ار ۇستانىمى, يماندىلىق جانە سەرت

بۇگىنگى ءسوز ەرتەڭگە جاراماي, كۇندە وزگە­رىپ جاتقان الماعايىپ زاماندا «اتانى – بالا, اعانى – ءىنى اڭدىپ, ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ جات­قان­دار اباي زامانىندا دا بولعان. اڭعارعىش اقىن ادام بويىنداعى وسى كەمشىلىكتىڭ سەنىمسىزدىكتەن تۋاتىنىن ءدوپ باسادى. ءسوزدىڭ كيەسى, ەنەرگياسى بار دەپ ءجيى ايتىپ جۇرگەنىمىزبەن باباتانىمنان كەلە جاتقان سەرتتى جوعالتىپ العان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جاي-كۇيىن:

اتانى بالا اڭديدى, اعانى – ءىنى,

يت قورلىق نەمەنە ەكەن

سۇيتكەن كۇنى؟

ارىن ساتقان مال ءۇشىن انتۇرعاننىڭ,

ايتقان ءسوزى قۇرىسىن, شىققان ءۇنى, – دەپ ءدال جەتكىزەدى.

استى اعىندى, ءۇستى تولقىندى دۇنيە-تىرلىكتىڭ تولقىنىنا مالىنىپ, جانىڭ جابىرقاعان ساتتە, ءومىردىڭ سان قاتپار سىنىنىڭ شەشۋىن تابا الماي قينالعان كەزدە اباي شىعارمالارى يمانىڭدى, رۋحىڭدى وياتىپ, جابىرقاعان جانىڭا ساۋلەسىن شاشىپ سالا بەرەدى. كەيبىر سات­تەردە جانىڭىزدا جۇرگەن جاننىڭ سەرت بۇزار ساتقىندىعىنا نالىپ, سەبەپ­سىز­دەن-سەبەپسىز جۇرەگىڭىز قاتتى سوعىپ لاپىلداپ, مازا بەرمەگەن كەزدە تاعى دا اباي سوزىنە جۇگىنىپ:

جۇرەگىم, ويباي, سوقپا ەندى!

بولا بەرمە تىم كۇلكى.

كورمەيسىڭ بە, توقتا ەندى,

كىمگە سەنسەڭ – سول شيكى! – دەگەن عاجاپ ءسوز سيقىرىن وقىپ, سابىرعا تۇسەسىز. قانداي عاجاپ قۇندىلىق, نەتكەن جويقىن كۇش دەيسىز سوسىن.

اباي شىعارمالارىنداعى باباتانىم باسپالداعىنىڭ بيىك تە مۇنارلى بولۋى­نىڭ باستى سەبەبى – كەز كەلگەن پەندەنىڭ ىشكى كۇيزەلىسى مەن قيىن سۇرا­عىنا جاۋاپ تابا الۋى. ۇلى دانىش­پاننىڭ سوزدەرىن وقىپ, « ۇلى ابايدىڭ دا باسىنان وسىنداي جاعداي وتكەن ەكەن-اۋ, جالعىز عانا مەنىڭ باسىمدا ەمەس ەكەن» دەپ ارقاڭا قانات بىتكەندەي العا ۇمتىلاسىڭ.

قازىرگى تاڭداعى قازاق مادەنيەتى مەن سالت-ءداستۇردىڭ كەنجەلەپ, ۇلتتىق قۇن­دىلىق باعىتىنان تايىپ, كەلەر ۇر­پاققا بەرەر رۋحاني ازىق تاۋسىلىپ تۇر­عان شاقتا ابايدىڭ قابىرعالى قارا سوزدەرى جاستارعا باعدارشام, اداسقان ءومىر جولاۋشىسىنا جەتىقاراقشىداي جاردەمشى. اباي مۇراسىن جەتكىزە تالداپ, ايتار ويىن اداسپاي تۋرا ءتۇسىنىپ, اباي الەمىنە ۇڭىلگەن سايىن ۇلتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىڭ ەسەلەنبەسە, كەمىمەيدى.

