وتكەن جۇمادا تۇركيادا ۋكراينا بيدايىن ەكسپورتتاۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. كەلىسسوزدەرگە رەسەي جانە ۋكراينا دەلەگاتسيالارى, تۇركيا تاراپى جانە بۇۇ باس حاتشىسى قاتىستى. كەلىسىمگە سايكەس, قارا تەڭىز پورتتارىنان استىق تاسىمالداۋعا كەدەرگى كەلمەۋگە ءتيىس.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى كەلىسىمدى بەس ايعا سوزىلعان قارۋلى قاقتىعىستاعى ۇلكەن ديپلوماتيالىق جەڭىس دەپ سانايدى. ەكسپورتتى قالپىنا كەلتىرۋ ۋكراينا ءۇشىن دە, بۇكىل الەم ءۇشىن دە ماڭىزدى. ويتكەنى استىق ەكسپورتىنىڭ توقتاۋى الەمدىك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەدى.
ۆۆس تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش قازىرگى كەلىسىم وسى ۋاقىتقا دەيىن اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى ەكەنىن مالىمدەگەن.
بۇۇ تاراپى كەلىسىمنىڭ تەزىرەك ورىندالاتىنىنا ۇمىتتەنىپ وتىر. سەنبىدەن باستاپ ىستامبۇلدا بارلىق تاراپتىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تالاپتارعا سايكەستىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيلەستىرۋ ورتالىعى قۇرىلا باستايدى. ۇيىم ساراپشىلارىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, تاسىمالداۋ سحەماسىن رەتتەۋ بىرنەشە اپتاعا سوزىلۋى ءمۇم- كىن.
رەسمي كيەۆ كەلىسسوزدەر كەزىندە رەسەيمەن تىكەلەي كەلىسىمگە قول قويۋدان باس تارتتى. ونىڭ ورنىنا ەكى كەلىسىمشارت جاسالدى. بىرىنشىسىنە – ۋكراينا, تۇركيا جانە بۇۇ, ەكىنشىسىنە – رەسەي, تۇركيا جانە بۇۇ قول قويدى. ەكى ايعا سوزىلعان كەلىسىم 120 كۇنگە ارنالعان. ىستامبۇلدا بۇۇ, تۇركيا, رەسەي جانە ۋكراينا شەنەۋنىكتەرى جۇمىس ىستەيتىن ۇيلەستىرۋ جانە باقىلاۋ ورتالىعى قۇرىلادى. ەكى جاق كەلىسسە, ونىڭ مەرزىمى ۇزارتىلۋى مۇمكىن.
قۇجاتقا سايكەس, جۇكتەر تاسىمالداعان كەمەلەر پورتقا كەلگەندە رەسەي ولاردى اتقىلاماۋعا ءتيىس. ۋكراينالىق كەمەلەر جۇك كەمەلەرىن تەڭىزدىڭ مينالانعان بولىگىنەن الىپ وتۋگە جاردەمدەسەدى. تۇركيا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن لاينەرلەردى تەكسەرىپ وتىرادى. ءسويتىپ, رەسەيدىڭ قارۋ-جاراق تاسىمالداۋ جونىندەگى قاۋپىن سەيىلتۋگە ءتيىس. رەسەيدىڭ استىق پەن تىڭايتقىشتى قارا تەڭىز ارقىلى ەكسپورتتاۋىنا رۇقسات ەتىلەدى.
رەسەي تاراپى ۋكراينا استىعىن تاسىمالداۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر دەگەن الەم ەلدەرىنىڭ ايىپتاۋىن جوققا شىعارادى. افريكاداعى بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنا بەرگەن سۇحباتىندا رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ مۇنى «مۇلدەم نەگىزسىز» دەپ مالىمدەدى.
ايتسە دە, كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن رەسەي اسكەرى ۋكراينانىڭ ودەسسا قالاسىن زىمىرانمەن اتقىلادى. جالپى, شاھارعا 4 راكەتا جىبەرىلگەن ەكەن. ونىڭ ەكەۋىن اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسى اتىپ قۇلاتقان. قالعان ەكەۋى پورتقا كەلىپ تۇسكەن. ودەسسا – ەلدەگى پورتتى قالانىڭ ءبىرى. Euronews ارناسىنىڭ حابارلاۋىنشا, پورتتا كوپ كولەمدە استىق بولعان. قۇداي ساقتاپ, قۇلاعان زىمىراندار استىق ساقتالعان قامباعا تيمەگەن. بىراق جارىلىس سالدارىنان تاياۋ ماڭداعى بىرنەشە عيماراتقا زارداپ كەلگەن كورىنەدى.
رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى ماريا زاحاروۆا ودەسسا پورتىنا جاسالعان شابۋىلدى رەسەيلىكتەر جاساعانىن راستادى. «كاليبر» زىمىراندارى ودەسسا پورتىنىڭ اسكەري ينفراقۇرىلىمىن قيراتىپ, ۋكراينانىڭ اسكەري قايىعىن كيەۆ رەجىمى جاقسى كورەتىن مەكەنجايعا جوعارى دالدىكتەگى سوققىمەن جىبەردى», دەپ جازدى ول Telegram-كانالىندا.
«استىقتى تاسىمالداۋ جونىندەگى كەلىسىمشارت جاسالعاننان كەيىن بىردەن وسىنداي وقيعانىڭ بولۋى ءبىزدى قاتتى الاڭداتتى. الاڭداپ وتىرمىز, بىراق كەلىسىمگە سايكەس ءوز مىندەتتەمەلەرىمىزدى ورىنداۋدى جالعاستىرامىز. كەزدەسۋدە تاراپتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى سابىرلى جانە شىدامدى تۇردە جالعاستىرۋدى جاقتايتىنىمىزدى مالىمدەدىك», دەدى تۇركيا قورعانىس ءمينيسترى حۋلۋسي اكار.
