بەسەۋدىڭ باسقوسۋى

كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋدىڭ ما­ڭىز­ى قانداي؟ ورتالىق ازيا كەلە­شەكتە قالاي دامىماق؟ بۇگىنگى ماقالادا وسى جانە وزگە دە ماسەلە­لەر­گە كوز جۇگىرتىپ كورگەن ەدىك.

اڭگىمەگە كىرىسپەس بۇرىن سام­ميت قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانعان قۇجاتتارعا توق­تالساق. ورتالىق ازيا مەم­لە­كەتتەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋل­تاتيۆتىك كەزدەسۋىنىڭ بىرلەس­كەن مالىم­دەمەسى, وڭىرلىك ىنتى­ماق­تاس­تىقتى دامىتۋدىڭ 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى بەكىتىلدى. سونداي-اق ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ كوپجاقتى فورماتتار اياسىن­داعى ءوزارا ءىس-قيمىلدار تۇجى­رىم­داماسى, ورتالىق ازيا­عا ارنالعان «جاسىل كۇن ءتارتى­بى» اي­ماق­تىق باعدارلاماسى ماقۇل­دان­دى.

بۇدان بولەك قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى, قىرعىز رەسپۋب­لي­كا­سى, تاجىكستان رەسپۋبليكاسى, تۇرىك­­مەنستان جانە وزبەكستان رەس­پۋب­ليكاسى اراسىنداعى ورتالىق ازيانى ءححى عاسىردا دامىتۋدى كوزدەيتىن دوستىق, تاتۋ كورشىلىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت كەلىسىلدى جانە وعان قول قويۋ ءراسىمى باس­تالدى. سونىمەن قاتار ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قۇرىل­تايشى مەملەكەتتەرى باسشى­لارىنىڭ ارالدى قۇتقارۋ حالىق­ارالىق قورى پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەت­تىكتەرىن ۇزارتۋ تۋرالى شەشىمگە قول قويىلدى.

كوروناۆيرۋس پاندەمياسى مەن ۋكرايناداعى سوعىس ورتالىق ازيا ەلدەرىنە, جالپى الەمگە وڭاي­عا تيمەگەنى بەلگىلى. ازىق-تۇ­لىك جەتكىزۋ تىزبەگىنىڭ بۇزىلۋى, ەكونوميكالىق سانكتسيالار, ىشكى جالپى ءونىم كولەمى ءوسىمىنىڭ باياۋ­لاۋى سەكىلدى ماسەلەلەر كوپتەگەن مەملەكەتتىڭ كەلەشەك جوسپارىن قايتا قاراۋعا ماجبۇرلەدى.

ورتالىق ازيا ەلدەرى دە بۇعان ەرەكشە ءمان بەرەتىنى تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە وڭىرمەن شەكتەسىپ جاتقان اۋعانستان بيلىگىن «تاليبان» ۇيىمىنىڭ كەلۋى دە ەكسترەميزم جانە تەرروريزممەن كۇرەس ماسەلەسىن قايتادان كۇن تارتىبىنە شى­عار­دى. سوندىقتان ىستىقكولدىڭ جاعا­سىن­دا وتكەن جيىندا جوعارىدا ايتىلعان جا­ھان­دىق سىن-قاتەرلەر جان-جاقتى تال­قى­لاندى.

ەندى سامميت بارىسىندا ايتىلعان تۇيت­كىلدەرگە جان-جاقتى توقتالساق. ەڭ اۋە­لى شەكاراعا قاتىستى ماسەلەنى ەرەكشە اتاپ وتەر ەدىك. سەبەبى بۇل – كۇيىپ تۇرعان تاقىرىپ. راس, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدە شەكارانى شەگەندەۋگە بەل شەشىپ كىرىسكەنى ءمالىم. سونىڭ ارقاسىندا «توعىزىنشى تەرريتوريا» كورشىلەس ەلدەرمەن داۋ-دامايىن ءبىر جولا شەشىپ, شەكارانى دەماركاتسيالاۋ, دەليميتاتسيالاۋعا جۇمىستارىن قۇقىقتىق تۇرعىدا ناقتىلاپ الدى. ءتىپتى بەرتىنگە دەيىن ءتۇيىنى تارقاماي كەلگەن كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى دە ناقتىلاندى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان – تمد-داعى شەكارا ماسەلەسى شەشىلگەن ساناۋلى ەلدىڭ قاتارىندا.