سەزiم مۇشەلەرi ارقىلى جان الەمiن تانۋدىڭ العى بارلاۋشىسى, حاۋاستى تانيتىن سيقىر يەسى – اباي. شىڭعىستاۋدىڭ ەتەگىندە اقشوقىنىڭ الاسا شوقىسىندا, جيدە­بايدىڭ جيەگىندە وتىرىپ, قاسقا­بۇلاقتاي قاسقايىپ اعاتىن شاعىن بۇلاق­تىڭ سۋىن ىشكەن حاكىم ونەرى اسقان بەكزادالارمەن بىرىگىپ, تالاي دارىندار مەن تالانتتاردىڭ باعىن جاندىردى. كورىگىن قىزدىردى. جالعان دۇنيەنىڭ جارىعىمەن جانارىن, قىزىعىمەن كوڭىلىن سۋارعان اقىن «الىستان سەرمەپ, جۇرەكتەن تەربەپ» جاستىقپەن وتكەن جالىن شاقتىڭ قىزۋىنان ارىلىپ, ءومىردىڭ عيبراتتى بولۋى – ءناپسىنى تىيۋ, ادامي ەستى جيۋدان دەپ ءبىلدى.

قاجىماس دوس حالىقتا جوق,

اينىماس سەرت قايدا بار؟

الدا كورگەن ارتتا جوق,

مىسقىل, وسەك, ايلا بار, – دەپ تۇسىنگەن اقىن ادامنىڭ ادامشىلىعى اتاقتا ەمەس, ادامگەرشىلىكتە ەكەنىن ۇقتىرىپ, بەيوپا جالعاندا ساۋلەلى عۇمىر ءسۇرۋدىڭ باستى كىلتى «اينىماس سەرتتە» ەكەنىن ايتادى.

شىندىعىندا ەل تاۋەلسىزدىگىن الىپ, ءوز الدىمىزعا ۇلت بولىپ, بۇعان دەيىن جوعالت­قان رۋحاني ۇلتتىق قۇندىلى­عى­مىزدى قايتارامىز دەپ «جاھاندانىپ» ءجۇرىپ دالا مەكتەبىنەن ۇيرەنگەن كوپ­تەگەن ۇلى قۇندىلىقتارىمىزدان ايى­رىلدىق. سونىڭ ەڭ باستىسى دا, بىرەگەيى – سەرت. ەلدىڭ بىرلىگى, بەرەكەسى, قۇرمەتى, سەنىم مەن سىيلاستىقتىڭ باستاۋ كوزى وسى – سەرتتەن تۇرادى. قازاق ماقالىنا اينالىپ كەتكەن ابايداي دانىشپاننىڭ سوزگە شەشەن, ەل اۋزىندا جۇرگەن ءبىرتالاي دانالىق ءسوزدىڭ يەسى قۇنانبايدىڭ «ەردىڭ ەكى سويلەگەنى ولگەنى», «ەز كۇندە ولەدى, ەر ءبىر-اق رەت ولەدى» دەگەن تام­سىل­دەرى ەل اراسىندا ماقالعا اينالىپ كەتكەن. ءبىز سەرت پەن ۋادەنىڭ قۇنىن جوعالتتىق. سەرتتەن تايىپ, ۋادەسىن جو­عالت­قان ادامنىڭ ادامدىعى, سەنىمىن السى­رەتىپ, يمانى كەميدى. سەرت تۇرماعان جەردە سەنىم تۇرمايدى. سەنىم جوق جەردە – ۋادە بولمايدى. ادامدار بىرىنە-ءبىرىنىڭ سەنىمىن جوعالتقان جەردە قۇرمەت جوق. قۇرمەت جوق جەردە بەرەكە-بىرلىك, سىيلاستىق ء«بىرىنىڭ-ءبىرى ءسوزىن قۇرمەت ەتىسۋ» قايدان بولسىن؟ ءبىز وسىلاردىڭ ءبارىن جوعالتىپ, قازىرگى تاڭدا قۇرمەتتى قولدان جاساپ, «بالەن جەردىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەپ اتاق بەرىپ ءجۇرمىز. ابايشا ايتساق, ء«وزىڭ قۇرمەتتەمەگەن نارسەگە بوتەننەن قايتىپ قۇرمەت كۇتەسىڭ؟» (32-ءشى قاراسوز). ء«وزىڭدى ءوزىڭ سىيلاساڭ, جات جانىڭنان تۇڭىلمەي مە»؟

سەرت, ۋادە جونىندە, ەر ازاماتتىڭ ءوزىن قۇر­مەتتەۋى سەرتكە, ۋادەگە بايلانىس­تى­لىعى جونىندە قارت شەجىرەشى, سەمەي­لىك اقساقال بەكەن يساباەۆتىڭ اۋزىنان كوپ ەستىپ ەدىم. بەكەن اعا مۇحتار اۋە­زوۆ­تى كورگەن. «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا قازاقتىڭ ۇلت رۋحانياتىنا لايىق كەيبىر تاريحي دەرەكتەردىڭ ەنگى­زىل­مەي قالعانىن ايتىپ وتىراتىن... سون­داي اڭگىمەنىڭ ءبىرى – قۇنانبايدىڭ سەڭگىربايمەن كۇش سىناسۋى.

