وسەك قۋساڭىز بۇرىن بازارعا نە كوشەگە بار دەۋشى ەدى, قازىر الەۋمەتتىك جەلىگە... ەسەپ قۋساڭىز تاعى سوندا. ال ماعجان ايتپاقشى جان ىسىنە ولشەنىپ كەسەك تۋساڭىز بىزگە قۇلاق تۇرۋگە تۋرا كەلەدى. بىزگە ەمەس, دۇرىسى – انگە اينالعان جان سوزىنە.
اسىلىندا ءان تۋرالى ايتۋ قيىن. نەسىن ايتاسىڭ, ولەڭى مەن اۋەنى قابىسىپ, كوڭىل كۇي مەن سەزىمدى ءوزى جەتكىزىپ تۇرسا. الايدا عايىپتان تايىپ سول ءان ەستىلگەندە جانىڭدا جاستىق شاقتىڭ سەزىمدەرى ءبۇر اتىپ, كەۋدەڭدى كەرەمەت ءبىر كۇيگە بولەپ, ساۋلەلى ساتتەرىڭ قايتا ويانسا قايتپەكسىڭ؟ ءتىپتى مۇلدە ۇمىتۋعا اينالعان شاقتارىڭ شىعا كەلۋى كادىك سانا تۇكپىرىنەن. ادامزات باسىنان وتكەرەتىن نەبىر اياۋلى سەزىمدەردى قايتا جاڭعىرتاتىن قۇدىرەتتىڭ ءبىرى ءان ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدە, كەي بۋىننىڭ بوزبالا, جىگىت شاعىندا شىققان باقىتجان الدياردىڭ «ەركە قىز» ءانى سونداي تۋىندىنىڭ قاتارىنان دەگەن ويدامىز. بىلۋىمىزشە, «جىگىتتەر» توبىنىڭ جۇلدىزىن جاققان تۋىندى وسى بولسا كەرەك. «جىگىتتەر» دەسە ەسىمىزگە بىردەن «ەركە قىز» ءانى تۇسەدى, ويتكەنى. ال «ەركە قىز» دەسە جاستىعى سول ۋاقىتتا وتكەن جىگىتتەردىڭ كوكەيىن تەسكەن بەيكۇنا ەلىك سەزىمدەر ءورىپ الا جونەلۋى ابدەن مۇمكىن. «سەن مەن ءۇشىن ارمانسىڭ, جاندى جاۋلاپ العانسىڭ, ارمانىم بوپ قالعانسىڭ, ەرىك تە وزىڭدە. ەلىگىمدەي ەركە قىز, جانىمىزدىڭ دەرتى ەگىز, ەركەلەپپىز ەرتە ءبىز, ەلىك سەزىمگە» دەگەن بوزبالانىڭ كوكەيكەستى سوزدەرى. كىمنىڭ دە بولسىن جۇرەك تۇكپىرىندە وسى ءاننىڭ سوزىندە ايتىلعانداي ەلىك سەزىمدەر جۇرەرى انىق-اۋ. قازاق ۇناتقانىن ەلىككە, قۇرالايعا تەڭەيتىن ادەتى عوي. «بوكەننەن سۇلۋ اڭدى مەن كورمەدىم, وزگە اڭعا جانۋاردى تەڭ كورمەدىم. كوزدەرى مولدىرەگەن اق بوكەندى, ادامنىڭ بالاسىنان كەم كورمەدىم» دەمەي مە ساكەن؟ قويدان جۋاس قوڭىر اڭ جازىقسىز, بەيكۇنا ءارى ءمىنسىز سۇلۋ جاراتىلىس. سوندىقتان قازاق قوڭىر اڭ دەپ اتايدى ەلىك, كيىك, مارال سياقتى جانۋارلاردى. جۇرگەن جەرىن جارالايتىن جىرتقىش ەمەس بۇلار. كوزى مولدىرەگەن بەيكۇنا بەينەنى كوز الدىڭا اكەلگەن ءان ءسوزىنىڭ كىلتى دە وسى تۇسىندا تۇرعانعا ۇقسايدى. شىعارما قازاقى تانىممەن وسكەن ۇرپاقتىڭ كوكەيىنە قونا كەتەتىنى دە الگىندەي قاسيەتتەرىنەن دەپ بىلەمىز. ولاي بولماسا بۇل ءاندى ءبىز دە تىلگە تيەك ەتپەس ەدىك قوي. ايتپەسە قاي ءاننىڭ كوۆەر نۇسقاسى شىقپاي جاتىر؟
بيىل بۇل ءان قايتا قوپسىپ, ۋاقىت بەتىنە «كوۆەر» نۇسقاسى شىققاندا جاستار جاقسى قابىلدادى. حالىق اراسىنا كەڭ تاراعان اندەردىڭ وسىنداي نۇسقاسى (كوۆەر) وقتىن-وقتىن تۇساۋىن قايتا كەسىپ جاتادى-مىس, ەستۋىمىزشە. سول ءسوز بەن ءان, بىراق ءسال وزگەشەلەۋ شىرقالعان ءتۇرى. شىعا سالا YouTube-تا 300 مىڭعا جۋىق قارالىم جيناپتى. جاستارعا مۇنداي ۇلگى جاقسى وتەرى بەلگىلى. سويتسە دە اڭگىمە تۇپنۇسقادا, تۇما-باستاۋىندا عوي.
