«اۋىل اماناتى» ءۇمىتتى اقتاسا يگى

ماسەلەن, قىرىققابات باعاسى 187 تەڭگەگە (67%), ءسابىز 268 تەڭ­گەگە (38,1%), كۇرىش 412 (40,6%) تەڭ­گەگە قىمباتتاعان. بىراق ءبىرىن­شى سۇرىپتى بيداي ۇنىنىڭ ءبىر كيلوسى 15,7%-عا ارزانداپ, 188 تەڭگەدەن ساتىلادى. ال كۇندەلىكتى داستارقاندا تۇراتىن ناننىڭ ءبىر بولكەسى 147 تەڭگەدەن ساتىلىپ, بۇرىنعى باعادان 21,8%-عا ارزانداعانى بايقالادى.

– ساتۋشىلار ەكى ءتۇرلى باعانى ۇستانادى. ماسەلەن, ماعان ءبىر باعانى, كەلەسى تۇتىنۋشىعا باسقا باعانى ايتادى. سوعان قاراماستان, وزىمىزگە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتى ساتىپ الۋعا ءماجبۇرمىز. ويتكەنى بۇدان باسقا امالىمىز جوق. جاز مەزگىلىندە كوكونىستەر باعاسى نەگە قىمباتتايتىنىن تۇسىنبەيمىن, – دەيدى زەينەتكەر گۇلجان دوسوۆا.

ساۋدا سورەلەرىندە ازىق-ت ۇلىك­تىڭ باعاسى ۇنەمى جازىلىپ تۇر­مايدى. ساتۋشىلاردا ەكى باعا بار. اكىمدىكتەن مونيتورينگ توپ كەلەتىنىنەن حاباردار بولعان ساۋ­داگەرلەر سورەگە تومەن باعانى كورسەتىپ قويادى. كەيىن كوتەرىڭكى باعانى جازىپ قوياتىنى بەلگىلى. بۇل ارينە تۇتىنۋشىنىڭ نارازىلىعىن دا, الاڭداۋشىلىعىن دا تۋدىرادى. وسىعان وراي ساتۋشىلار مونيتورينگ توبىنىڭ مۇشەلەرىنەن ەسكەرتۋ العانىمەن, ازىق-ت ۇلىك تۇراقتى باقىلانا ما؟

– الدىڭعى اپتاداعى تەكسەرۋ كەزىندە كۇرىش باعاسى 310 تەڭگە ەدى. سوڭعى اپتادا ونىڭ باعاسى 400 تەڭگەدەن استى. ال كارتوپ باعاسى 224 تەڭگەدەن 190 تەڭگەگە دەيىن ارزاندادى. ساتۋشىلارعا ۇستەمە باعا 15%-دان اسپاۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتتىك. بىراق ولار باعانى كىم بەلگىلەيتىنىن ايتپايدى. باعا ءار ساۋدا ورنىندا ءارتۇرلى بولىپ تۇر, – دەيدى مونيتورينگ توبىنىڭ مۇشەسى ساكەن وسكەنباەۆ.

«اۋىل اماناتى» جوباسى اياسىندا ءموبيلدى توپ مۇشەلەرى 14 اۋىل­دىڭ تۇرعىندارىمەن كەز­دەستى. ونىڭ ىشىندە جىلىوي, ماقات, ماحامبەت جانە يندەر اۋدانىنىڭ اۋىلدارى بار. وبلىس ورتالىعىنان الىستا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى جەكە كاسىبىمەن تۇرمىسىن جاقسارتۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. الايدا جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قارجى تاپپاي, قينالاتىندار دا, جاڭا ءىس باستاۋعا تارتىنشاقتايتىندار دا بار.

اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, تۇرمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟ وسى ماسەلەگە وراي ۇكىمەتتىڭ 2025 جىل­عا دەيىن ىسكە اسىرىلا­تىن باع­دارلاماسى بار. بۇعان Amanat پارتياسى دا نازار اۋدارىپ, «اۋىل اما­ناتى» جوباسىن قولعا الدى. ماقسات – اۋىل­داردى دا­مىتۋ, تۇر­عىنداردىڭ الەۋمەتتىك احۋا­لىن ارتتىرىپ, تۇرمىس ساپاسىن جاق­سارتۋ.

