اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ: اشىق قوعام قۇرۋعا ايقىن قادام

جالپى, كەيىنگى ۋاقىتتا پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا بايلانىستى سايلاۋ جۇيەسىنە كوپتەگەن جاڭاشىلدىق ەنگىزىلدى. البەتتە, كەز كەلگەن ساياسي جاڭعىرۋدىڭ باستى ماقساتى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندەگى ءرولىن ارتتىرۋ ەكەنى تۇ­سىنىكتى. بۇل باعىتتا اتقارىلعان جۇمىس از ەمەس. ماسەلەن, بەيبىت شەرۋلەردى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبىن وزگەرتىپ, بۇرىنعى رۇقسات الۋ قاعيداتىن حاباردار ەتۋ قاعيداتىنا اۋىس­تىرۋ, ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءۇشىن ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ سانى جونىندەگى تالاپتى 40 مىڭنان 20 مىڭ ادامعا ازايتۋ, سايلاۋ كەزىندەگى پارتيالىق تىزىمدە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق كۆوتا قاراستىرۋ, پار­لامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستي­تۋتىن ەنگىزۋ سەكىلدى باستا­مالاردىڭ ءوزى ءبىر توبە.

2021 جىلعى 25 مامىردا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنداعى سايلاۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرا­لى» زاڭعا قول قويدى. سوعان سايكەس اۋىل اكىمدەرىن ەلدى ­مەكەن تۇرعىندارى تىكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋ قۇقىعىن يەلەندى. سونداي-اق بۇل لاۋازىمعا تۇر­عىنداردىڭ ءوزىن ءوزى ۇسىنۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى. بيۋل­لە­تەن­دەردە «بارىنە قارسىمىن» دەگەن تارماق قوسىلدى.

ال بيىلعى ناۋرىزدا حالىققا ارناعان جولداۋىندا پرەزيدەنت ارالاس سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى ۇسىنعانى بەلگىلى. مۇنداي پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ۇل­گىدە سايلاۋشىلاردىڭ مۇد­­­دەسى ۇلتتىق جانە وڭىرلىك دەڭ­گەي­دە تولىق كورىنىس تاباتىنى انىق. سوعان ساي ءما­جىلىستىڭ دەپۋ­تاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايى­زى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجو­ريتارلىق تاسىلمەن جا­ساق­تالماق.

«پارتيادا جوق ازاماتتار ماجىلىسكە عانا ەمەس, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارعا دا سايلانا المايدى. مۇنى اشىق مويىنداۋىمىز كەرەك. سونىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ سايلاۋ ناۋقانىنا قىزىعۋشىلىعى كۇرت تومەندەدى. ساي­لاۋدى كەرەك قىلمايتىن ادامداردىڭ قاتارى كوبەيدى. ولار وزدەرىنىڭ داۋىسى ماڭىزدى ەكەنىنە, ەل ءومىرىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتە الاتىنىنا سەنبەيتىن بولدى. اشىعىن ايتساق, قازىر جۇرت دەپۋتاتتاردى اسا تاني بەرمەيدى. وسىنداي جاعىمسىز جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كو­شۋدى ۇسىنامىن. سول كەزدە بارلىق ازاماتتاردىڭ قۇقىعى تولىق ەسكەرىلەدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا.

بۇدان بولەك, ارالاس سايلاۋ ۇلگىسى وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى ءماسليحاتتار سايلاۋىنا دا ەنگىزىلەدى. بۇل – ەلدەگى ساياسي جۇيەنى ودان ءارى جەتىلدىرىپ, دەموكراتيالاندىرۋعا با­عىتتالعان سونى قادام دەۋگە بولادى. ياعني بۇعان دەيىن جۇزەگە اسقان پار­تيالاردىڭ ءماجىلىس پەن ماسليحاتقا ءوتۋ شەگىن تومەندەتۋ ءۇشىن وسىعان دەيىن قابىلدانعان شەشىمنىڭ زاڭدى جالعاسى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ەندىگى جەردە ماجو­ريتارلىق جۇيە بويىنشا ءاربىر ءوڭىر ما­جى­لىسكە كەمىندە ءبىر دەپۋتات سايلاي الادى.