بۇرىن كوپ بولعانىمەن, قازىر بۇلاي ءانى مەن ءسوزىن ءبىر ادام جازعان جانە حيتقا اينالعان تۋىندى سيرەك. ءان اۆتورى, بەلگىلى اقىن باقىتجان الدياردىڭ ايتۋىنشا, «ەركە قىز» 1995-96 جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن. وندا شىمكەنت شاھارىنىڭ مادەنيەت ينستيتۋتى دۇرىلدەپ تۇرعان كەز ەدى دەيدى. زامانىندا نەبىر اتاقتىلار سول جەردەن تۇلەپ ۇشقانىن جانە قاپەرلەپ قويدى اقىن. ءان تۋىسىمەن سونداعى تالانتتى قىز-جىگىتتەردىڭ ورىنداۋىندا اۋەلى شىمكەنت شاھارىندا شىرقالىپ جۇرەدى. ارادا بىرنەشە جىلدار وتەدى. اۆتوردىڭ ءوزى دە ۇمىتۋعا اينالادى ءاندى. ۇمىتقاندا, ەسىنەن شىعىپ كەتكەن عوي. كۇندەردىڭ كۇنى, 2000-شى جىلدىڭ باسىندا الماتىدان شىمكەنتكە پويىزبەن جولعا شىعىپ, كۋپەدە وتىرسا, ءبىر توپ دومبىرا, گيتارا ۇستاعان قىز-جىگىت ءان شىرقاپ وتىرادى. اراسىندا ءبىر تۋىندى جانىنا وتە جاقىن بولىپ شىعادى. سوسىن الگى ءبىر توپ ونەرپازدى شاقىرىپ الادى اۆتور. ماناعى ورىنداعان تانىس ءاندى بەس مىڭ تەڭگە بەرىپ قولقالاپ ايتقىزىپ, ءانىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, ءسوزىن ديكتوفونعا جازىپ الادى. بىرنەشە جىلدان بەرى ەل اۋزىندا جۇرگەندىكتەن ءسوزى باستاپقىداي ەمەس, بۇرمالانعان كورىنەدى. ءسويتىپ جۇرگەن «ەركە قىز» 2000-شى جىلداردىڭ باسىندا اۆتورى مەن ءوز وتانىن قايتا تاپقان دا, كوپ كەشىكپەي قازاق ساحناسىندا «جىگىتتەر» توبىنىڭ ورىنداۋىندا «جارق» ەتە قالادى. اۆتوردىڭ ءان تۋرالى ەسىندە قالعانى وسى – ءوز تۋىندىسىن بەس مىڭ تەڭگە بەرىپ ساتىپ العانى. ال ناقتى كەيىپكەرىن سۇراعانىمىزدا, «ەركە قىزدار كوپ بولدى عوي» دەپ قۇتىلدى. ارينە, ەل ىشىنە كەڭ تاراعان, اسىرەسە جاستار ءسۇيىپ تىڭدايتىن مۇنداي شوقتىعى بيىك ليريكانىڭ كەيىپكەرى بولماۋى مۇمكىن ەمەس. ونىڭ شەت جاعاسىن ەستىپ جۇرسەك تە, اۆتوردىڭ ءوزى ايتپاعان سوڭ جىلى جاۋىپ قويا تۇرعانىمىزبەن, كۇندەردىڭ كۇنى تاريح بەتىنە شىعارى دا ءسوزسىز.