شولپان-اتادا وتكەن كەزدەسۋدە مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت تو­قاەۆ بۇعان ەرەكشە ءمان بەردى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە وڭىردەگى ءالى دە ساقتالىپ وتىرعان تۇراقسىزدىق فاكتورلارىن بارىنشا جويۋ ءۇشىن بار مۇمكىندىك جاسالۋعا ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.

«مەملەكەتارالىق شەكارا­لار­داعى ءار­بىر مىلتىق داۋسىنىڭ جاڭعىرىعى ەكى ەلگە عانا ەمەس, بۇكىل وڭىرگە جاعىمسىز اسەر ەتەدى. كەرىسىنشە, ءدال قازىرگى داعدارىس جاعدايىندا مەملەكەتتەرىمىز قاي­شى­لىق­تاردى ەڭسەرۋ ىسىندە وركەنيەت­تى­لىك­تىڭ, جاۋاپتىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋگە ءتيىس. شەكارانى زاڭدى تۇردە راسىمدەۋ ۇدەرىسىنىڭ وتە كۇردەلى ءارى قيىن ەكەنىن ءوز تاجىريبەمىزدەن بىلەمىز. داۋلى ماسەلەلەر شىنايى تاتۋ كورشىلىك پەن حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ىرگەلى قاعيداتتارىنا قۇرمەت كورسەتۋ ارقىلى تەك قانا بەيبىت جولمەن شەشىلۋى مۇمكىن. مۇنىڭ باسقا جولى جوق. بۇل كەشەندى پروبلەمالاردى ەلەمەۋدىڭ نەمەسە سوزبالاڭعا سالۋدىڭ سالدارى قيىن بولادى, ءتىپتى ورتالىق ازياداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى جوققا شىعارۋى مۇمكىن. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءوزىنىڭ شەكاراسىن تولىق دەليميتاتسيا جاساعان مەملەكەت رەتىندە, قازاقستان, ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەر ىزدەستىرۋگە بارىنشا كومەك كورسەتۋگە دايىن», دەدى ق.توقاەۆ.

ورتالىق ازيانىڭ كارتاسىنا كوز تاستاساڭىز, شەكارا ماسەلەسى كۇيىپ تۇرعانىن اڭعارا الاسىز. فەرعانا اتىرابىندا ءۇش ەلدىڭ – وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تاجىكستاننىڭ انكلاۆى ورنالاسقان. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, انكلاۆ مەملەكەتتىڭ ءبىر بولىگىن باسقا ەل تولىقتاي قورشاپ جاتۋى. ورتالىق ازيادا ولاردىڭ سانى باقانداي سەگىز! ونىڭ تورتەۋى – وزبەكستانعا, ۇشەۋى – تاجىكستانعا, بىرەۋى – قىرعىزستانعا تيەسىلى.

ماسەلەن, سوح, چون-گارا, شاحيماردان, جاڭا-ايىل انكلاۆى وزبەكستاننىڭ مەنشى­گىن­دە, بىراق قىرعىزستاننىڭ ىشىندە ورنا­لاسقان. ال قىرعىزستاننىڭ باراك اۋىلى وزبەكستان تەرريتورياسىندا جا­تىر. تاجىكستانعا تيەسىلى ۆورۋح پەن باتىس كالاچا – قىرعىزستاننىڭ, سارۆاك وزبەكستاننىڭ ىشىندە. وسىنداي انكلاۆ­تار­عا بايلانىستى وڭىردە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى قاقتىعىستار ءجيى-ءجيى بولىپ تۇرادى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, ورتا ەسەپپەن جىل سايىن ورتالىق ازيادا شەكاراعا بايلانىستى كەمىندە 10 شيەلەنىس بولىپ تۇرادى ەكەن. وسىدان-اق ءۇش مەملەكەت ءۇشىن شەكارا ماسەلەسى قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.