سونداي-اق اۋداندىق جانە قالالىق ماسليحاتتارعا سايلاۋ تولىعىمەن ماجو­ريتارلىق جۇيەگە كوشىرىلدى. مۇنداي قادام جەرگىلىكتى ورتادا باسەكەگە قا­بىلەتتى ساياسي ورتا قالىپتاستىرۋعا جول اشاتىنى تۇسىنىكتى. حالىقتىڭ ارا­­سىنان وزا شاۋىپ, تۇرعىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تولعاپ جۇرگەن جاڭا تۇل­­­عالاردىڭ ساياسات ساحناسىنا شى­عۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنداي وز­گەرىستەردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ساي­­لاۋالدى ۋادەسىن ورىنداماعان دە­پۋ­تات­تاردى كەرى قايتارۋعا بولادى. تۇ­سى­نىك­تى تىلمەن ايتساق, «اتى سۋدان وت­كەن­شە» ۋادەنى ءۇيىپ-توگىپ, جۇمساق كرەس­لوعا جايعاسقان سوڭ حالىقتىڭ تىلەگىن ۇمىتاتىندار ازايادى. جاۋاپكەرشىلىك پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن مۇنداي جاڭا ساياسي مادەنيەت – دەپۋتاتتارعا ىقپال ەتۋدىڭ دەموكراتيالىق جولى.

«قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينس­تيتۋتى» كەاق باسقارما توراعاسى, سايا­ساتتانۋشى, ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى قازىبەك مايگەلدينوۆ قازىرگى باستاما­لار «اۋەلى ساياسات, سودان كەيىن ەكونوميكا» قاعيداسى نەگىزىندە جۇرگىزىلىپ جاتقانىن العا تارتادى.

«ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى اياسىندا ءتورت ساياسي رەفورمالار پاكەتى قابىلداندى. سايلاۋ جۇيەسىنە, ساياسي پارتيالارعا قاتىستى بىرنەشە زاڭ­ناماعا وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. بيىل كونستي­تۋ­تسيانىڭ 33-باپ, 56-تارماعى جاڭار­دى. حالىق رەفەرەندۋمدى قولدادى. جەر­گىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. وسىنىڭ اياسىندا ەلىمىزدە اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. قازىردىڭ وزىندە 800-دەن استام اۋىلدىڭ باسشىلارى حالىقتىڭ تىكەلەي سايلاۋىمەن لاۋازىم يەلەندى.

كونستيتۋتسياداعى ماڭىزدى وزگە­رىستىڭ تاعى ءبىرى ءماسليحاتتىڭ قۇزىرەتىنە باي­لانىستى. ەگەر سايلانعان اكىمدى حالىق جارامسىز دەپ ساناسا, وندا وعان ءماس­ليحات ارقىلى سەنىمسىزدىك بىل­دىرەدى. ءماس­ليحاتتىڭ قۇرامى دا بۇ­رىنعىداي پارتيا تىزىمىمەن ەمەس, اۋىل, اۋدان, قالا دەڭ­گەيىندە تولىقتاي ماجوريتارلىق سايلاۋ جۇيەسى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ياعني ءبىر مانداتتى وكرۋگ ارقىلى كەز كەلگەن ازامات ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن قورعاي وتىرىپ, دەپۋتات اتانۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل – جەرگىلىكتى بەلسەندىلەرگە, تۋعان جەرىنىڭ دامۋىنا ۇلەسىمدى قوسامىن دەگەن ازاماتتارعا جول اشادى. بۇل – تىكەلەي سايلاۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى. اكىم مەن حالىق اراسىنداعى بايلانىستىڭ نىعايۋىنا, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ارتۋىنا جانە جۇمىستىڭ تيىمدىلىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى», دەيدى ق.مايگەلدينوۆ.

اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ باستالعان بىلتىرعى شىلدە ايىنان بەرى 1 093 ەلدى مەكەننىڭ باسشىسى سايلاندى. ونىڭ 215-ءى ءوزىن ءوزى ۇسىنسا, 116-سى – قايتا ساي­لانعان بۇرىنعى اكىمدەر. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەلدەگى اۋىل اكىمدەرى كورپۋسى 55,6 پايىزعا جاڭارعان.

«بۇل 608 اۋىلعا جاڭا باسشى كەلدى دەگەن ءسوز. ونىڭ باسىم بولىگى بۇرىن مەم­لەكەتتىك قىزمەتتە ىستەپ كورمەگەن. ياعني دارىگەرلەر, مۇعالىمدەر, بيزنەسمەندەر, جەرگىلىكتى كاسىپورىن مەن شارۋا قوجالىق باسشىلارى حالىق سەنىمىنە يە بولىپ, اكىم رەتىندە سايلانىپ وتىر. بارىنەن دە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جاڭا اكىمدەر كوپ سايلاندى – 77,8 پايىز (سايلانعان 18 اكىمنىڭ 14-ءى). ودان كەيىن قاراعاندى وبلىسىندا – 77,2 پايىز (79-دىڭ 61-ءى) جانە جامبىل وبلىسىندا – 71 پايىز (72-ءنىڭ 51-ءى) جاڭا اكىمدەر كوپ سايلانعان», دەپ جازدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين تەلەگرامداعى پاراقشاسىندا.

سونداي-اق مەملەكەتتىك كەڭەسشى ال­داعى ۋاقىتتا اۋدان اكىمدەرىن دە تىكەلەي دا­ۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋ وتەتىنىن جەت­كىزدى. وعان قوسا, جاڭا رەفورما بويىنشا بيىلدان باستاپ وبلىس اكىمدەرى بالامالى تۇردە, وڭىرلەردەگى بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ اشىق نە جا­سىرىن داۋىس بەرۋى ارقىلى كەلىسىم بەرۋى نەگىزىندە تاعايىندالا باستادى. وسى ورايدا, اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋعا قاتىستى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن تىڭداپ كورگەن ەدىك.

زاڭگەر ابزال قۇسپان مۇنداي مەحانيزم مىندەتتى تۇردە ەكسپەريمەنت تۇ­رىندە جەكەلەگەن وڭىرلەردە وتكىزىلۋى كە­رەك دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋدى جاپپاي قولعا الۋعا ازىرگە ەرتەرەك. ويتكەنى اۋدان اكىمى – بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ساياساتقا, ساياسي-ەكونو­ميكالىق حال-احۋالعا اسەر ەتە الاتىن لاۋازىم يەسى.

«جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان دەگەندە ءبىرىنشى كەزەكتە اۋدان, قالا اكىمدەرى ەسكە تۇسەدى. ال وبلىس اكىمدەرىنىڭ قىزمەتى اۋدان اكىمدەرىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋگە باعىتتالعان. تىكەلەي حالىقپەن بەتپە-بەت كەلە بەرمەيدى. ال اۋدان اكىمدەرىنىڭ جۇ­مىسى مۇلدەم بولەك. سوندىقتان ولار­دى سايلاۋ ماسەلەسىنە وتە ۇلكەن ساق­تىق­پەن قاراعانىمىز ءجون. مىسالى, اۋىل اكىمدەرىن سايلاعان كەزدەگى جاعداي قالاي ەدى؟ جالپى, ساياسي-ەكونوميكالىق, الەۋ­مەتتىك جاعداي قانداي ەدى؟ قازىر قانداي جاعدايدا؟ وسىنى دا ەسكەرۋىمىز كەرەك. ۋكراينادا قاقتىعىس باستالعاندا ون­داعى جەكەلەگەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ وكىلدەرى سەپەراتيستىك باعىت ۇستانعانىنا كۋا بولدىق. سول سەبەپتى بۇل ماسەلە قوسىمشا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى», دەيدى ا.قۇسپان.

«قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينس­تيتۋتى» كەاق باسقارما توراعاسى قازى­بەك مايگەلدينوۆ: «اۋىل اكىم­دەرىنە قارا­عاندا اۋدان اكىمدەرىن ساي­لاۋدىڭ ورنى بولەك. ويتكەنى اۋىل­دارداعى جول, سۋ, ەلەكتر جارىعى سەكىلدى نەگىزگى ماسەلەلەر بيۋدجەتى اۋداندا بەكى­تىلەدى. سوندىقتان اۋداننىڭ ما­ڭىزى زور», دەپ ەسەپتەيدى.

«اۋدان اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ – جالپى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ما­ڭىزدى بولىگىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان اۋدان اكىمىن تىكەلەي سايلاۋدىڭ ناتيجەسى وتە ماڭىزدى. بۇل ءبىر جاعىنان سايلاناتىن اكىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە بايلا­نىستى. ەكىنشى جاعىنان حالىقپەن قا­رىم-قاتىناستاعى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداسىنىڭ شىن مانىندە جۇزەگە اسۋىنا تولىقتاي ءوز ۇلەسىن قوسادى», دەيدى ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇ­شەسى ق.مايگەلدينوۆ.

اۋىل, اۋدان اكىمدەرى سايلانادى دەگەن اڭگىمە قوزعالعالى قوعام اراسىندا بەلگىلى ءبىر توپتىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن, جەرشىلدىك پەن رۋشىلدىققا سالىنعاندار لاۋازىمدى ورىنعا جايعاسپاي ما دەگەن قاۋىپ تۋىنداعان. دەگەنمەن ساراپشىلار مۇنىڭ شەشىمى بار دەپ ەسەپتەيدى. ماسەلەن, سايلاۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرۋى

اۋدان اكىمى مەن ءماسليحاتتىڭ تەرەزەسىن تەڭ ۇستايدى دەگەن پىكىردە.

«جەرگىلىكتى ءماسليحات توراعاسى بۇ­رىن­عىداي اكىمگە باعىنىشتى بول­ماي­دى. ءماسليحات قۇرامىنداعى دەپۋ­تات­تار ءوزىن ءوزى ۇسىنۋ ارقىلى 100 پا­يىزدىق ماجوريتارلىق جۇيەمەن سايلانادى. وسىلايشا تەجەگىش تەپە-تەڭدىك سايا­سا­تى­نىڭ ناتيجەسىندە اكىم مەن ءماس­لي­­حاتتىڭ قارىم-قاتىناسى تەڭەسەدى. ويت­­كەنى بيۋدجەتتى بەكىتەتىن دە, كەز كەلگەن شەشىمدى قولدايتىن دا, سونداي-اق اكىمگە سەنىمسىزدىك تانىتا الاتىن دا – ءماس­ليحاتتار», دەيدى قازاقستاندىق قوعام­دىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى ق.ماي­گەلدينوۆ.

سونىمەن قاتار ساراپشىلار اۋىلدىق دەڭگەيدە قۇرىلاتىن كەڭەستەردەن دە زور ءۇمىت كۇتىپ وتىر. وعان جەرگىلىكتى بەل­سەندى ازاماتتار ەنبەك. كەڭەستىڭ ءماسلي­حاتتان ارتىقشىلىعى سول, ونى جۇزەگە اسىرۋ مەحانيزمى بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە قابىلدانىپ, قۇزىرەتى كەڭەيۋى مۇمكىن. ق.مايگەلدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءماسليحاتتار مەن كەڭەستەر اكىمنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن تە­جەۋىش پەن تەپە-تەڭدىك ساياساتىنىڭ جۇ­زەگە اسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال بولماق.

