ساعىنعاندا اندەرىن تىڭداپ, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرامىز. ادامنىڭ جانىن بەسىككە بولەگەندەي تەربەتەتىن ءان دەگەن الەمنىڭ تىلسىمىنا بالا كەزىنەن باتقان كەڭەس دۇيسەكەەۆ وسى ونەردىڭ شىڭىنا شىققان بىرەگەي تۇلعا بولدى. ونىڭ ەسىمىن بىلمەيتىن, ءانىن شىرقامايتىن قازاق جوق. كەڭەس دۇيسەكەەۆ «دومبىرا تۋرالى باللادا», «ويلان, بالام», «سالەم ساعان, تۋعان ەل», «وكىنبە سەن» سەكىلدى العاشقى اندەرىمەن-اق قالىڭ ەلدىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى.
بۇل بيىككە, ارينە, ۇزاق ساپار ءجۇرىپ جەتتى. كەڭەس دۇيسەكەەۆ 1946 جىلى قازالى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان ارمان قۋىپ الماتىعا اتتاندى, ۇلكەن قالاداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا وقىدى. مۋزىكا ۋچيليششەسىنە, سودان سوڭ الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنا ءتۇستى. كونسەرۆاتوريادا اتاقتى ە.برۋسيلوۆسكي, قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى ل.حاميدي, كسرو حالىق ءارتىسى عازيزا جۇبانوۆا سەكىلدى ونەر عۇلامالارىنان ءدارىس الدى. الماتى كونسەرۆاتورياسىن بىتىرگەننەن كەيىن «گۇلدەر» ءانسامبىلىنىڭ باس ديريجەرى جانە مۋزىكالىق جەتەكشىسى, 1976-1979 جىلدارى «قازاقكونتسەرت» گاسترولدىك كونتسەرت بىرلەستىگىنىڭ مۋزىكا جەتەكشىسى, 1975-1984 جىلدارى قازاق تەلەديدارى مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ باس ديرەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1980-1990 جىلدارى ەلدىڭ اۋزىنان تۇسپەي شىرقالاتىن اندەرىنىڭ كوشىن باستادى. سول كەزدەردە وزىمەن قاتارلاس, قۇرداس كومپوزيتورلار تىلەس قاجىعاليەۆ, سەيدوللا بايتەرەكوۆتىڭ دە شارىقتاعان كەزدەرى ەدى. ولار ەسترادالىق ءان جانرىنا جاڭاشا جول اشىپ, جاڭالىق اكەلدى.
كەڭەس اعانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «تاماشا», «حالىق – تالانت قاينارى», «شابىت», «مۋزىكا الەمىندە», تاعى باسقا تەلەديدارلىق باعدارلامالار شىعارىلدى. 1984-1997 جىلدارى قازاقستان مەملەكەتتىك تەلەراديو كوميتەتى ەسترادالىق-سيمفونيا وركەسترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە باس ديريجەرى بولدى. 1997 جىلدان «قازاقكونتسەرت» گوسترولدىك-كونتسەرت بىرلەستىگىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە باس ديريجەرى ەكەن. سول جىلدارى مەنىڭ بىرنەشە اندەرىمدى تىڭداپ كورىپ, «تۋعان جەر», «ايدىندا جۇزگەن اققۋلار», «بەسىك جىرى», «جۇلدىزىم» اتتى ءتورت ءانىمدى ۇناتىپ, ەسترادا-سيمفونيالىق وركەسترىنە ءاننىڭ پارتيتۋراسىن ءوزى ءتۇسىرىپ, قازاقستاننىڭ حالىق ارتىستەرى نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ, زەينەپ قوشىباەۆانىڭ داۋسىنا ارناپ جازعان, اندەرىمنىڭ التىن قوردا قالۋىنا كوپ ەڭبەگىن ءسىڭىردى. جالپى, ول كىسىنىڭ بويىندا ۇلى ادامدارعا ءتان سيرەك مىنەز بايسالدىلىق, تۋرا ايتۋ ءجيى كورىنىس بەرەتىن.
ءارى كومپوزيتور, ءارى ۇيىمداستىرۋشى تۇلعا كەڭەس دۇيسەكەەۆ سوڭىنا شوقتىعى بيىك تۋىندىلار قالدىردى. ونىڭ كامەرالىق وركەسترگە, فورتەپيانوعا ارنالىپ جازىلعان ء«جالاڭتوس باتىر» سيمفونيالىق پوەماسى, «تولعاۋ», «استانا» سيمفونيالارى, «جىل مەزگىلدەرى», «رومانستار تسيكلى», «جايلاۋ تاڭى», «جايلاۋداعى كەش» سوناتالارى, «و, دۇنيە كانتاتاسى», ء«مادي», «اققۋ جىبەك» ميۋزيكلىنىڭ, «الدار كوسە» وپەرەتتاسىنىڭ سيمفونيالىق كونتسەرتتەر, سوناتا, راپسوديا, ۆارياتسيالار, كامەرالىق وركەسترگە شىعارمالارى ءبىر توبە, ول – 200-دەن استام اندەردىڭ اۆتورى.