قۇنانبايدىڭ ءوزى دە ايتقان: «ەلىمنىڭ مەندە وتەلمەس قارىزى بار. مەنى ەكى ءولىم اجالىنان, ەكى ايداۋدان الىپ قالعان ەلىمنىڭ تىلەۋى» دەگەن ءسوزى بار.

قۇنانباي دا 15 جاسىنان باستاپ كۇ­رەس­كە ءتۇسىپ, ەل اراسىنداعى ءوزى قۇرالپى­لاس بالۋان دەگەندەردى جىعىپ, بالۋان اتانعان. 18 جاستار شاماسىندا قۇنانباي جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن كوتىباق رۋى­نان شىققان 15 جاسىنان ايگىلى بولىپ, اتاعى جايىلعان سەڭگىرباي بالۋانمەن كۇرەسۋ ويىندا بولادى. سەڭگىربايدىڭ قۇنانبايدان جاسى ۇلكەن, ءارى تۋىسى, جاقىنى. سەڭگىربايعا كەلىپ:

– قايسىمىز جىققانىمىزدى ەشكىمگە ايتپالىق, جىقسام دا, جىعىلسام دا ات شاپان ايىپ بەرەيىن, سىزبەن وڭاشا كۇرەسەيىن دەپ ەدىم, – دەيدى.

ءسويتىپ, شىڭعىستاۋدىڭ قازىرگى جار­قىم­باي بيىگى دەگەن سايىندا ەكەۋى كەزدە­سىپ, كۇرەسەدى. بىراق قايسىسى جىق­قانىن ەشكىم بىلمەيدى. ولار دا سەرتتى بۇزباعان. ات پەن شاپاندى سەڭگىرباي الادى. ۋادەگە بەرىك ادامدار سىرلارىن ىشكە ساقتاپ ەشكىمگە ءتىس جارمايدى. سەڭگىرباي ولگەن سوڭ:

– قايسىڭىز جىقتىڭىزدار؟ – دەگەن زامانداستارىنا قۇنانباي:

– سەكەڭ ءولدى دەپ ۋادەنى بۇزعانىم لايىق ەمەس, – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن.

«ۋادە – قۇداي ءسوزى», «ەر ەكى سوي­لە­مەي­دى», «مىقتى بولساڭ بوپساعا شىدا», ت.ب. دەگەن ءتامسىلدىڭ ءتۇيىنى وسى. ۋادەگە بەرىكتىك دەگەن وسىلاي بولسا كەرەك.

قازىرگى زاماندا ءبىزدىڭ جوعالتىپ العان ەڭ قىمبات قۇندىلىعىمىز – ۋادە, انت, جاۋاپكەرشىلىك. وسىلار جوعال­عان­نان كەيىن سەنىم جوعالدى. ادامنىڭ ادامگەرشىلىك دەڭگەيى سەرت پەن سەنىمنەن تۇرادى. سەنىم جوق جەردە مەيىرىم, ماحاببات, قۇرمەت جوق. ءبىر ۇيدە تۇرعانداردىڭ اراسىندا سەنىم مەن قۇرمەت, ءبىرىن-ءبىرى سىيلاۋ قالماي بارادى... جاڭا قازاقستان قوعامىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جوعالتىپ العان باس­تى قۇندىلىعى وسى – ۋادە مەن سەرت. ۋادە مەن سەرت بۇزىلعان جەردە بەرەكە دە, ىنتىماق, ىرىس تا بولمايدى. دالا مەكتەبى قالىپتاستىرعان باباتانىمنىڭ وسى قۇندىلىعىن بەرىك ۇستاعان بولساق, بۇگىنگىدەي الماعايىپ زامانعا ۇرىنباي, جەمقورلىق پەن جەڭ ۇشىنان جالعاسقان سىبايلاستىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلىپ, ءار جۇرەككە يمان ۇيالاعان بولار ەدى. ادامدار اراسىنداعى وسىنداي وپاسىزدىقتىڭ كۋاسى بولعان اباي:

سەنىمى جوق سەرمەندە سىردى بۇزدى,

انىق تازا كورمەيمىز دوسىمىزدى.