تولعاۋى توقسان تىرشىلىگى مول بارلىق اۋىلدا جاستار جەتەر­لىك. الايدا شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىك جاس بۋىننىڭ عانا قولعا الاتىن كاسىپ ەمەس. بۇل – جاس تالعامايتىن سالا. دەسەك تە شالعايداعى اۋىلداردا تۇراتىن ءار بۋىننىڭ وكىلى كاسىپ باستاعاندارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كور­سەتىلەتىنىنەن حابارسىز. مەملە­كەت­تىك باعدارلامامەن بەرىلەتىن جەڭىل­دەتىلگەن نەسيەنى, ءتىپتى ءتۇرلى سۋبسي­ديالاردى قولداۋشىسى بار­لار عانا الاتىنى داۋسىز. ونىڭ ۇس­تىنە اۋىلدار كاسىپ اشۋعا قولايلى ەمەس.

«اۋىل اماناتى» جوباسى وسىنداي ولقىلىقتاردى جويۋعا سەرپىن بەرە مە؟ وسى ورايدا اۋىلداردى دامىتامىن, كاسىپ ءتۇرىن مولىنان اشامىن دەگەن جاندارعا قارجىلاي كومەك بەرۋ جونىندە قۇر سوزبەن ەمەس, ناقتى ارەكەتپەن قولداۋ قا­جەت-اق. ماسەلەن, بايگەتوبە اۋىل­­دىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىنى جە­ڭىس­بەك ساعيدوللاەۆتىڭ ايتۋىن­شا, ماقات اۋدانىندا دا اۋىل شا­رۋا­شىلىعىندا كاسىپ اشۋعا بەت بۇرعىسى كەلەتىندەر بار. الايدا سۋدىڭ تاپشىلىعى اتالعان سالانى وركەندەتۋگە قولبايلاۋ بولىپ وتىر.

– ءبىزدىڭ اۋداندا كاسىپ اشۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, سۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەت. ءبىزدىڭ اۋداندا تەحنيكالىق سۋ جوق. جەراستى سۋلارى دا تارتىلىپ بارادى. جالپى, سۋ كۇندەلىكتى تۇرمىسقا دا, كاسىپ باستاۋعا دا قا­جەت. سون­­دىقتان الدىمەن وسىنداي تۇيت­كىلدى ماسەلەگە نازار اۋدا­رىل­­عانىن قالايمىز, – دەيدى ج.سا­عي­دوللاەۆ.

ال جەكە كاسىپكەر سالامات قۋانى­شەۆتىڭ پىكىرىنشە, كاسىپ­كەرلەر ەلەكتر ەنەرگياسىنا جەكە تۇلعالاردان التى ەسە ارتىق تو­لەيدى. بىراق ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتۋ ساپاسى وتە تومەن.

– جارىق بىردە بار, بىردە جوق. اسىرەسە جاز مەزگىلىندە توڭازىت­قىشتى قوسپاي, دۇكەندەگى, نە ۇيدەگى ازىق-ت ۇلىكتى ساقتاۋ وتە قيىن. ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءجيى سونەتىن بولسا, ازىق-ت ۇلىك ساپاسى تەز بۇزىلادى. بۇل – قا­راپايىم تۇرعىن ءۇشىن دە, كا­سىپكەر ءۇشىن دە ۇلكەن شىعىن. بىراق كاسىپكەرلەردىڭ جارىققا تولەيتىن ءتاريفى وتە قىم­بات, – دەپ قىنجىلىسىن ءبىل­دىردى ول.

جىلىوي اۋدانىنداعى اقكيىز­توعاي اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى نە­گىزىنەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. الايدا وزگە اۋىلدارعا قاراعاندا, مۇندا كاسىپكەرلىك كەڭ قانات جايماعان. اسىرەسە جاس­تار اراسىندا كاسىپ باستاعاندار از. اۋدان ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىنان 30 شارقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان اۋىل تۇرعىندارىن قوي مەن تۇيە ءجۇنىن وڭدەۋ ماسەلەسى تولعاندىرىپ وتىر.