زاڭگەر ابزال قۇسپان اۋدان اكىم­دەرىنە قويىلاتىن تالاپتى زاڭ جۇزىندە ناقتىلاپ بەكىتۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتادى. مى­سالى, ەڭ باستى تالاپ – قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ بولۋعا ءتيىس. سونداي-اق سايلاۋ بارىسىنىڭ كەز كەلگەن ساتىسىندا ۇمىت­كەردىڭ ءتىلدى بىلمەيتىنى انىقتالسا, وندا ول داۋىس بەرۋگە قاتىستىرىلماۋى كەرەك دەپ سانايدى.

«سايلاۋعا قاتىسپاس بۇرىن, سايلاۋ كەزىندە دە, سايلانىپ كەتكەننەن كەيىن دە, جۇمىس ىستەپ جاتقاندا دا قازاق ءتىلىن مەڭگەرمەگەنى انىقتالعان جاعدايدا, داۋىس بەرۋ ناتيجەسى جويىلاتىنداي تالاپ قويعان ءجون. ۇمىتكەردىڭ ساياسي كوزقاراسى, ساياسي ۇستانىمى جان-جاقتى تەكسەرۋدى قاجەت ەتەدى. قازىرگى تاڭدا قولدانىستاعى سايلاۋ تۋرالى زاڭناماعا بىرقاتار وزگەرىس ەنگىزىلگەلى جاتىر. سون­داي-اق جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى تۋرالى زاڭ دا قوسىمشا ساراپتاۋدى قاجەت ەتەدى.

سوندىقتان اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋ­دى قازىرگى كەزدە ءسال كەيىنگە قالدىرا تۇرعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىن. ءدال قازىر الەۋمەتتىك, ساياسي ماسەلە الاڭداتادى. سەپاراتيستىك پيعىلداعىلاردىڭ, قازاق­ستاننىڭ بىر­لىگىنە قىزمەت ەتپەي­تىندەردىڭ اۋدان اكىمى بولىپ سايلانىپ كەتپەۋى قاتاڭ باقىل­ا­نۋى قاجەت», دەيدى ا.قۇسپان.

ەكى ساراپشى دا پرەزيدەنتتىڭ ساياسي رەفورمالارىنا جوعارى باعا بەرىپ وتىر. ساياساتتانۋشى ق.مايگەلدينوۆتىڭ پايىم­داۋىنشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سايلاۋعا قاتىستى رەفورمالارى دەمو­كراتيالىق دامۋدىڭ ىلگەرىلەي تۇسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. ول ءماجىلىس پەن وب­لىس­تىق ماسليحاتقا پروپورتسيالىق-ماجو­ريتارلىق جۇيە ارقىلى, قالا,

اۋدان دەڭگەيىندە تولىقتاي ماجوريتارلىق جۇيەنى قولدانۋ قوعامداعى بۇكىل تاراپ­تىڭ, ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ مۇد­دەسىن قورعايتىن وڭ وزگەرىس بولاتىنىنا سەنىمدى.

ساراپشى ابزال قۇسپان دا وسىنداي پىكىردە. ونىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋعا تالپىنىسى انىق بايقالادى. وسى ورايدا زاڭگەر دەموكراتيانىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى ساي­لاۋ ەكەنىنە نازار اۋدارىپ وتىر. سون­دىقتان وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى قول­داۋ قاجەت. ايتسە دە, زاڭ جوبالارىن تال­قىلاۋ كەزىندە كەي ماسەلەنى ەسكەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

قورىتا ايتقاندا, كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ەلىمىزدەگى ساياسي احۋال ايتار­لىقتاي وزگەرگەنى تۇسىنىكتى. بۇل سوزى­مىزگە وسى با­عىتتا اتقارىلىپ جات­قان جۇمىستار دالەل. دەگەنمەن دەمو­كراتيانىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسىپ, «تو­عىزىنشى تەرريتوريانى» باقىت مەكە­نىنە اينالدىرۋ ءۇشىن ءالى دە اتقارىلاتىن شارۋا شاش ەتەكتەن.