ارىپتەسىم, كومپوزيتور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى رامازان تايمانوۆتىڭ ء«بىر عانا «قاراعىم-اي» ءانىنىڭ ءوزى – باياعىنىڭ باسىمەن قۇنى قىرىق نارعا جۇك بولاتىن جاۋھار» دەگەن ءسوزى ويعا ورالادى. وسى ءان ديماش قۇدايبەرگەننىڭ ورىنداۋىندا كۇللى الەم تىڭدارماندارىنا جول تارتتى. كەڭەس اعانىڭ اندەرى ورىنداۋشىسىن تاپقان سايىن تۇرلەنە تۇسەدى. عۇمىرى عاسىرلىق ولشەمدەرگە ساي تۋىندىلار ەكەنىن تاعى ءبىر مويىنداتتى. باسقا دا كوپتەگەن رومانسى – تالعامپاز زەرتتەۋشىلەردىڭ لايىقتى باعاسىن العان, تىڭدارمانداردىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرعان بىرەگەي تۋىندىلار. ونىڭ سان قىرلى دارىن يەسى ەكەنىن انىقتايدى. كاسىبي انشىلەردىڭ ورىنداۋىنداعى «سالەم ساعان, تۋعان ەل» «دومبىرا تۋرالى باللادا» «تولعاۋ», «ەركەلەدىڭ سەن», «عاشىقتار ءانى» «وكىنبە سەن», «قاراعىم-اي», «ارمان, ارمان», «اينامكول», «ويلان, بالام» سياقتى تانىمال اندەردىڭ دە اۋەنىنەن كەڭەس اعانىڭ قولتاڭباسى انىق كورىنىپ تۇر.
كەڭەس اعانىڭ مىنا ءبىر ايتقان ءسوزى ويىمنان ەش كەتپەيدى. «الەم ءان سالىپ تۇرادى, ول تىلسىم قۇدىرەتىنىڭ سازى. ونى تىڭداپ, ۇعىنۋ ءۇشىن سانا مەن سەزىم كەرەك. دۇنيە, ءومىر, تىرشىلىك ۇشەۋى – ءبىر ۇعىم. ۇشەۋى دە اننەن قۇرالعان, سوندايدا قۇلاعىما الدەبىر اۋەن كەلەدى. ءومىر-اۋەن, تىلسىمىنىڭ ءانى, قۇدىرەتتى كۇشى وسى عوي دەپ ويلايمىن» دەگەن ەدى. قانداي كەرەمەت ءسوز ورنەگى دەسەڭشى. ۇلكەن جۇرەكتى ادام تۋعان جەرىن شەكسىز سۇيەتىن پەرزەنتتىك ماحابباتىن ءاردايىم ىسپەن دالەلدەي بىلەدى. تالاي كونكۋرستاردىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولىپ, نەبىر تالانتتاردىڭ تۇلەپ ۇشۋىنا, تانىلۋىنا سەپتىگى ءتيدى. «جاس قانات», «بوزتورعاي» رەسپۋبليكالىق كونكۋرستارىنىڭ قازىلار القاسىندا وتىردى. بالالار شىعارماشىلىعىنا ارنالعان «التىن ميكروفون» بايقاۋىنا كەلەتىن شەتەلدىك قازىلارعا دا ءوزى توراعالىق جاسادى. مۇنىسى ول كىسىنىڭ باسقالاردان ءبىر باس وزىقتىعىنىڭ بەلگىسى بولاتىن. مۋزىكانى جەتىك بىلەتىنى, تالانتتى تاني الاتىنى كورىنىپ تۇراتىن ەدى. ءوسىپ كەلە جاتقان تالانتتى جاستاردى, بالالاردى كورگەندە بالاشا قۋاناتىن.
ويىما كەزىندە تۇركسوي باس حاتشىسى بولعان دۇيسەن قاسەيىنوۆتىڭ جازعان ءسوزى ورالادى. «بار عۇمىرىن قازاق ونەرىن, مۋزىكاسىن دامىتۋعا ارناپ, 50 جىلدان استام ۋاقىت بويى ەسترادالىق اندەردەن باستاپ, كەڭ تىنىستى سيمفونيالىق شىعارمالارعا دەيىن جازىپ, مۋزىكانىڭ ءتۇرلى جانىرىندا تاماشا تۋىندىلار تۋدىرعان, ارتىندا كولەمدى فۋندامەنتالدى مۇرا قالدىرعان كەڭەس دۇيسەكە ۇلىنىڭ ۇلت مادەنيەتىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ونىڭ شىعارمالارى قازاق حالقىنا عانا ەمەس, ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنا دا اسا تانىمال, حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمى الەمنىڭ ەڭ بەلگىلى ساحنالارىندا ۇيىمداستىرعان كونتسەرتتەرىندە ونىڭ ايگىلى شىعارمالارى بىرنەشە شەت تىلدەرىندە شىرقالعانىنا كۋامىز. اتاق-داڭقتان دا كەندە بولماعانىن بىلەمىز, بىراق كەزىندە مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ, وتپەگەنى كوڭىلگە قاياۋ سالادى», دەپ ەدى د.قاسەيىنوۆ. ال مارقۇم كەڭەس اعانىڭ ءوز وكىنىشى ۇلتتىق دەڭگەيدە ەدى. ونىڭ «ۇلتتىق مۋزىكامىزدىڭ تاريحى مەن قۇدىرەتىن دارىپتەي الماي كەلەمىز. ەلىمىزدە ءان, بي, مۋزىكا دۇنيەسىن زەرتتەۋ ءىسى كەنجەلەپ قالدى», دەپ قىنجىلعانى ەسىمدە.
ساۋرانبەك ەلەۋوۆ,
مادەنيەت قايراتكەرى,
قازاقستان جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى