ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسوننىڭ قىزمەتىنەن كەتەتىنى بەلگىلى. سوعان بايلانىستى كونسەرۆاتيۆتەر پارتياسى ءوزارا داۋىس بەرۋ ءراسىمىن وتكىزگەن-ءدى. اقىرعى كەزەڭگە ەكى ۇمىتكەر شىعىپ وتىر. ولار: سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ليز تراسس پەن قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەكس-باسشىسى ريشي سۋناك. ۇكىمەت باسشىسى اۋىسقانىمەن, ۇلىبريتانيادا «برەكسيت» جىرى ءالى بىتەر ەمەس. تاياۋدا ەكى ۇمىتكەر اراسىندا وتكەن دەباتتا دا بۇل ماسەلە تالقىلاندى.
ماسەلەنىڭ ءبارى يرلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديا شەكاراسىنا كەلىپ تىرەلەدى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن «برەكسيت» جايىندا وتكەنگە شەگىنىپ, بايانداي كەتسەك. 2016 جىلى تۇماندى البيوندا ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋىنا قاتىستى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ءوتىپ, كارى قۇرلىقپەن قوشتاسۋدى اڭسايتىنداردىڭ ءۇنى باسىم شىققان-دى. الايدا داۋىس بەرۋ ماسەلەنى شەشۋدىڭ ورنىنا, كوپتەگەن تۇيتكىلدىڭ شەتىن قىلتيتتى. اسىرەسە ەۋرووداقتان شىققاننان كەيىنگى جاعداي كوپ تالقىلاندى.
رەفەرەندۋمنان كەيىن ەل تىزگىنىن قولىنا العان تەرەزا مەي دە بريۋسسەلمەن كەلىسە الماي, قىزمەتىنەن باس تارتقان. سودان كەيىن پرەمەر كرەسلوسىنا جايعاسقان ب.دجونسون ەلدە پارلامەنتتىك سايلاۋ وتكىزدى. داۋىس بەرۋ ناتيجەسى بويىنشا ونى قولدايتىندار باسىم تۇسكەن. وسىلايشا, لوندوننىڭ ەكس-مەرى ءوز ماقساتىن ورىنداۋعا تۇبەگەيلى كىرىستى.
ايتپاقشى, بريۋسسەلدەگى اتقامىنەرلەرمەن باسى پىسپەگەن ۇلىبريتانيا باسشىلارى «برەكسيت» مەرزىمىن بىرنەشە رەت ۇزارتتى. مەجەلى ۋاقىتتا تۇك تىندىرا الماعان اعىلشىندار ەۋروپالىق وداقتىڭ استاناسى بريۋسسەلدەن 2020 جىلعى 31 قاڭتارعا دەيىن مۇرسات سۇراعان. كوپ ۇزاماي ەو ەكىجاقتى كەلىسىمگە ەنجارلىقپەن قول قويدى. وسىلايشا, پالەنباي جىلعا سوزىلعان «برەكسيت» اقىرى اياقتالعانداي كورىنگەن. بىراق بۇل – ماسەلەنىڭ باسى عانا ەكەن.
كوپ ۇزاماي-اق ءتۇرلى دەڭگەيدە قيىنشىلىققا كەزىكتى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ باستىسى – يرلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديا شەكاراسى. ويتكەنى ولاردىڭ ءبىرى – وداق قۇرامىنداعى تاۋەلسىز مەملەكەت, ەكىنشىسى – ۇلىبريتانيانىڭ اكىمشىلىك ايماعى عانا. بىراق ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەكارا قۇجات جۇزىندە عانا. ايتپەسە, حالىقتىڭ اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس بولىپ كەتكەلى قاشان!
ماسەلەن, ءدال شەكارادا بريتانيالىق جاعى بەلكۋ, ال يرلانديالىق جاعى بلەكلايون دەپ اتالاتىن اۋىل بار. ەكى ورتانى بەلكۋ وزەنى ءبولىپ جاتىر. اۋىلدىڭ تۇرعىندارى دا كوپ ەمەس. بەلكۋدە بەس جۇزگە جۋىق, بلەكلايوندا ءۇش جۇزگە جۋىق ادام مەكەندەيدى. ەلدى مەكەندەگى جالعىز ەت دۇكەنى يرلانديالىق تاراپتا ورنالاسقان. ال شاشتاراز, شارۋاشىلىق دۇكەنى ۇلىبريتانيا اۋماعىندا تۇر. تۇماندى البيوندا مۇنداي ەلدى مەكەندەر جەتىپ ارتىلادى.
بۇل تۇيتكىلدى وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن ەۋروپالىق وداق تا, ۇلىبريتانيا دا «بەلفاست كەلىسىمىن» ساقتاۋعا تالپىندى. ەستەرىڭىزدە بولسا, XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا يرلانديا ارالىندا قاقتىعىس ءورتى ورشىگەنى بەلگىلى. تارازىنىڭ ءبىر باسىندا يرلاند رەسپۋبليكالىق ارمياسى (IRA) يرلانديانىڭ بىرىگۋى جانە بريتانيالىق باسقارۋدى توقتاتۋ ءۇشىن كۇرەسسە, كەلەسى جاعىندا ۇلىبريتانيا قارۋلى كۇشتەرى مەن لوياليستەر تۇردى. قاقتىعىستىڭ ورشىگەنى سونشالىق, ادام ۇرلاۋ, پارتيزاندىق سوعىس, كەك قايتارۋ كۇندەلىكتى جاعدايعا اينالىپ كەتكەن-ءدى. شيەلەنىستى رەتتەۋ ءۇشىن 1998 جىلى «بەلفاست كەلىسىمىنە» قول قويىلدى. سوعان سايكەس ەكى تاراپ تا قارۋلى قاقتىعىستاردى توقتاتىپ, 30 جىلعا سوزىلعان تەكەتىرەسكە نۇكتە قويدى.
تاراپتار وسى كەلىسىمدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن «برەكسيت» اياسىندا «سولتۇستىك يرلانديا پروتوكولىنا» قول قويعان-دى. اتالعان كەلىسىمگە سايكەس, سولتۇستىك يرلانديا مەن يرلانديا اراسىندا شەكارا بولمايدى, قۇجات تەكسەرۋ, كامەرالىق باقىلاۋ ورناتىلمايدى. ياعني سولتۇستىك يرلانديا تۇرعىنى ( ۇلىبريتانيا ازاماتى) يرلاندياعا (ەۋروپالىق وداق قۇرامىندا) وتە قالسا, ەشقانداي كەدەرگى كورمەۋگە ءتيىس.
بىراق قاعاز بەتىندە وڭاي كورىنگەنىمەن, ءىس جۇزىندە مۇنى جۇزەگە اسىرۋ قيىنعا سوقتى. تاۋارلاردى جەتكىزۋگە بايلانىستى كوپتەگەن داۋ تۋدى. مىسالى, ەۋروپالىق وداق ىستالعان ەت سەكىلدى ونىمدەردى ۇيىمعا مۇشە ەمەس مەملەكەتتەردەن اكەلۋگە تىيىم سالعان. سولتۇستىك يرلانديا رەسمي تۇردە وداققا كىرمەيتىندىكتەن, ۇلىبريتانيادان اكەلىنەتىن مۇنداي تاۋار وڭىرگە كىرمەي قالۋى مۇمكىن. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بوريس دجونسون «سولتۇستىك يرلانديا پروتوكولىنا» وزگەرىس ەنگىزۋدى كوزدەگەن ەدى. بىراق مۇنى بريۋسسەلدەگى شەنەۋنىكتەر جاقتىرعان جوق. ەل ىشىندە دە وسى كەلىسىمگە بايلانىستى بوريس مىرزا ءجيى سىنعا ۇشىراعان ەدى.
قازىرگى تاڭدا پرەمەرلىككە تالاسىپ وتىرعان ليز تراسس پەن ريشي سۋناكتىڭ دا «برەكسيتكە» قاتىستى كوزقاراسى ەكى ءتۇرلى. كەزىندە ەليزابەت حانىم ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋىنا قارسى بولعان ەدى. الايدا رەفەرەندۋم ءوتىپ, حالىق قارت قۇرلىقپەن قوشتاسۋدى قولداعان سوڭ ل.تراسس پىكىرىن وزگەرتتى. ەندى ول قالاي دا «سولتۇستىك يرلانديا پروتوكولى» راتيفيكاتسيالاۋدى ۇسىنىپ وتىر. ساراپشىلار ەليزابەت حانىمنىڭ مۇنداي ۇستانىمىن ۇكىمەت باسشىسى اتانۋعا ۇمتىلىسىمەن بايلانىستىرادى. ريشي سۋناك تا بۇل كەلىسىمدى قولدايدى.