بۇدان قالا بەردى, تاجىكستاننىڭ قىتايمەن اراداعى شەكاراسى دا تالايعا دەيىن داۋ بولدى. اقىرى 2012 جىلى بۇعان نۇكتە قويىلعانداي كورىنگەن. ءسويتىپ, دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ جۇمىستارى باستالدى. سوعان سايكەس, شىعىس پاميردەگى داۋلى ايماقتىڭ ءبىر بولىگى قىتايعا بەرىلگەن بولاتىن. رەسمي تۇرعىدا ءبارى ءساتتى اياقتالعانداي كورىنگەن. بىراق تاجىك اعايىن ەكى تاراپ قول قويعان قۇجاتقا نارازىلىق ءبىلدىردى. قازىرگى تاڭدا بۇل ماسەلە ەلدە ارا-تۇرا كوتەرىلىپ قالادى.

وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرسەك, شەكارا ماسەلەسىن ۇتىمدى شەشۋ ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن وتە قاجەت. قازىرگى تاڭدا ءجيى بۇرق ەتە تۇسەتىن ازدى-كوپتى قاقتىعىستار كەلەشەكتە ۇلعايىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان مۇنداي كەشەندى پروبلەمالاردى دەر كەزىندە شەشكەن ءجون. بۇل تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, قازاقستان كورشىلەس ەلدەرگە ايماقتىڭ باستى دراي­ۆەرى رەتىندە ۇلگى بولاتىنى انىق.

جيىندا كوتەرىلگەن ەكىنشى وزەكتى تۇيتكىل – سۋ ماسەلەسى. بۇل – ورتالىق ازياعا عانا ءتان پروبلەما ەمەس. ستاتيس­تي­كاعا سۇيەنسەك, جىل سايىن ادامزات پايدالاناتىن تۇششى سۋدىڭ كولەمى 4,3 ترلن شارشى مەتردى قۇرايدى ەكەن. مۇنىڭ 70 پايىزى – اۋىل شارۋاشىلىعىنا, 19 پا­­يىزى – ونەركاسىپكە, ال قالعان 11 پا­يىزى كۇندەلىكتى تۇرمىسقا جۇمسالادى. جىلدان-جىلعا سۋعا سۇرانىس ارتىپ, بىراق ونىڭ كولەمى كەمىپ بارادى. وتكەن عاسىردان بەرى الەم حالقىنىڭ سانى 4 ەسە وسسە, «تىرشىلىك نارىنە» سۇرانىس 6 ەسە كوبەيگەن.

McKinsey-ءدىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2030 جىلى الەمدەگى وزەن باسسەيندەرىنىڭ كولەمى 10 پايىزعا, 2050 جىلى 25 پايىزعا تارتىلۋى ىقتيمال. بۇۇ ەسەپتەۋى بو­يىنشا الەم حالقىنىڭ تورتتەن ءبىرى 2050 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىن سەزىنۋى مۇمكىن. ال دۇنيەجۇزىلىك بانك «تىرشىلىك ءنارىنىڭ» تاپشىلىعى 2050 جىلعا قاراي الەم ەكونوميكاسىنىڭ ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمىن 6 پايىزعا ازايتادى دەپ بولجايدى.

ورتالىق ازياداعى ءىرى وزەن­دەر­دىڭ بارلىعى ترانس­شەكا­رالىق بولىپ ەسەپ­تە­لەدى. ونداعان جىلدان بەرى سول ترانس­شە­كا­رالىق سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جايى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن كۇردەلى پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالدى. اسىرەسە سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىن بىر­لەسە پايدالانۋ وتە وزەكتى. سىرداريا ءوز باستاۋىن قىرعىزستاننان, ءامۋداريا تاجىكستاننان الادى. سون­دىقتان ورتالىق ازياداعى وزگە مەملەكەتتەر قىرعىز بەن تاجىك اعا­يىن­دار­دىڭ «جومارتتىعىنا» تاۋەل­دى. دالىرەك ايت­قاندا, سۋ اعى­نىن رەتتەۋ تەتىگى سولاردىڭ قولىندا.