قىلت ەتپەگە كوڭىلدىڭ كەشۋى جوق.

جۇرەگىندە جاتادى وكپە-سىزى, – دەپ ناليدى. تاعى بىردە:

راسى جوق ءسوزىنىڭ,

ىرىسى جوق ءوزىنىڭ

وڭكەي جالعان ماقتانمەن

شىننىڭ بەتىن بويايدى.

بۇل سوزىمدە جالعان جوق,

ايتىلماي ءسوزىم قالعان جوق.

ابايلاڭىز, بايقاڭىز,

ەلدىڭ جايى سولاي-دى, – دەپ «ەل بۇزىلسا, سالادى شايتان ورنەكتى» قىن­جى­لا ەسكەرتەدى. ء«بىر ءسوز ءۇشىن جاۋ بولىپ, ءبىر ءسوزى ءۇشىن دوس بولىپ, ءجۇز قۇبىلعان سالت شىعارىپ» جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا قوعا­مىنا جاڭاشا قادام جاسايمىز دەپ جۇرگەنىمىز «قۋ ءناپسىنى تىيا الماي» قۇر بوسقا «اتىم شىعىپ جۇرسە بولعانى» دەگەن بوس ماقتان.

ءبىز جاۋاپكەرشىلىكتى وسىلاي جوعالت­تىق!

دانىشپان اقىن سول ويشىلدىعى, سول حاۋاستى, ياعني سەزiمدi تانىعاندىعى ارقا­سىن­دا, «ادام بالاسى اقىلسىزدىعىنان ازبايدى, اقىلدىنىڭ ءسوزىن ۇعىپ الارلىق جۇرەكتە جىگەر, قايرات, بايلاۋلىلىق جوقتىعىنان ازادى» دەيدى (37-ءشى قاراسوز).

ادامنىڭ جان دۇنيەسىندەگi وزگەرiس­تەر­دi باتىل, بۇكپەسiز ايتىپ وتىرعان اقىن­نىڭ «توتى قۇس ءتۇستi كوبەلەك» ولەڭىن­دە:

اركiمدi زامان سۇيرەمەك,

زاماندى قاي جان بيلەمەك.

زامانعا جامان كۇيلەمەك,

زامانا ونى يلەمەك! – دەگەنiندەي بۇل كۇندە كiم ۇياتسىز, بەتپاق بولسا, – سونىڭ مار­تەبەسi ۇستەم. ءناپسiسiن تىيىپ, بويىن توق­تاتقان كiسiنi سىرتىنان سىباماساق تاعى جۇرە المايمىز. «بiر جاڭىلسا» بول­دى, كەك, جاقسىلىعىڭ كۇندە ۇمىت, جاۋ قوجاڭداپ بۇلتيىپ, دوس قۇبىلىپ اۋرە ەتەر» – دەگەندەي بۇل زاماندا بiر بيلiك­تiڭ باسىندا وتىرساڭ, دوس-جاران­دى قىزىقتىرار بايلىعىڭ بولسا – مىقتىسىڭ. ءوز وتىڭدى ءوزiڭ وشiرمەي, بەينەتiڭمەن عانا جان باعىپ جۇرسەڭ – جامانسىڭ. «تاۋداي تالاپ بەرگەنشە, بارماقتاي باق بەر» دەگەن ءسوز وسىدان قالعان.

ۇلى اقىننىڭ ۇلى مۇراسى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتىپ, قۇنىن جويماي, قايتا ۋا­قىت وتكەن سايىن بيىكتەپ, سىرى تەرەڭ­دەپ, ايتار ويى سان قىرىنان جارقى­راي كورىنۋى ادامنىڭ جان دۇنيەسى ادىلدىگىنىڭ كىلتى تەرەڭدە جاتقاندىعىنان بولسا كەرەك.

دانىشپان اقىننىڭ اكەسى قۇنانباي­دى ءبىز تەك, م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى قاتال, قاتىگەز قانى­شەر قۇنانباي دەپ تانىعانىمىزبەن ءوز زامانىنداعى كوزكورگەندەر ء«ادىل مىرزا» دەپ اتاعان ەكەن.