بىراق پروتوكولدى راسىمدەگەنمەن, ماسەلەنىڭ تۇبەگەيلى شەشىلە قويۋى ەكىتالاي. شەكارانىڭ باسقا بولىگىندە دە تۇيتكىلدەردىڭ ءتۇيىنى تارقاماي تۇر. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا ۇلىبريتانيانىڭ ەكسپورت كولەمى ايتارلىقتاي ازايعان. ءتىپتى جەرگىلىكتى سۇرانىستىڭ ارتۋى دا ءوندىرىس يەلەرىنىڭ قالتاسىنا تۇسەتىن قارجىدان قاعىلۋىن توقتاتا الماعان كورىنەدى. The British Chambers of Commerce جۇرگىزگەن زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, ەلدەگى 2 600 ەكسپورتشىنىڭ تابىسى بىرنەشە ەسەگە ازايعان. مۇنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە ەۋروپالىق وداقپەن اراداعى كەدەندىك باقىلاۋ مەن شەكاراداعى ۇزىن-سونار كەزەكتى ايتىپ وتىر.
The British Chambers of Commerce-ءتىڭ ساۋدا ساياساتى جونىندەگى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ۋيليام بەيننىڭ ايتۋىنشا, بىلتىرعى جازدان بەرى ۇلىبريتانيانىڭ قارت قۇرلىققا جەتكىزەتىن تاۋار كولەمى تومەندەگەن.
«تاۋار جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى, باعانىڭ ءوسۋى جانە Brexit بيۋروكراتياسىنىڭ اسەرى مەن شىعىنداردىڭ ارتۋى ەكسپورتقا, اسىرەسە پاندەميادان زارداپ شەككەن شاعىن ءوندىرىس وشاقتارىنا كەسىرىن تيگىزىپ وتىر», دەيدى ۋيليام بەين.
راسىندا, قازىر دوۆەردەگى كەدەندىك باقىلاۋ ايماعىندا ۇزىن-سونار كەزەك قالىپتاسقان. بۇعان دەيىن لا-مانشتىڭ استىمەن ەركىن تاسىمالدانعان تاۋارلار ەندى ۇزاققا سوزىلاتىن تەكسەرىستەن وتەدى. البەتتە, بۇل قوزعالىسقا كەدەرگى كەلتىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسىعان بايلانىستى تۇماندى البيونداعى ەكسپورتشىلار ۇكىمەتتەن ارەكەت ەتۋدى كۇتىپ وتىر.
دوۆەردەگى پورت «برەكسيتتەن» كەيىن دەمالىس كۇندەرى شامامەن 140 مىڭ جولاۋشى, 45 مىڭ جەڭىل كولىك جانە 18 مىڭ جۇك كولىگىن وتكىزۋگە عانا قاۋقارلى. پورت اكىمشىلىگى 2020 جىلى ۇكىمەتتەن ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن 33 ميلليون فۋنت-ستەرلينگ سۇراعان ەدى. بىراق ۇلىبريتانيا پارلامەنتى مۇنى قابىلداعان جوق. ءسويتىپ, نەبارى 33 مىڭ فۋنت-ستەرلينگ قانا بەرگەن.
وسىلايشا, «برەكسيت» ماسەلەسى ءالى تالايعا دەيىن جىر بولاتىن ءتۇرى بار. بىرنەشە جىل سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان ليز تراسس ۇكىمەت تىزگىنىن قولىنا الا قالعاندا بريۋسسەلمەن قالاي كەلىسىمگە كەلەتىنى تۇسىنىكسىز. ويتكەنى ەۋروپالىق وداق «سولتۇستىك يرلانديا پروتوكولىن» ورىنداماعانى ءۇشىن ۇلىبريتانياعا اشۋلى. الدا-جالدا مۇنىڭ شەشىمى تابىلماسا, تۇماندى البيون مەن قارت قۇرلىقتىڭ اراسىندا ساۋدا سوعىسى تۋىنداۋى ابدەن مۇمكىن.