىن جۇر­گىزۋگە اتسالىستى. قازاقستان مەن الەم ەلدەرىنىڭ كومپانيالارى قاتىس­­قان جوباعا قاجەتتى قازاقستان­دىق تاۋارلاردى, جۇمىستار مەن قىز­­مەت­تەردى ساتىپ الۋ ءۇشىن 10 ملرد-تان استام دوللار جۇمسالدى. جوبادا جۇمىس ىستەگەندەردىڭ 91 پايىزىن قازاقستاندىق ماماندار قۇرادى. ال ينجەنەرلىك, ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق, وندىرىستىك قىز­مەت­تەر كورسەتۋگە 2 350-دەن استام قازاق­س­تاندىق كومپانيا تارتىلدى. الدىن الا بىلىكتىلىكتەن وتكەن 1 281 قازاق­ستاندىق كومپانيامەن 630-دان استام كەلىسىمشارت تۇزىلگەن.

ءدال وسى جوبا ءۇشىن 120-دان استام كەمە تارتىلدى. ونىڭ ىشىندە 40 كەمە جا­ڭادان قۇراستىرىلىپ, كەيبىرى تاسى­مالداناتىن جۇك ءۇشىن قايتا جاڭ­عىرتىلدى. سۋ جولدارىمەن جۇك تاسىعان كەمەلەر قازاقستان مەن باسقا نۇكتەلەر اراسىندا 140 مىڭ شا­قى­رىمنان اساتىن قاشىقتىقتى ءجۇزىپ ءوتتى. «تەڭىز» كەن ورنىنا تاياۋ ماڭداعى پرورۆا تۇبەگىندە مودۋلدىك جۇكتى قابىلداپ, تاسىمال­دايتىن جاڭا پورت پايدالانۋعا بەرىلدى. پورت­تا تەڭىزگە كىرەتىن 71 شاقى­رىم­دىق سۋ ارناسى, جۇك ءتۇسىرۋ, ساقتاۋ قوندىرعىلارى مەن كىرمە جول بار.

وسىنداي حالىقارالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان اتىراۋمەن تمد قۇرامىنداعى ەلدەر دە ىسكەرلىك بايلانىس ورناتىپ, ورتاق جوبالاردى ىسكە اسىرىپ جاتىر. وبلىس اكىمى سەرىك شاپكەنوۆتىڭ مالىمەتىنشە, اتىراۋ وبلىسىنا ينۆەستيتسيا سالىپ, ارىپتەستىك الەۋەتىن ارتتىرعان ەلدىڭ قاتارىندا گەرمانيا دا بار. قازىر وڭىردە نەمىس كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن كولىك-ەكسپەديتسيالىق قىزمەتتەر, كوتەرمە, بولشەك ساۋدا, مۇناي مەن تابيعي گاز ءوندىرۋ كە­زىن­دە تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتۋ جانە باسقا سالالاردا 28 كاسىپورىن تىر­كەلگەن. جىل باسىنان بەرى گەر­مانيامەن اراداعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى 23,1 ملن دوللاردى قۇراعان. ال يتاليامەن ىسكەرلىك بايلانىس مۇناي-گاز ونەركاسىبىمەن بايلانىس­تى بولىپ وتىر. بۇل ەلمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمى 2,3 ملرد دوللارعا جەتكەن. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت كولەمى – 2,2 ملرد دوللار. يتالياعا نەگىزىنەن مۇناي ءونىمى ەكسپورتتالادى.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن ال­عاش تانىعان تۇركيامەن دە ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس كەڭ قانات جايىپ وتىر. قازىر وڭىردە ەكونو­مي­كالىق, ىسكەرلىك ارىپتەستىكتى كوزدەگەن باۋىرلاس ەلدىڭ 220 كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى. جىل باسىنان بەرى تۇر­كيامەن سىرتقى ساۋدا اينالىمى 439 ملن دوللارعا جەتكەن. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت كولەمى 432,7 ملن دوللاردى قۇراسا, ال يمپورت – 6,3 ملن دوللار. تۇرىك كاپيتالى سالىن­عان كا­سىپ­ورىن­دار كوتەرمە, بولشەك ساۋدا مەن قۇرىلىس سالاسىندا ىنتى­ماق­تاس­تىق­تى ارتتىرعان.

ماسەلەن, BRIMSTONE Sulphur Provider Company كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەفە مۋنيپ نۋردوعدۋ كۇكىرت بەتونيتىن وندىرەتىن ءوندىرىس ورنىن اشۋعا نيەتتى. ينۆەستيتسيا كولەمى شامامەن 10 ملن دوللاردى قۇرايتىن جوبادا 50-گە جۋىق ادامدى تۇراقتى جۇمىسقا تارتۋ كوزدەلگەن.

– قازاق ەلىندە كۇكىرتتىڭ جەتكىلىكتى قورى بار. الايدا ءبىز ءۇشىن دە جالپى, قازاقستان ءۇشىن دە شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋدى ۇيىمداستىرۋ, كۇكىرت بەنتونيتى تۇرىندە شىعارىپ, شەتەل نارىعىنا ەكسپورتتاۋ الدەقايدا ءتيىم­دى بولادى. لوگيستيكالىق تۇرعى­دان العاندا, اتىراۋ وبلىسى – بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وتە ىڭ­عاي­لى ينۆەستيتسيالىق الاڭ. وسى وبلىستان قىتاي, ەۋروپا مەن رەسەي نارىعىنا شىعۋدىڭ ءتيىمدى تۇسى كوپ, – دەيدى مۋنيپ نۋردوعدۋ.