قارادان شىعىپ, «سۇلتان بولعان» قۇنانباي بيلىك ايتقاندا مىناۋ بي, مىناۋ جۋان, مىناۋ اتالى دەپ, ولاردىڭ اجارىنا مانساپ-دارەجەسىنە قارامايدى, تەك ءىستىڭ اق-قاراسىنا قارايدى ەكەن. سوندىقتان ەل قۇنانبايدى ء«ادىل مىرزا» دەپ اتاندىرادى.

ابايدىڭ دiنiنە, سەنiمiنە, نانىمىنا بويلاپ بارۋعا باستى سەبەپ اتادان قالعان ونەگە, اكەدەن قالعان ۇلگى دەسەك بولادى. ابايدىڭ:

ىنتالى جۇرەك, شىن كوڭiل,

وزگەسi حاققا قول ەمەس», – دەپ iشكi پەيiلiن, نانىمىن سەزدiرگەن اقىننىڭ iشكi الەمiنە قاي قالامگەر بولسىن ابايلاي باسىپ, تەرەڭدەي باراتىنى, زاڭدى قۇبىلىس.

جاراتۋشىنىڭ سۇيگەن ق ۇلىنا وزگەدەن ەرەك ءتاڭىر نۇرىن ارتىعىراق توگەتىنى ءتارىزدى تۋما تالانتتىڭ مىنەزى دە جۇمباق, بولمىسى بولەك بولاتىنىن ەستىپ, كورىپ ءجۇرمىز. تۇراعۇل اباي ۇلىنىڭ اكەسى جايلى جازعان ەستەلىگىندە, «اكەمنىڭ ۇرى­دان الاتۇعىن پاراسى – شىن ءسوزى ەدى. مىڭجاسار قوبىلان بالاسى دەگەن اتاسىنان بەرى قاراي نەشە شابىلىپ, ايدالسا دا ۇرىلىعىن تاستاماعان ءبىر كارى ۇرى ايتادى: «جاس كەزىمدە ابايدىڭ سۇراعان مالىنىڭ شىنىن ايتىپ, شىنشىل اتانىپ, ابۇيىرلى ۇرى بولىپ جۇرگەنىمدە قۇداي اتىپ ءبىر وتىرىك ايتقانىم...» – دەيدى.

بۇگىنگى قوعامنىڭ قۇبىلىسىندا كۇندە كۋا بولىپ جۇرگەن ەكى ءسوزدى, ەكى ءجۇزدى الدامشى دوس پەن قارا باسىنىڭ كۇنى ءۇشىن پەندەشىلىككە كۇندە بارىپ, بەرگەن سەرتتەن تايىپ, «بەت كورەمىن» دەپ ويلاماي, كەزەگى كەلگەندە وماقا اسىپ ورعا قۇلاپ جاتقاندارعا كۋامىز.

بۇزىلاردا ويلاماس بەت كورەم دەپ,

انت ءىشۋدى كىم ويلار دەرت كورەم دەپ.

قارا قارعا سىقىلدى شۋلاسار جۇرت,

مەن قاپسام, ءبىر جەرىڭدى بوكتەرەم دەپ.

بۇگىنگى قوعامنىڭ بەينەسى وسى. قاي­ران حاكىم, قالاي ءدال ايتقان! بۇدان ارتىق نە ايتۋعا بولادى؟ انت-سۋ ءىشىپ, ايتقان ۋادەسىندە تۇرماي وپاسىزدىق جاساپ جۇر­گەن­دەردىڭ ءوز ءسوزى وزدەرىنە دەرت بولىپ جابىسىپ, ول دەرتتەن قۇتىلۋدىڭ اما­لىن وزگەدەن كورىپ, «قارا قارعا سىقىل­دى شۋلاسقان جۇرتتى» كۇندە كورە­مىز دە, ەم تابا الماي تاعى دا ابايعا كەلىپ جۇگىنە­مىز:

انت ءىشىپ, كۇندە بەرگەن

جانى قۇرىسىن,

ارىن ساتىپ تىلەنگەن مالى قۇرىسىن.

قىسقا كۇندە قىرىق جەرگە

قويما قويىپ,

قۋ تىلمەن قۋلىق ساۋعان

زاڭى قۇرىسىن.