كەڭەس وداعى كەزىندە سىرداريا مەن ءامۋداريانىڭ سۋىن ءتيىمسىز پاي­دا­لانۋ ارال تەڭىزىنىڭ قۇر­عاۋىنا اكەلگەنى ءمالىم. جاھان­­دىق كاتاستروفا رەتىندە ەسەپ­تەلەتىن بۇل جاعدايدىڭ سالدارى اۋىر. بىرىنشىدەن, ارالدىڭ تارتىلۋى ونداعى بالىق اۋلاۋ شارۋاشىلىعىنا وراسان زارداپ اكەلدى. تاماعىن تەڭىزدەن تەرىپ جەپ جۇرگەندەر جۇمىسسىز قالدى. كوپتەگەن بالىق ءتۇرى جويىلىپ كەتتى. ەكىنشىدەن, وڭىرگە ايتارلىقتاي ەكولوگيالىق اپات كەلدى. قۇرعاعان جەردەن كوتەرىلگەن قۇم مەن تۇز تاياۋ ماڭداعى تابي­عاتقا كەساپات بولىپ جابىستى. تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعى ناشارلادى.

راس, ارالدى قۇتقارۋ ماقسا­تىندا كوپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. قازاق­ستان­نىڭ باستاماسىمەن الەمدەگى ءمۇيىزى قاراعايداي ۇيىمدار بۇعان جۇمىلا كىرىستى. كوكارال بوگەتى سالىنىپ, كىشى ارالدىڭ قۇرعاپ كەتۋىنە جول بەرىلگەن جوق. بۇگىنگە دەيىن كەپكەن تەڭىز تابانىنا سەكسەۋىل وتىرعىزۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. دەگەنمەن مۇنىڭ ءبارى ءالى دە جەتكىلىكسىز. تەڭىز تابانىنا اعاش ەگۋ اڭقاسى كەپكەن القاپقا سۋ اكەلمەسى انىق.

جوعارىدا ورتالىق ازياداعى وزەن­دەر ترانسشەكارالىق ەكەنىن ايتتىق. ال وزەندەردىڭ ءوز كەزەگ­ىن­دە باستاۋىن ماڭ­گىلىك اق جابىن جامىلعان شىڭ­دار­دان الا­تىنى بەلگىلى. ماڭگىلىك دەگە­نىمىز ارتىق شىعار. كەيىنگى جىلدارى مۇزدىقتار تەز ەرىپ, تاۋلاردىڭ توبەسى قارايىپ بارادى. كليماتتىڭ وزگەرۋى جونىندەگى حالىقارالىق ساراپشىلار توبى­نىڭ بايان­داماسىنا سايكەس, ورتا­لىق ازيانىڭ تەمپەراتۋراسى پلا­نە­تانىڭ باسقا بولىك­تە­رىنە قاراعاندا, الدە­قايدا جىلدام جى­لىپ كەلەدى ەكەن. بۇل سۋدىڭ باستى كوزى – مۇزدىقتار كولەمىنىڭ كىشىرەيۋىنە اكەپ سوقتىرادى. ولاردىڭ ورتالىق ازياداعى كولەمى سوڭعى 50 جىلدا 20, ءتىپتى 30 پايىزعا كىشىرەيگەن. كەلەشەكتە بۇل سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىنىڭ اعىسىن بىرنەشە ەسە قىسقارتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. مۇنىڭ ءبارى ايماقتىڭ ازىق-ت ۇلىك, ەنەرگەتيكا جانە ەكولوگيا سالالارىنداعى قاۋىپسىزدىگىنە ۇلكەن قاتەر ءتوندىرىپ وتىر.

قىرعىزستان 2022 جىلدى تاۋلاردى تۇراقتى دامىتۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالادى. تاجىكستان 2025 جىلدى مۇزدىقتاردى ساقتاۋدىڭ حالىقارالىق جىلى دەپ جاريالاۋدى ۇسىندى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سامميتتە سويلەگەن سوزىندە قازاقستان مۇنداي باس­تامالاردى قولدايتىنىن جەتكىزدى.