2000-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا دومبىرا, گيتارا ۇستاعان اۋىل جاستارى تۇگەل شىرقاپ كەتكەن ءاندى ەستىگەندە ءبىز دە بەي-جاي قالا المايتىنىمىزدى نەگە جاسىرايىق؟ كەيىندە ءسوز اراسىنداعى كەيبىر كۇماندى تۇستارى تۇرپىدەي تيگەن سوڭ شەت جاعاسىن اۆتوردان سۇراعانبىز. قازاق پوەزياسىندا ورنى بار اقىن كەي تۇستارى قاتە ايتىلىپ جۇرگەنىن ايتىپ قالدى. ارينە باستاپقى نۇسقاسىندا «بىرىمىزگە كەلىپپىز» ەمەس, ء«بىر-بىرىمىزگە كەلىپپىز» بولعانىن ەسكە الدى اۋەلى. ونىسى دومبىرامەن شىرقاعاندا كەلەدى ەكەن دە, ەستراداعا سالعاندا كەلمەي قالاتىنىن دا قاپەرلەدى. اينالىپ كەلگەندە ءبىرىنشى شۋماقتىڭ دۇرىسى بىلاي ەكەن:
ء«بىر-بىرىمىزگە كەلىپپىز,
ءبىر كورۋگە جەرىكپىز.
ەلىتۋشى ەم, ەلىك قىز,
نازىڭا ۇندەگى»
«جىگىتتەر» توبىنىڭ ورىنداۋىندا بۇل شۋماقتىڭ سوڭى «ەلىتۋشى ەك, ەلىك قىز. نازىڭ گۇلدەگى» دەپ ايتىلىپ ءجۇر.
«سىنىعىنداي ينەنىڭ,
جابىرقاۋلى كۇيدەمىن.
سەنى سونشا سۇيگەنىم
جازىعىم بە ەدى؟»
دەگەن شۋماقتىڭ سوزىندە گاپ جوق. قايىرماسىنىڭ سوزىندە دە اتتەگەن-ايلاردى جىبەرىپ العان ورىنداۋشىلار. دۇرىسى بىلاي بولادى:
«سەن مەن ءۇشىن ارمانسىڭ,
جاندى جاۋلاپ العانسىڭ,
ارمانىم بوپ قالعانسىڭ,
ەرىك تە وزىڭدە.
ەلىگىمدەي ەركە قىز,
جانىمىزدىڭ دەرتى ەگىز,
ەركەلەپپىز ەرتە ءبىز,
ەلىك سەزىمگە»
قايىرمادان كەيىنگى «اينالاسىڭ مۇسىنگە» دەپ باستالاتىن ەكىنشى شۋماقتىڭ سەگىز جولىندا قاتە جوق. ءۇشىنشى شۋماق بىلاي ورىلەدى:
«وتەر قايعى, وتەر سىن,
ۇمىتا المايدى ەكەنسىڭ.
شەرتىپ ماڭگى وتەرسىڭ
كۇيىن باسقانىڭ...
قايىرلاتپاي قاياۋ-مۇڭ
باعىڭدى تاپ باياندى.
قوش بول مەنىڭ اياۋلى,
بۇيىرماس باعىم»
بولىپ اياقتالادى جىر.
اق قاعازعا تاڭبالاپ, شىعارىپ الىپ وقىعاندار «ەركە قىز» ءانىنىڭ ءسوزىن جىرعا بالار ەدى. ادەتتە ءاننىڭ ءماتىنى بۇلاي ۇزاق بولا بەرمەيدى. جانە ءتورت اياعىن تەڭ باسقان پوەزيا. «ەلىتۋشى ەم, ەلىك قىز, نازىڭا ۇندەگى» دەگەن جولداردان كەيىپكەردىڭ داۋىسى جاعىمدى بولعانىن باعامداۋ دا قيىنعا سوقپايدى دەپ ويلايمىز. قالاي دەسەك تە, كوڭىلگە قونىپ, جۇرەككە جاققان تۋىندى ءار تىڭداۋشىنىڭ جان تۇكپىرىندە جۇرەتىن ەلىك قىزعا ايتا الماي كەتكەن جۇرەكجاردى سەزىمىن جەتكىزە العاندىعىمەن ومىرشەڭ.