ەكسپورتتاعى ەسەبىمىز تۇگەل

كەز كەلگەن ەلگە ەكسپورت تابىس اكەلەدى. سوندىقتان كوپتەگەن مەملەكەت ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ ارا قاتىناسىن تەڭەستىرۋگە تىرىسادى. ال يمپورتقا تاۋەلدى قازاقستان ءۇشىن ەكسپورتتىڭ ۇلعايۋى – ايتارلىقتاي جەتىستىك. ERI ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇناي, مەتالل جانە اۋىل شا­رۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ تۇراقتى جوعارى باعاسى قازاقستانعا 5 اي ىشىندە 34,2 ملرد دوللار ەكسپورتتىق ءتۇسىم اكەلگەن. بۇل – وتكەن جىلعى بەس ايداعى كور­سەت­كىشتەن 59%-عا نەمەسە 12,7 ملرد دوللارعا ارتىق.

قازاقستاننىڭ ەكسپورتى شي­كى­زاتتىق ەمەس تاۋارلاردىڭ ساتىلىمى ەسەبىنەن وسكەن. اتاپ ايت­قاندا, ەكسپورتتىڭ ۇلعايۋىنا دا مۇ­نايدىڭ ۇلەس سالماعى باسىم – 91% نەمەسە 9,6 ملرد دول­­لار. ودان كەيىنگى ورىندا فەررو­قورىتپالار – 61% نەمەسە 529 ملن دوللار, مىس كاتودتارى – 25% نەمەسە 318 ميلليون دوللار, بيداي – 61% نەمەسە 322 ملن, ۋران 2,6 ەسە كوپ ەكسپورتتالعان, ودان كەلگەن پايدا 497 ملن دوللاردى قۇراعان. ال كۇكىرتتىڭ سىرتقى ەلدەرگە ساتى­لىمى 3,3 ەسە كوبەيىپ, 238 ملن دوللار بولعان.

وسى تاۋاردىڭ ءبارى ەل ەكس­پورتىنىڭ 90%-عا دەيىن ۇلعايۋىن قامتاماسىز ەتىپ, جيىن­تىعىندا 11,5 ملرد دوللار ءوسىمدى كور­سەت­كەن.

سونداي-اق ۇن (+135 ملن دوللار), كۇكىرت (+238 ملن دوللار) جانە سۇيىتىلعان گاز (+94 ملن دوللار) ەكسپورتىنىڭ كولەمى وسكەنىن دە اتاپ وتكەن ءجون.

ەكسپورتتىق تاۋارلار نە­گى­زىنەن يتالياعا (2,9 ملرد دوللار), قىتايعا (1,5 ملرد دوللار), وڭتۇستىك كورەيا (1,3 ملرد دوللار) مەن تۇركياعا (1,1 ملرد دوللار) جونەلتىلگەن.

ەكونوميست-ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تاۋارلاردى ەۋرو­پا­لىق وداققا جەتكىزۋ 5,8 ملرد دول­لارعا جانە ازيا ەلدەرىنە 5,2 ملرد دوللارعا وسكەن. بۇل ەكى باعىت قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ 87% ءوسىمىن قامتاماسىز ەتكەن. ەسە­سىنە, ەلىمىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكو­نو­مي­كالىق وداق ەلدەرىنە ەكسپورتى قاڭتار-مامىردا 0,9%-عا تومەن­دەگەن.