تۇرىك ينۆەستورىنىڭ ايتۋىنشا, يزمير قالاسىنداعى زاۋىت كۇكىرت پەن ىلەسپە ونىمدەرىن ەۋروپا ەلدە­رى­نە شىعارادى. بۇل ونىمدەر اۋىل شارۋا­شى­لىعى سالاسىندا اسىرەسە سورتاڭ ءارى تۇزدى جەرگە تابيعي تىڭايتقىش رەتىندە قولدانىلادى.

اتىراۋعا كاسپي تەڭىزى جاعا­لا­ۋىن­داعى ەلدەردىڭ دە نازارى اۋىپ وتىر. مۇنىڭ دالەلىن, اسىرەسە ازەر­باي­جانمەن اراداعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى 4,8 ملن دوللار­عا جەت­كە­نىنەن بايقاۋعا بولادى. ازەر­باي­جان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقتاۋ قالاسىنداعى باس كونسۋلى ەلمار ما­ممادوۆتىڭ دەرەگىنە سۇيەن­سەك, ەكو­نوميكالىق بايلانىس­تاردى ودان ءارى نىعايتۋ, بىرنەشە سالادا الىس-بەرىستى ارتتىرۋ, وڭىرارا­لىق كاسىپ­كەر­لىكتى دامىتۋدىڭ ناتي­جە­سىن­دە ەكسپورت 462,2 مىڭ دوللارعا, ال يمپورت 4,3 ملن دوللارعا جەتىپ وتىر.

– قازىر اتىراۋ وبلىسىنىڭ كولىك, ازىق-ت ۇلىك, كوتەرمە ساۋدا سالاسىندا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ كاپيتالى سالىنعان 90 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. ءبىز مۇنداي ىسكەرلىك بايلانىستى جانداندىرا ءتۇسىپ, بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا فورماتىن ىزدەستىرىپ وتىرمىز. بۇل ەكو­نوميكالىق, ىسكەرلىك قارىم-قاتى­ناس­تى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى, – دەيدى س.شاپكەنوۆ.

كاسپي جاعالاۋىنداعى تاعى ءبىر ەل – تۇرىكمەنستان دا مۇنايلى وڭىر­مەن ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى جان­دان­دىرۋعا بەت بۇردى. ازىرگە بۇل ەلمەن سىرتقى ساۋدا اينالىمى 129 مىڭ دوللارمەن شەكتەلىپ وتىر. الايدا الداعى ۋاقىتتا 64,9 مىڭ دوللاردى قۇراعان ەكسپورت پەن 64,1 مىڭ دوللار كولەمىندەگى يمپورتتىڭ ۇلەسىن ۇلعايتا ءتۇسۋدىڭ مۇمكىندىگى بار.

وبلىس اكىمى س.شاركەنوۆتىڭ پىكى­رىنە سۇيەنسەك, وزبەكستانمەن الىس-بەرىستەن گورى بارىس-كەلىستىڭ ناتي­­جەسىندە ەجەلدەن ساۋدا-ەكونو­مي­كالىق, كوشى-قون جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ءوزارا قارىم-قاتىناسى كەڭ قانات جايعان. مۇنداي سەرىكتەستىك تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بۇرىنعىدان دا جاندانا ءتۇستى. كورشى ەل اتىراۋ وبلىسىنىڭ سىرتقى ساۋدا بايلانىسىندا ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىر. ماسەلەن, وتكەن جىلى مۇنايلى ءوڭىر مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى 45,2 ملن دوللاردى قۇرادى. قازىر ءوڭىردىڭ كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا, قىزمەت كورسەتۋ, قۇرىلىس سالالارىندا وزبەك كاپيتالى بار 91 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. وسىنداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا الا تاقيالى ەلدىڭ 200-گە جۋىق ورەنى ءبىلىم الىپ ءجۇر.

ال وتكەن اپتادا مۇنايلى وڭىرگە كەل­گەن حورەزم وبلىسى اكىمىنىڭ ورىن­­باسارى شەرزود يسمايلوۆتىڭ پىكى­رىن­شە, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا ىنتى­ماق­تاستىقتى كەڭەيتۋدىڭ مۇمكىندىگى مول. مۇنى وبلىس اكىمى دە جوققا شى­عار­مايدى.

– قازاقستان مەن وزبەكستان – ءوزارا قارىم-قاتىناستى جان-جاقتى دا­مىتقان, ساۋدا-ەكونوميكالىق باي­لانىستى مىقتاي تۇسكەن باۋىرلاس ەلدەر. قازىر اتىراۋ وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جو­بالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەتبۇرىس جاسالىپ وتىر. وسى باعىتتا بىرلەسە جۇمىس ىستەسەك, تاۋار اينالىمىن ارت­تىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى, – دەيدى س.شاپكەنوۆ.

اتىراۋ وبلىسى