ءبىر اتقا ءجۇز قۇبىلعان ءجۇزى كۇيگىر,

ءوز ۇيىندە شەرتيگەن پاڭى قۇرسىن, دەپ ابايشا كۇڭىرەنىپ تۇڭىلگەندەي بولامىز. ارىن ساتىپ, ارامدىقپەن تىلەنىپ مال جيناپ, ونى قايدا جاسىرارىن بىلمەي «قىرىق جەرگە قويما قويىپ», قۋ تىلمەن قۋلىق ساۋىپ ەل باسىندا ەلگە بيلىك ايتىپ جۇرگەندەر ابايدىڭ وسى ولەڭىن ءمان بەرىپ وقىدى ما ەكەن؟ ءاي, قايدام... ەگەر ابايدىڭ ءار ءسوزىن ءوزى ايتقانداي «جۇرەكتىڭ تۇبىنە» جەتكىزىپ, تەرەڭ بويلاپ وقىپ, اركىم ءوز حال-قادەرىنشە ءتۇسىنىپ وقىعان بولسا, ەلدىڭ ىرىسىن جەپ, تابىسىنا قيانات جاساپ «جەمقور» اتانۋدان اۋلاق بولار ەدى.

ارسىز بولماي اتاق جوق,

الدامشى بولماي باق قايدا, – دەپ «يمان­نىڭ تازالىعىنا» مويىنسىنا وتىرىپ, «سىرتىن قانشا جۋسا دا iشi وڭباعان» ادامدى يمانيلىققا جۇ­گiن­دi­رىپ جۇرگەندەر ءار ءسوزىن بويلارىنا بويتۇمارداي عىپ ساقتار ەدi...

ادام تابيعاتىندا پالەگە, جالاعا, جامان­شىلىققا بiر تابان جاقىن جۇرە­تىنى – ءوزىن تانىماي سىرتتان كەلەتىن جاقسى-جاماندى ايىرا الماي جۇرە­تىن ەنجار­لىعىنان, كورسەقىزار ەلىكتەگىش, ماق­­تانشاقتىعىنان بولادى. جاقسى­لىقت­ى تەز ۇمىتادى, جامانشىلىقتى جارتى عۇمىرىنا سەرiك ەتەدi. «جاقسىلىق ۇزاق تۇرمايدى, جامانشىلىق ءار كەز توزباي­دى», – دەگەن اباي:

اللانىڭ پايعامباردىڭ

جاسىندامىز,

ىنتامىزدى بۇزباستىق – يمانىمىز

– دەگەندi ايتقاندا ءار ادام ءوزىنىڭ ىشىن­دە­گى يمانىمەن ءاردايىم كەڭەسىپ-كەلىسىپ پىكىرلەسىپ ءجۇرسىن دەگەنى عوي.

ەگەسىپ بوسقا, جاۋ قىلىپ دوسقا,

قور بولىپ قۇرىپ باراسىڭ, – دەۋمەن ءوز زامانىنداعى تەرىس مىنەزدى زامانداستارىنا نالىپ, ەل بولۋىن ارمان ەتكەن اباي ءوزىنىڭ 39-شى قاراسوزىندە: «راس, ءبىزدىڭ بۇرىنعى اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل زامانداعىلاردان ءبىلىمى, كۇتىمى, سىپايىلىعى, تازالىعى تومەن بولعان. بىراق بۇل زامانداعىلاردان ارتىق ەكى مىنەزى بار ەكەن. ەندىگى جۇرت اتا-بابامىزدىڭ ءمىندى ءىسىن ءبىر-بىرلەپ تاستاپ كەلەمىز, الگى ەكى عانا ءتاۋىر ءىسىن ءبىرجولا جوعالتىپ الدىق. وسى كۇنگىلەر وزگە مىنەزگە ورمەلەپ ىلگەرى بارا جاتقانىنا قاراي سول اتالارىمىزدىڭ ەكى عانا ءتاۋىر مىنەزىن جوعالتپاي تۇرساق, ءبىز دە ەل قاتارىنا كىرەر ەدىك. سول ەكى مىنەز جوق بولعان سوڭ, الگى ۇيرەنگەن ونەرىمىزدىڭ ءبارى دە ادامشىلىققا ۇقسامايدى, شايتان­دىق­قا تارتىپ بارادى. جۇرتتىقتان كەتىپ بارا جاتقانىمىزدىڭ ءبىر ۇلكەن سەبەبى دە سول كورىنەدى» دەيدى. اباي اتاپ ايتىپ وتىرعان ەكى مىنەز – قازاقتىڭ بىرلىگى مەن نامىسقورلىعى.

