كۇنشىعىس ەلى بۇگىنگە دەيىن سۋعا تاۋەلدىلىكتى زەرتتەپ الەك. مۇنىسىمەن قويماي, ءار تامشىنىڭ ءتىلىن تابۋعا بار كۇش-جىگەرىن سارقۋدا. ونىسى ورىندى دا. دەگەنمەن مۇحيت جاعاسىندا ورنالاسقان ەلدىڭ ايتقاندارى قوسپاسىز شىندىق ەكەنىنە شەك كەلتىرە المايسىز. سەبەبى تاستى تەسىپ, دۇلەي ەكپىنىمەن نەبىر جاردى, بوگەسىندى ورىپ تۇسەتىن وسىناۋ ستيحيا بويىندا قانداي دا ءبىر قۇپيانىڭ بۇگىپ جاتقانى ايدان انىق. ايتپەسە, جەتىسۋدىڭ شيپالى سۋىنان ەم ىزدەپ كەلەتىندەردىڭ قاراسى كوپ بولماس ەدى عوي.
«سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەپ تاپسىرلەگەن دانا حالقىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىندا سۋعا دەگەن ەرەكشە ءىلتيپات بار. ونى ماقالىنان دا, ءماندى مادەنيەتىنەن دە اڭعارامىز. وسىدان بەس جىل بۇرىن ەلىمىزدە «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرى» اتتى باعدارلاما قابىلدانىپ, ءبىراز جۇمىس ىستەلدى. اسىرەسە قاسيەتتى جەتىسۋ جەرىندە ءتۇرلى ەكسپەديتسيالار ورىن الىپ, تابيعاتتىڭ قۇپياسىن ىندەتتە زەرتتەدى.
وڭىرىمىزدە ەمدىك كۇشى مول, تابيعي كيەلى ورىنداردىڭ قاتارىنا حالىق قاستەرلەيتىن, ءوسىپ تۇرعانىنا 700 جىلدان اسقان «اۋليەاعاش» (پانفيلوۆ اۋدانى), «مازار تەرەك» (ۇيعىر اۋدانى), «نايزاتاپقان» (پانفيلوۆ اۋدانى), «شيىرباي باستاۋلارى» (كەربۇلاق اۋدانى), «اۋليە باستاۋ» (كوكسۋ اۋدانى), «قانداعاتاي ارا تۇماسى», «بايجۇمان اتا باستاۋلارى» (الاكول اۋدانى), اسا تۇزدى «راي كولى» (اقسۋ اۋدانى) تاعى باسقالارى جاتادى. سونداي-اق بۇل قاتارعا «جامانتى مينەرالدى بۇلاقتارى» مەن «المەرەك اتا باستاۋىن» قوسساق ارتىق ەتپەس. ءالسىز مينەرالدانعان باستاۋلار قاتارىنا «جامانتى مينەرالدى بۇلاقتارى», «اۋليە باستاۋ», «تامشى بۇلاق», «بايجۇمان اتا», «قانداعاتاي اتا», «شيىرباي» باستاۋلارىن), ورتاشا مينەرالدانعان بۇلاققا «نايزاتاپقاندى», كۇشتى مينەرالدانعان جىلى تۇرىنە ەسكەلدى اۋدانىنداعى «ەمسۋدى» جاتقىزۋعا بولادى. مۇنى بىزگە ولكەتانۋشى-جۋرناليست قاجەت انداس كەڭىنەن بايانداپ بەردى.
تابيعي ەمدىك كيەلى ورىندار ەرتە زاماندا اشىق اسپان اياسىنداعى تابيعي عيباداتحانا قىزمەتىن اتقارعان. وعان «نايزاتاپقان», «اۋليە باستاۋ» اراساندارىنىڭ ماڭىنداعى بيىك جارتاسقا سالىنعان اڭ بەينەلى سۋرەتتەر مەن «جامانتى مينەرالدى بۇلاعىنىڭ» جانىنداعى ۇڭگىردەگى شاعىن مەشىت دالەل بولادى. وكىنىشكە قاراي, ءبىز وسىعان دەيىن اتالعان قاسيەتتى ورىنداردى تەك نانىمدىق تۇرعىدا تۇسىندىرۋگە باسا ءمان بەردىك تە, ونىڭ سۋىنىڭ ەمدىك قاسيەتى تۋرالى اقپاراتتاردى اشىپ ايتا المادىق. سوندىقتان جۇرت ول جەرلەردى تانىمدىق تۇرعىدا كيەلى دەپ قابىلداپ, تابىنۋشىلىق سيپاتقا دەن قويدى. ال عىلىمي تۇرعىداعى ادام اعزاسىنا پايدالى تۇستارى سىرت قالدى.