ال 2022 جىلعى قاڭتار-مامىر­دا قازاقستانعا يمپورت 14,4%-عا ءوسىپ, 17,1 ملرد دوللار­دى قۇراعان. بۇرىن بىزدە يمپورت ءوسىمى ارالىق تاۋارلار مەن ءوندى­رىس قۇرالدارىنىڭ ەسەبىنەن بول­سا, قازىر حالىق تۇتىناتىن تاۋار­لاردى سىرتتان اكەلۋ باسىم­دىققا يە بولىپ وتىر. تۇتىنۋ تاۋار­لارىنىڭ يمپورتى ازىق-ت ۇلىكتەن (ۇلەسى – 28%) جانە ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن (ۇلەسى – 72%) ونىم­دەردەن تۇراتىنى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا سوڭعىسىنىڭ ءباسى باسىم تۇر. ۇلتتىق بانكتىڭ مالى­مەتىنشە, تەك بىلتىرعى 9 اي ىشىندە ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلاردى جەتكىزۋ 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 25,9%-عا جا­نە داعدارىسقا دەيىنگى 2019 جىل­عا قاراعاندا 30,7%-عا ءوسىپ, 6,3 ملرد دوللاردى قۇراعان. يپورت­تىڭ ەڭ ۇلكەن ءوسىمى رەسەي­دەن, وزبەكستاننان جانە جاپو­نيا­دان كەلگەن. بۇل مەملەكەتتەر­دەن نەگىزىنەن اۆتوكولىكتەر تاسى­مالدانعان, ونىڭ يمپورتتىق كو­لەمى 1 ملرد دوللارعا جەتكەن. ودان كەيىن قىتاي تۇر, بۇل ەلدەن اياقكيىم كوپ اكەلىنىپتى.

سونداي-اق بيىل اۆتوموبيل­دەرگە ارنالعان شاناقتار, ول­شە­نىپ ساتىلاتىن دارىلىك زاتتار, مىس كەندەرى مەن كونتسەنتراتتار, قارا مەتالدان جاسالعان وزگە دە بۇيىمدار, ءارتۇرلى بولشەكتەر سىرتتان كوپ تاسىمالدانعان. سونىڭ ەسەبىنەن يمپورت ءوسىپ وتىر.

ەلىمىزدە يمپورتقا تاۋەلدىلىك دەڭ­گەيىن تومەندەتۋ بويىنشا بى­رقاتار جۇمىس قولعا الىن­عان. وسى باعىتتا شەت مەملەكەتتەردىڭ وزىق تاجىريبەسى دە زەر­دەلەن­دى. يندۋستريا جانە ين­فراقۇ­رىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى ق.وس­كەنباەۆ ۇكىمەت وتى­رىسىندا يمپورتتى الماستى­رۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى باع­دار­لاماسى ازىرلەنىپ جاتقانىن ايتقان ەدى. ونىڭ سوزىنە قارا­عاندا, مينيستر­لىك يمپورتتى الماس­تىرۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, وڭدەۋ ونەر­كاسىبىن دامىتۋ مۇم­كىندىك­تەرىنە ساراپتاما جۇرگىز­گەن. ءوڭىر اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسە جۇر­گىزگەن جۇمىس ناتيجە­سىندە دايىن ءونىمدى ەكسپورتتاۋعا باعىتتالعان ينۆەس­تيتسيالىق جو­­بالار پۋلى ازىر­لەنىپتى. ول تىزىمگە 700-گە جۋىق جوبا كىرگەن. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ 286-سى – يمپورتتى الماستىراتىن نەگىزگى جوبالار. بيىل 165 جوبا ىسكە قوسىلسا, قالعان 498 جوبا 2023 جىلدان باستاپ 2026 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلماق.

مينيسترلىكتىڭ حابارلاماسىنا سەنسەك, جوبالاردى ىسكە اسى­رۋدىڭ ناتيجەسىندە بارلىعى 9,1 ملرد دوللار كولەمىندەگى ءونىم الماستىرىلادى, شيكىزاتتىق ەمەس تاۋار ەكسپورتىنىڭ ءوسۋى 17,2 ملرد دوللاردى قۇرايدى. سونى­مەن قاتار جوسپار بويىنشا فەرروقورىتپالاردى الەم­دىك ەكسپورتتا ەكىنشى ورىنعا شىعارۋ, بولات يمپورتىن 75%-عا قىسقارتۋ, ماقتا وڭدەۋدى 100%-عا دەيىن ارتتىرۋ, سونداي-اق ەدەن جابىندارى مەن گەوسينتەتيكا يمپورتىن 25%-عا الماستىرۋ كوزدەلىپ وتىر.