بۇگىنگى قازاق قوعامىنىڭ ەلدىك پەن بىرلىكتەن مەيىرىم مەن قاناعاتتان الىس­­تاپ, «بوق دۇنيە» ءۇشىن جاعا جىر­­تى­سىپ جۇرگەن ۇرپاعىنا ايتار ويىن قورىتا كەلىپ, ەرتەڭگىگە امانات ايتادى. «ەي, جۇرەگىمنىڭ قۋاتى, پەرزەنتتەرىم! ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى باستاعاندىعىنان بىلىنەدى, قالايشا بىتىرگەندىگىنەن ەمەس» دەپ, «مەن باستادىم, سەندەر ىسكە اسىرىڭدار, «التى باقان الاۋىز بولماي», ء«بىرىڭدى – قازاق, ءبىرىڭ – دوس» دەيدى.

قىزىلدى-جاسىلدى دۇنيەنىڭ سوڭى­نان قۋىپ ءجۇرىپ, اعايىننىڭ ەلدىكتەن كەتىپ بارا جاتقانىنىڭ تاعى ءبىر مىنە­زىن كورىپ: «جاتتىڭ ءبىر ءتاۋىر كىسىسىن كور­سە, «جارىقتىق» دەپ جالبارىنىپ, ءوز ەلىندە ودان ارتىق ادام بولسا دا, تانى­ماي­تىن­دىعىن جەت­كى­زەدى.

قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «حيكمەتتەرi», ابايدىڭ «قاراسوزدەرi», شاكارiمنىڭ «سىر سوزدەرi» دۇنيەدە تەڭدەسi جوق رۋحاني قازىنالار. بۇلار ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە قاجەت رۋحاني قۇندىلىقتىڭ ءسولiن شىعارىپ, مايىن تامىزىپ, شايناماي جۇتاتىن ەتiپ اۋزىمىزعا سالىپ بەرiپ وتىر.

بۇل دۇنيەنiڭ ۋاقىتشا قوناعى ەكەنiن ەلدەن بۇرىن سەزiنگەن, اباي نانىمىنا, تانىمىنا وي-سانانى جەتكiزۋ ءۇشiن يسلامياتقا تەرەڭiرەك بويلاپ قۇران اياتىن مىڭ مارتە قايتالاپ, حاۋاسقا ياعني سەزiمگە جۇگiنسەك تە بولادى. ابايدىڭ:

راستىڭ بiر اتى – حاق,

حاقتىڭ بiر اتى – اللا – دەگەنiنەن سىر تارتقان مۇحتار اۋەزوۆ «اباي ولەڭiندەگi بارلىق دiنگە بايلانىستى نا­نىمى دا ادام-ادامگەرشiلiك تۋرا­سىن­داعى ۇگiتi» دەيدi.

اباي ولەڭدەرiندەگi مەرزiم, مەز­گiل, ولشەم ءپالساپاسى تەرەڭ قا­زىپ زەرت­تەۋگە تۇرارلىق ج ۇلىندى تاقى­رىپ. اباي شىعارمالارىنداعى, ۋا­قىت, زامان اعىمى ۇلكەن پالساپالىق ما­­عىناعا يە.

ءومiر – سۇرگەن ۋاقىتپەن ەمەس, iستەگەن iسپەن ولشەنەدi. كوپ ادام تiرشiلiكتi iشپەك, جەمەك, قىزىق كورمەك, سوزگە ەرمەك, داۋرەن سۇرمەك دەپ تارازىلايدى. سول تارازى باسىنىڭ ەڭ اۋىر جۇگi تاۋ­سىلىپ, جول ورتاعا جەتiپ, ەندi الداعى ۋاقىتتا نە iستەيمiز, قانداي سالماقتى كوتەرەمiز دەپ كوڭiل ورنىقتىرار ەشتەڭە تاپ­پاي قينالاتىن كەزەڭi بولادى. وتكەن ءومiردi ويعا سالىپ, تارازىلاۋ نەگi­زi­نەن ويلى, سانالى ادامداردىڭ iسi. ابايشا ايتساق, «بىرلىك مالعا ساتىلسا, انتۇرعاندىقتىڭ باسى – وسى» بولادى.