قازىرگى تاڭدا «توعىزىنشى تەرريتوريادا» 2 724 مۇزدىق ورنا­لاسقان. وكىنىشكە قاراي, سولاردىڭ ەڭ ۇلكەنى – تۇيىقسۋ مۇزدىعىنىڭ كولەمى كەيىنگى جارتى عاسىردا 1 شاقىرىمعا دەيىن كىشىرەيگەن. تۇيىقسۋ جىل سايىن 58 ملن توننا كولەمىنىڭ شامامەن 1 ملن تونناسىن جوعالتادى. بۇل 2040 جىلعا قاراي سۋ رەسۋرستارىنىڭ 20 پايىزدان استام ازايۋىنا اكەلەدى.

ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ. كەيىنگى 5 جىلدا قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 42 پايىزعا كوبەيىپ, 6,3 ملرد دوللارعا جەتتى. بولاشاقتا بۇل كورسەتكىشتى 15 ملرد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپاردا بار. حالىقارالىق ساراپشىلار الداعى 10 جىلدا ورتالىق ازيانىڭ شەتەلدەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى الەۋەتىن شامامەن 170 ملرد دوللار, سونىڭ ىشىندە شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا شامامەن 70 ملرد دوللار كولەمىندە بولادى دەپ بولجاپ وتىر. بۇل – از سوما ەمەس. مۇنداي بولجامدى «قاشپاعان قارا سيىردىڭ ۋىزىنا» بالاپ, قول قۋسىرىپ وتىرۋعا استە بولمايدى. سوندىقتان ايماقتاعى ءوزارا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى جولعا قويۋ كەرەك.

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, ورتالىق ازيا ۇلى جىبەك جولىنىڭ قاق جۇرەگىندە ورنا­لاسقانىنا كۋا بولامىز. قازىرگىدەي اۋمالى-توكپەلى زاماندا مۇنداي گەوگرا­فيا­لىق بايلانىستى ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەت ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ماسەلەن, قىتايدان شىققان تاۋار تەڭىز ارقىلى ەۋروپاعا ەكى ايدا جەتەدى. ورتالىق ازيا­ ترانزيتتىك حابقا اينالسا, مۇنىڭ مەرزىمى ايتارلىقتاي ازايادى.

وسى رەتتە قازاقستان ترانس­كاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن بەلسەندى تۇردە دامىتىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى كونتەينەر تاسىمالى 2017 جىلدان بەرى 3 ەسەگە, ياعني 25 مىڭعا دەيىن ءوستى. بۇدان بولەك قازاقستان «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشەۆار» باعىتىنداعى تەمىر جول قۇرىلىسىنا اتسالىسۋعا ءازىر. سونداي-اق شىعىس ازيا مەن پارسى شىعاناعى ەلدەرىن بايلانىس­تىراتىن ەڭ قىسقا باعىت «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىر جولى دا تاۋار اينالىمىن كوبەيتۋگە ۇلەس قوسا الادى.

تاياۋدا العاشقى كونتەينەرلىك پو­يىز قازاقستاننان تۇرىكمەنستان, يران ارقىلى تۇركياعا جونەلتىلدى. بۇل جاڭا لو­گيس­تي­كالىق شەشىم 6 مىڭ شاقى­رىم­­نان استام جولدى 12 كۇندە ءجۇرىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سونداي-اق قازاقستاننىڭ اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارى تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ نارىعىنا شىعۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. «داربازا – ماقتارال» تەمىر جول جەلى­سى­نىڭ ىسكە قوسىلۋى وتكىزۋ الەۋەتىن 2 ەسە ارت­تىرۋعا, ال جۇك تاسى­مال­داۋ مەرزى­مىن 1,5 ەسە قىسقارتۋعا جول اشتى. وسى وراي­دا قازاقستان تاراپى «تۇرىك­مەن­باشى – گارابوگاز – قازاقستان شەكاراسى» جاڭا اۆتوجولىن سالۋ باستاماسىن قولدايدى.

بۇدان بولەك جيىن بارىسىندا ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاس­تىقتى ارتتىرۋ, مادە­ني بايلانىستى كۇشەيتۋ سەكىلدى ماسەلەلەر ءسوز بولدى. قورىتا ايتقاندا, شولپان-اتادا وتكەن سامميت ورتالىق ازيانىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى مول ەكەنىن اڭعارتتى. ساراپ­شى­لار دا مۇنى قوستاپ وتىر.