«جەتىسۋ جەرىندەگى جۇرت كوپ بىلە بەرمەيتىن, بىلەتىندەر نازار سالىپ كورمەگەن «نايزاتاپقان», «جامانتى مينەرالدى بۇلاقتارى», «اۋليە باستاۋ», «راي كولى» سياقتى تابيعي كيەلى اراسان سۋلارىنان سىنامالار الىپ, تالداۋ جۇمىسىن جاساۋعا مۇرىندىق بولدىق. سول جىلدارى جوعارىدا اتالعان اراسان كوزدەرىنەن جالپى 12 سىناما الىپ, «جەر تۋرالى عىلىمدار, مەتاللۋرگيا جانە بايىتۋ ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ۇلتتىق عىلىمي زەرتحاناسىنا جىبەرگەن ەدىك. اتالعان زەرتحانا جاپونيالىق زاماناۋي جابدىقتاردى قولدانا وتىرىپ, عىلىمي تالداۋ جاساپ بەردى», دەيدى قاجەت انداس.
ونىڭ ايتۋىنشا, جەتىجول (بۇعىلى) تاۋىنداعى جامانتى وزەنىنىڭ شاتقالىنداعى جامانتى مينەرالدى باستاۋلارىن كونەكوز قاريالار جامانتى وزەنى شاتقالىندا بولعان ەسكى قىستاۋمەن بايلانىستىرادى. وعان كەلەتىن ادامدار, ەڭ الدىمەن, بيىكتىگى 10-15 مەترلىك تىك جارتاستاعى ۇڭگىردە ورنالاسقان مەشىتكە بارىپ ناماز وقيدى.
ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزدارعا سايكەس جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزەڭىندە كوپتەگەن قازاق وتباسى وسى ۇڭگىردىڭ ىشىنە تىعىلىپ امان قالعان دەسەدى. جازۋشى ەسبولات ايدابوسىن «س ۇلىك قارا» حيكاياتىندا جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا جارالانعان قازاق ساربازدارىنىڭ وسى بۇلاققا كەلىپ ەمدەلگەنىن جازعان.
جامانتى مينەرالدى بۇلاقتارىنىڭ ءتورت مينەرالدى باستاۋىنىڭ سۋىنا جۇرگىزىلگەن زەرتحانالىق تالداۋ قورىتىندىسىنا سايكەس, باستاۋ سۋى كاتيوندىق قۇرامىنا قاراي كاليلى-ءناتريلى-كالتسيلى-ماگنيلى, ال انيوندىق قۇرامىنا قاراي سۋلفاتتى-گيدروكوربوناتتى-ءحلوريدتى سۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. قۇرامىندا رادوننىڭ بولماۋىنا, فتور ۇلەسىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن سانيتارلىق-گيگيەنالىق شەكتەن اسپاۋىنا بايلانىستى اراسان سۋى ىشۋگە جارايدى. اراسان سۋىندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى 11 ەلەمەنت بار. ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە ك, Na, سا, Mg كوپ كەزدەسەدى. كيەلى اراسانداعى «جۇرەك», «بۇيرەك», «اسقازان» تۇمالارى سۋىنىڭ حيميالىق قۇرامىنا جاسالعان سالىستىرمالى تالداۋلار ءار باستاۋداعى حيميالىق ەلەمەنتتەر ۇلەسىنىڭ ءارتۇرلى ەكەنىن كورسەتتى.
اتاپ ايتساق, «جۇرەك» تۇماسىندا قانتامىرلارى مەن جۇرەك قىزمەتىن, بۇلشىق ەتتىڭ جيىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن Mg, ك, Na, سا, CI ۇلەستەرىنىڭ باسقا ەكى تۇماعا قاراعاندا ءبىرشاما جوعارى, سۋلفاتتىڭ ۇلەسى تومەن ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. شيپاجايتانۋشى عالىمدار مەن دارىگەرلەردىڭ پىكىرىنە سايكەس, ماگني, ناتري, كالي جۇرەك-قانتامىر جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن جاقسارتاتىندىقتان اتالعان اراسان سۋىن ىشكەن ادامدار سىرقاتىنان جىلدام ايىعادى دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.