دوستىق, قاستىق, بار قىزىق –

 جۇرەك iسi,

ار-ۇياتتىڭ بiر اقىل كۇزەتشiسi, – دەيدi اباي.

ۇيات پەن از سوزدىلىك – يماننىڭ ەكى مىنەزى. دوسىم بولسىن دەسەڭ قىلىعىڭ, دا پەيiلiڭ دە ادال, تازا بولماعى قۇپ. ەشقاشان ەشكىمنەن بولەكتەنىپ, باپتانىپ, ەرەكشەلەنبە. قاستىق قىلىق قاشاندا جالعىز قالدىرادى. ابايدىڭ 24-ءشى قاراسوزىندەگى: ء«بىزدىڭ قازاقتىڭ دوستىعى, دۇشپاندىعى, ماقتانى, مىق­تى­لىعى, مال ىزدەۋى, ونەر ىزدەۋى, جۇرت تانۋى ەشبىر حالىققا ۇقسامايدى. ءبىرى­مىز­دى-ءبىرىمىز اڭدىپ, ۇرلاپ, كىرپىك قاق­تىرماي وتىرعانىمىز» دەپ بولاشاق ۇرپاقتىڭ ەرتەڭىنە الاڭداۋشىلىق ءبىل­دىرىپ وتىرعانى دا وسى. دوستىقتى-دوس­تىق قانا تۋعىزادى. اباي سوزىمەن ايت­قان­دا, «ساسىق پاڭداۋ كەلەدى».

ابايشا ايتقاندا: ء«وزىن تاربيەلەي بىلمەگەن, وزگەگە ونەگە كورسەتە المايتىن» – وزiمشiلدiك. بالانىڭ وزiمشiلدiگi وندiردەي جاس, ءالi جاقسى جاعىنا بۇرۋعا, ادامشىلىققا مەيiرiمگە باۋلۋعا بولادى, يكەمگە تەز كوندiگەدi. كiسi ۇلعايعان سايىن iشكi سارايىن جايلاپ العان وزiمشiلدiك نىعايىپ, قاتايىپ, بويدى الىپ كەتسە – قاسىرەت سول. وزiمشiلدiكتi جەڭەتiن قۇدiرەتتi كۇش جوق.

قارت كiسiلەردiڭ بويىن جايلاپ, قانى­نا تاراپ العان وزiمشiلدiك ەشتەمەگە يلiكپەيدi. قارتايعان شاعىڭدا تۋعان-تۋىستان الىستاتىپ, كوپ قۇربىدان ايى­­رى­لىپ اعايىنداردىڭ بiر-بiرiمەن بiتiم قىلمايتىنى دا وسى. ادام ءۇشىن ومiردەگi شىن باقىت, ناعىز مۇراتقا جەتۋ كۇنادان ادا بولىپ, «جۇرەكتi كiرلەتپەي تازا ۇستاپ» ءوتۋ. اقىن ءوزىنىڭ 26-شى قاراسوزىندە: «نادان ەل قۋانباس نارسەگە قۋانادى. ءھام جانە قۋانعاندا نە ايتىپ, نە قويعانىن, نە قىلعانىن ءوزى بىلمەيدى. ەسى شىعىپ ءبىر ءتۇرلى ماستىققا كەز بولىپ كەتەدى. ءھام ۇيالعاندارى ۇيالماس نارسەدەن ۇيالادى, ۇيالارلىق نارسەدەن ۇيالمايدى» دەيدى.

الىستى, قيىردى كوزi جەتپەسە دە ويمەن شولۋ قيالمەن بولجاۋ, كوڭiلمەن سەزۋ اركiمنiڭ تالايىنا بەرمەگەن قا­سيەت. بۇل قاسيەتكە يە ءسوز قۇدiرەتiنiڭ جەتەگiندە جۇرگەن دۋالى اۋىز اقىندار عانا.

شەتi كەتىك دۇنيەنىڭ شەتiنەپ كەتپەي, وتكەلەكتiڭ وتiندە تۇرعان, قاز باسقان قالىڭ قاۋىمعا دا سىن كەزەڭدە, سىن ساعاتتاردا وسىنداي سەرپiندi سەزiم بەرەتىن قايسار رۋح قاشاندا قاجەت.

 

الماحان مۇحامەتقاليقىزى,

ابايتانۋشى