ايتا كەتەرلىگى, بۇكىل الەم انادولىعا كوز تىگىپ, اقجولتاي اقپاراتتى كۇتكەنىنە ءبىراز بولعان. ويتكەنى ۋكراينا بيدايىن تاسىمالداۋ اتالعان ەلگە عانا ەمەس, شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن مەكەندەگەن حالىق ءۇشىن وتە قاجەت.
ۋكرايناداعى سوعىس باستالعالى قارا تەڭىز ارقىلى استىق ەكسپورتتاۋعا قيىندىق تۋدى. رەسەي اسكەرى ۋكراينا پورتتارىن بلوكاداعا الىپ, بيداي تيەگەن كەمەلەردىڭ ەمىن-ەركىن جۇرۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. پورتتى قالالاردا شامامەن 20 ميلليون توننا استىق قالىپ قويعان كورىنەدى. بۇدان بولەك, كيەۆ بيلىگى باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن شەتەلگە ساتا الماي قالدى.
جالپى, ۋكراينا استىعى الەمدىك ەسكپورت نارىعىنىڭ 10 پايىزىن قۇرايدى. جىل سايىن پالەنباي ميلليون توننا بيدايىن شەتەلگە ساتادى. ەل پرەزيدەنتى ۆولوديمير زەلەنسكيدىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى استىق جيناۋ ماۋسىمىنان كەيىن قامبالارداعى ءداندى-داقىلدىڭ كولەمى 75 ميلليون تونناعا جەتۋى مۇمكىن. ارينە, بۇل سوعىسقا دەيىنگى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن. دەگەنمەن وسىنى ساتۋدىڭ, جەتكىزۋدىڭ ءوزى وڭايعا تۇسپەيدى.
ساراپشىلار سوعىستىڭ كەسىرىنەن بيىلعى ەگىن وراعى كەزىندە ءونىم كولەمى ايتارلىقتاي ازاياتىنىن ايتادى. ماسەلەن, جىل سايىن ۋكراينا 86 ميلليون توننا استىق جيناپ الادى. Chatham House ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ ازىق-ت ۇلىك جونىندەگى ساراپشىسى لاۋرا ۋەللەسلەيدىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بيىل كيەۆ وسى كولەمنىڭ 30 پايىزىن ورا الماي قالۋى مۇمكىن.
ۋكراينا – كولەمى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى استىق ەكسپورتتاۋشى ەل. ادەتتە, جەر جاھاندا قولدانىلاتىن كۇنباعىس مايىنىڭ 42 پايىزىن, جۇگەرىنىڭ 16 پايىزىن جانە بيدايدىڭ 9 پايىزىن وندىرەدى. سوعىس سالدارىنان الەمدەگى ەڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشى رەسەيدە بيداي ەكسپورتى تومەندەگەن ەكەن.
باتىس ەلدەرى سالعان سانكتسيالار رەسەيدەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنا باعىتتالماعان. بىراق كرەمل بيلىگى باتىستاعى مەملەكەتتەردى ساقتاندىرۋ تاريفتەرىن كوتەرىپ, تولەمدەرگە اسەر ەتۋ ارقىلى ەكسپورتقا كەدەرگى كەلتىردى دەپ ايىپتايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن تاسىمالدايتىن رەسەيلىك كەمەلەرگە ەۋروپالىق وداق پورتتارىنا كىرۋگە تىيىم سالىنباعان.
سونداي-اق ۋكراينا مەن رەسەي افريكا قۇرلىعىنا كوپ كولەمدە ءداندى-داقىل جەتكىزەدى. افريكالىق دامۋ بانكىنىڭ مالىمەتىنشە, ادەتتە, ەكى مەملەكەت افريكا بيدايىنىڭ 40 پايىزدان استامىن قامتاماسىز ەتەدى. دەگەنمەن سوعىستىڭ كەسىرىنەن قارا قۇرلىققا 30 ميلليون توننا استىق جەتپەي قالۋى مۇمكىن. ءوز كەزەگىندە مۇنداي جاعداي وڭىردەگى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ 40 پايىزعا وسۋىنە ىقپال ەتتى. ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە نيگەريادا ماكارون جانە نان سەكىلدى نەگىزگى ونىمدەردىڭ باعاسى 50 پايىزعا كوتەرىلگەن.
سونىمەن قاتار يەمەن ادەتتە ۋكراينادان جىلىنا ميلليون توننادان استام بيداي يمپورتتايدى. بۇۇ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قاڭتار مەن مامىر ايلارىنداعى تاسىمال كولەمىنىڭ ازايۋى يەمەندە ۇن باعاسىنىڭ 42 پايىز, ناننىڭ 25 پايىزعا قىمباتتاۋىنا اكەلىپ سوققان. ۋكراينا بيدايىنىڭ تاعى ءبىر ءىرى يمپورتشىسى – سيريادا نان باعاسى ەكى ەسەگە ءوستى.
بيدايدىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى باعاسى كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن شامالى ارزاندادى. الايدا لاۋرا ۋەللەسلي ۋكراينانىڭ استىعى كوپ كولەمدە تاسىمالدانباسا, تاياۋ شىعىس پەن افريكانىڭ كوپتەگەن ەلى اشتىققا ۇشىرايتىنىن العا تارتىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا ۋكراينا استىقتى دۋناي وزەنى, قۇرلىق ارقىلى تاسىمالداپ جاتىر. بىراق مۇنىڭ كولەمى جۇك كەمەلەرىنە ساي كەلمەيدى. سوندىقتان ميلليونداعان توننا بيدايدى دىتتەگەن جەرگە جەتكىزۋ ءۇشىن ءالى دە كوپ ۋاقىت كەرەك.