پانفيلوۆ اۋدانىنداعى ىنتالى اۋىلىنىڭ باتىسىندا 15 شاقىرىم قاشىقتىقتا التىنەمەل (2 928 م) تاۋىنىڭ قوڭىرولەڭ ويىسىنا ۇلاساتىن تەكتونيكالىق جارىقتار ايماعىندا ورنالاسقان «نايزاتاپقان» كيەلى اراسانى ءبىر-بىرىنەن اراقاشىقتىعى 1-3 مەتردەن اسپايتىن 10-12 تۇمادان تۇرادى. اراسان كوزىنەن مينۋتىنا 5-6 ليتر سۋ اعىپ شىقسا, ىستىقتىعى 16-210 س ارالىعىندا بولادى. ەمدەلۋشىلەردىڭ پىكىرى مەن عىلىمي دەرەككە سايكەس, «نايزاتاپقان» اراسانى سۋىنىڭ قۇرامىنداعى پايدالى ەلەمەنتتەر ادام اعزاسىنىڭ جالپى جاعدايىن نىعايتىپ, بارلىق جۇيەنىڭ جۇمىسىن جاقسارتادى. زەرتحانالىق تالداۋ ناتيجەلەرى «نايزاتاپقان» اراسانى سۋىنىڭ قۇرامىندا اعزانىڭ جۇمىسىن رەتتەۋدە ەرەكشە ورىن الاتىن ەرىگەن ميكروەلەمەنتتەر كوپ ەكەنىن كورسەتتى. مينەرالدى سۋ قۇرامىندا Na, Cl, K, سا يوندارى جانە كاربونات پەن سۋلفاتتىڭ ۇلەسى باسىم. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى ۇسىنىلعان ۇلگىنىڭ سۋ ساپاسىن باعالاۋعا قويىلاتىن تالاپقا سايكەس كەلەتىنىن جانە ەمدىك ماقساتقا پايدالانۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. «نايزاتاپقان» سۋىنىڭ دەنەگە تۇسكەن جاراقاتتى جانە بورتپە سياقتى تەرى اۋرۋلارىن ەمدەۋگە وتە پايدالى كەلەتىندىگى عىلىمي تۇردە دالەلدەنىپ وتىر. ەل اۋزىندا ساقتالعان اڭىزدارعا سايكەس كيەلى تابيعي ەمدىك مينەرالدى سۋىمەن جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە جارالانعان قازاق جاۋىنگەرلەرى ەمدەلگەن. كەيىننەن سوعىستان قالعان نايزانىڭ ۇشى تابىلۋىنا وراي جەرگىلىكتى حالىق نايزاتاپقان اتاپ كەتكەن.
ەرتە زاماننان كيەلى سانالاتىن, ەمدىك قاسيەتى بار, ەرىگەن مينەرالدارعا باي راي كولى بالقاش ويىسىندا, اقسۋ وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 351 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. بەتكى اۋدانى – 4 گەكتار, ۇزىندىعى – 400, ەنى – 100, جاعالاۋ سىزىعىنىڭ ۇزىندىعى – 1 150, ورتاشا تەرەڭدىگى – 2,6 مەتر. كول قۇم جالدارىنىڭ ارالىعىنداعى ويىستا تۇزىلگەن.
«ادام اعزاسىنا پايدالى اسەرى بار الۋان ءتۇرلى حيميالىق ەلەمەنتتەرگە باي ءارى قاسيەتتەرى تەڭىز سۋىنا جاقىن بولعاندىقتان راي كولى تولاسسوتەراپيامەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى اتالعان كولدىڭ مينەرالدىق جانە حيميالىق قۇرامىنىڭ قالىپتاسۋىنا سايازدىعى مەن تۇيىقتىعى, جازدا بۋلانۋدىڭ قارقىندى ءجۇرۋى كۇشتى اسەر ەتەتىنىن كورسەتتى. زەرتحانالىق تالداۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, كول سۋى قۇرامى جاعىنان سۋلفاتتى-حلورلى-ءناتريلى سۋلاردىڭ قاتارىنا جاتادى. زەرتحانالىق تالداۋلار قورىتىندىسىنا سايكەس, 1 ليتر سۋدا 138-140 گرامعا دەيىن ەرىگەن مينەرالدى زاتتار بارى انىقتالدى. «جەر تۋرالى عىلىمدار, مەتاللۋرگيا جانە بايىتۋ ورتالىعى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ۇلتتىق عىلىمي زەرتحاناسىندا جۇرگىزىلگەن سپەكترلىك تالداۋ ناتيجەسىنە ساي راي كولىنىڭ سۋى مەن تابانىنداعى تۇنبالاردىڭ قۇرامىندا مەندەلەەۆ كەستەسىندەگى 13 ەلەمەنت بار», دەيدى ق.انداس.
ولكەتانۋشىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كول تابانىنداعى تۇنبالاردا, اسىرەسە مىس, مىرىش, سترونتسي, حرومنىڭ ۇلەسى باسىم. زەرتتەلگەن سىناما ۇلگىسىنىڭ فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتتەرى شيپاجاي مەن فيزيوەمدەۋدە قولدانىلاتىن ەمدىك بالشىقتاردىڭ ءنورماتيۆتى كورسەتكىشتەرىنە سايكەس كەلەدى. راي كولىنىڭ تابانىنا شوككەن ەمدىك بالشىقتىڭ حيميالىق قۇرامىندا ماگني, كالتسي, ناتري, مىس, حروم, مارگانەتس يوندارىنىڭ جانە سۋلفاتتىڭ ۇلەستەرى باسىم. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ۇسىنىلعان ۇلگى سۋ مەن تۇنبالاردىڭ ساپاسىن باعالاۋعا قويىلاتىن تالاپتارعا سايكەس كەلەتىندىكتەن كول سۋىن ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا بولادى. حالىقتىڭ ءشولدى القاپتا ورنالاسقان شاعىن كولگە ەمدەلۋ ماقساتىندا كوپتەپ كەلۋى, ونى كيەلى ورىن ساناۋى قۇرامىنداعى حيميالىق ەلەمەنتتەردىڭ ادام اعزاسىنا جاعىمدى اسەر ەتۋىنەن دەگەن قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.
سۋعا شومىلۋ كەزىندە ادام يوندانعان كول بەتىنىڭ اۋاسىن جۇتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, جۇرەكتىڭ جۇمىسى, تىنىس الۋ تۇزەلىپ, ادام اعزاسىنا وتتەگىنىڭ كەلۋى كوبەيەدى. اعزاداعى زات الماسۋ ءۇردىسى جاقسى جولعا قويىلىپ, دەنە شىنىعادى. كول تابانىنا شوككەن تۇنبانىڭ قۇرامىندا تۇز, وسىمدىك ءشىرىندىسى, سونداي-اق ولاردى قورەك ەتەتىن ۇساق اعزالار تەرىدەگى رەتسەپتورلارعا, دانەكەر تىندەرگە, ىشكى سەكرەتسيا بەزدەرىنە اسەر ەتىپ, اعزاداعى زات الماسۋ, رەگەنەراتسيا ءۇردىسىنىڭ ءجۇرۋىن رەتتەيدى, اۋىرسىنۋدى باسادى.
بۇگىندە عالىمدار زەرتتەي كەلە, سۋدىڭ كىشكەنتاي تۇتىكشەلەرگە تۇسكەننەن كەيىن جاسۋشالار ارقىلى جىلجىپ, عالامات قىسىم تۋدىرا الاتىنىنا كوزدەرىن جەتكىزدى. سوڭىرا, ىلعال ءتيىپ ۇرىقتانعان ءداننىڭ جەر استىندا 400 ەسەگە دەيىن اتموسفەرالىق كۇشكە يە ەكەنى دالەلدەنگەن. قىلداي نازىك بايشەشەكتىڭ اسفالت جولدىڭ تاس قورعانىن قاق جارىپ ءوسىپ شىعاتىنى وسىنداي الەۋەتتىڭ قۇدىرەتىنەن. بۇدان كەيىن سۋدىڭ قاسيەتىن ءوزىڭىز-اق باعامداي بەرىڭىز.
قورىتا كەلگەندە, بۇگىنگى عىلىم دالەلدەگەندەي, ادامنىڭ اعزاسىنداعى سۋ قۇرىلىمى ونىڭ تۋعان جەرىنىڭ وزەن-كولىمەن اينا-قاتەسىز بىردەي. ءتىپتى ەشقاشان وزگەرمەيدى دە. سوندىقتان ءبىزدىڭ كىندىك كەسكەن توپىراعىمىز بەن ىشكى بايلانىسىمىز سوڭعى دەمىمىزگە دەيىن ساقتالادى. وتان ۇعىمى تەك قانا اسقاقتاعان پوەتيكالىق مانگە يە ەمەس, ناقتى فيزيكالىق مازمۇنعا تولى. الەمدە بىردەي تۇرعىداعى سۋ جوق. وسىنى ەكشەگەندە, قاسيەتتى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ەلەمەيتىندەرگە تۋعان جەردىڭ سۋىن ارا-تۇرا ءىشىپ تۇرۋ كەرەك پە دەپ ويلايمىز.
جەتىسۋ وبلىسى