« ۇلى دالا» اۋىل شارۋا­شى­لىعىن دامىتۋ اسسوتسيا­تسيا­سىنىڭ ساراپشىسى دينارا سۇيىنىشقاليەۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, «اۋىل اماناتى» جوباسىندا اۋىلداعى بيزنەستى دامىتۋعا 2,5 پايىزدىق نەسيە بەرۋ قاراستىرىلعان. تۇرعىندار ۇسىنىسىنان كەيىن مىناداي ساۋال­دار تۋىنداۋى مۇمكىن. بۇل جوبانى دامىتۋعا بولا ما؟ اۋىل تۇرعىندارىنا كومەگى تيە مە؟ ويت­كەنى جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى الۋ ءۇشىن قۇرىلاتىن كووپەراتيۆكە كەمىندە بەس ادام بىرىگۋى كەرەك. تومەن پايىزدىق نەسيەنى كووپەراتيۆ قۇرۋ ارقىلى عانا الۋعا بولادى.

ال كووپەراتيۆ قۇرعانداردان اۋىل ءۇشىن ماڭىزدى جوبالاردى قولعا الۋ تالاپ ەتىلەدى. يندەر اۋدانىنىڭ ورلىك اۋىلىندا تۇراتىن بيبىگۇل شاحمانوۆا تابىس تابۋ ءۇشىن نيەتپەن بىرگە ناقتى ارەكەت كەرەك ەكەنىن ايتادى. وسى ورايدا ەڭ باستىسى – اۋىل­دى دامىتۋعا, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا سەپتىگى تيەتىن بيزنەس-جوسپار قۇرۋ. قازىر ءار اۋىلدا بالاباقشا, وقۋ ورتالىعىن اشۋعا مۇمكىندىك بار. اسىرەسە جاستار وسى باعىتقا بەت بۇرۋى قاجەت.

مۇنداي ۇستانىمدى ءىت سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن بارشامۇرات امانتاەۆ تا قولدايدى. ونىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, «اۋىل اماناتى» – وتە قاجەت جوبا. سول سەبەپتەن, ەلدى مەكەندەردە تۇرعىندارعا پايداسى تيەتىن كەز كەلگەن جوبانى ىسكە اسىرۋعا بولادى.

ءموبيلدى توپ جەتەكشىسى ءزۇلفيا كوبەەۆانىڭ تۇسىندى­رۋىن­شە, ءار اۋىلدا, ءار وتباسىنا ساۋال­ناما جۇرگىزۋ ارقىلى ستاتيس­تيكالىق اقپارات الۋ كوزدەلىپ وتىر. سكرينينگ تاسىلىمەن ءار ەلدى مەكەننىڭ گەوگرافيالىق ەرەك­شەلىگى, ەڭبەك جانە قارجىلىق, وزگە دە رەسۋرستارى جونىنە ساندىق كور­سەتكىشتەر تۇزىلەدى. ستاتيستيكالىق اقپاراتتار جوبالىق كەڭسەدە ساراپتالىپ, اۋىلدارداعى الەۋەتتى كاسىپكەرلىك باعىتى انىقتالادى. مۇنداي تالداۋ اۋىلداردا قان­داي داقىلدى ءوسىرۋ قولايلى, قانداي ءوندىرىستى اشۋ قاجەتتىگىن ايقىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

– جوبانى اۋىلداردا ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتەن قولداۋ كورسەتىلەدى. جەكە كاسىپپەن اينالىسىپ, كووپەراتيۆ قۇرامىن دەگەندەرگە 2,5 پايىزدىق كورسەت­كىشپەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەدى. سونىمەن قاتار اۋىل­شارۋاشىلىق تەحنيكاسىن الۋعا ليزينگ بەرۋ قاراستىرىلىپ وتىر. كووپەراتيۆتەر ءۇشىن ينۆەس­تي­تسيالىق سۋبسيديالار بولى­نەدى. اگروونەركاسىپ سالاسىندا كاسىبي بىلىكتىلىگى مول مامان­دار تەگىن كەڭەس بەرەدى. ال الەۋ­مەتتىك كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى كووپەراتيۆتەردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ وتىرادى. ماسەلەن, جەكە يەلىگىندەگى سيىرىنىڭ ءسۇتىن تاپ­سىرۋدى كوزدەگەندەر كورپوراتسيا ارقىلى نارىق باعاسىمەن ساتا الادى, – دەيدى ءموبيلدى توپ جەتەكشىسى ز.كوبەەۆا.

اتىراۋ وبلىسى