قازاقتا «جيىرما بەسكە» ارنالعان ءان كوپ. كوكەيدى كەسىپ تە, تەسىپ تە تۇسىرەتىن ءتۇر-ءتۇرى بار. كوكەيدى كەسىپ تۇسىرەتىن, ءبىز بىلەتىن «جيىرما بەستىڭ» ءبىرى ۇكىلى ىبىرايدىكى بولسا كەرەك. «كۇرەك ءتىسىن اقسيتىپ, سۇلۋدى قۇشقان جيىرما بەس» دەپ ەكپىندەتە شىرقالادى. تاعى ءبىر «جيىرما بەس» قورعاسىنداي بالقىتادى. بار تامىردى قۋالاپ, اسا قامىرىقتى ورىندالادى. اسىرەسە شاكەن ايمانوۆتىڭ ورىنداۋىندا بەلگىسىز كۇيگە دۋشار ەتەدى.
ەگەر عالامتوردان Youtube نەمەسە Google-عا «جيىرما بەس» دەپ تەرىپ كەلىپ جىبەرسەڭىز, كۇلە تۇرىپ, كوزىن وقتاي قاداعان شاكەن ايمانوۆ شىعا كەلەدى. ونىڭ ونەردەگى شىن بەينەسى وسى سياقتى. «جىلاپ تۇرىپ, كۇلە بىلگەن... نەتكەن عاجاپ ادامزات» دەگەننەن دە تەرەڭىرەك سەكىلدى سەزىلەدى رەجيسسەردىڭ مۇڭى. سول مۇڭ مەن زار, قايعى-قاسىرەتتىڭ ءبىر ەلەسى «جيىرما بەستى» سالعانىندا ويلى تىڭدارماننىڭ كوڭىل تۇكپىرىنەن قىلاڭ بەرمەۋى تاعى مۇمكىن ەمەس-اۋ. بۇل ءاندى وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە ورىنداماعان ءانشى كەمدە-كەم. شاكەننىڭ سالۋىندا تىپتەن ادامزات بالاسىنىڭ ارمان-اڭسارى ەمەس, ۇلتتىڭ قاسىرەت, زارى رەتىندە قابىلدانادى. تەرەڭ مۇڭنان قۋات العان قامىرىقتى سەزىم سۋرەتى ەلەستەيدى كوزگە. قارت ەمەس, كۇش-قۋاتى كەمىمەگەن, الايدا اقىل توقتاتقان, سۇيەگىنە ونەر سىڭگەن زور داۋىس يەسىن بايقايمىز.
بۇل ءاننىڭ جاسى نەشەدە دەپ ويلايسىز؟ ەشكىم بىلمەيدى. اۆتورىنىڭ وزىنە تالاس كوپ. ءسوزى دە ءارتۇرلى ايتىلادى. بىرەۋلەر حالىق ءانى دەسە, بىرەۋلەر زىلعارانىڭ, بىرەۋلەر سالعارانىڭ ءانى دەيدى. ءبىز وعان باس قاتىرمايمىز. كەزىندە ايەلدەر دە شىرقاعان ءان دەسەدى زەرتتەۋشىلەر. قازاق ءان ونەرىندەگى شوقتىعى بيىك تۋىندى تۋرالى ايتىلعان ءسوز, جازىلعان زەرتتەۋ كوپ-اق. ءبىرازىن اداقتاپ شىقتىق. ءتۇپ اتاسىنا جەتۋگە بولادى. سونىڭ وزىنە قىزىعۋشىلىعىمىزدى تۋدىرعان – شاكەن اتانىڭ ورىنداۋىنداعى نۇسقانىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسكەنىمىزدەن.
ءدال وسى تۇسقا كەلگەندە ءانشى, ونەرتانۋشى ەرلان تولەۋتايدىڭ مىنا پىكىرىنە توقتالماي كەتە المايمىز: «بۇل ءاندى شاكەن ايمانوۆ باستاپقىدا 1969 جىلى ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسىندە» ەمەس, رەجيسسەر ءماجيت بەگاليننىڭ «مانشۇك تۋرالى ءان» فيلمىندە ورىنداعان ەكەن. 1970 جىلى «اتاماننىڭ اقىرى» تۋىندىسى تۇسكەندە شاكەن ايمانوۆ سول كارتيناعا دا قولدانعان. 1977 جىلى ول كىسى قايتىس بولىپ كەتكەننەن كەيىن, ء«ترانسسىبىر ەكسپرەسىنە», 1987 جىلى «مانجۋر ۆاريانتى», 2009 جىلى ء«سىز كىمسىز, كا مىرزا؟» فيلمدەرىنە تاعى پايدالانىلعان. شاكەن اعا قالي بايجانوۆتىڭ نۇسقاسىنان ۇيرەنگەن. قالي بايجانوۆتىڭ ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, اكەسىنىڭ دومبىراسىن شاكەن ايمانوۆ «كينوعا ءان جازايىن دەپ جاتىرمىن» دەپ سۇراپ العان كورىنەدى.
مەن قالي بايجانوۆتىڭ بالاسىمەن اڭگىمەلەسىپ ەدىم. ءانشىنىڭ داۋىسى تۋرالى سۇراعانىمدا, «وتە زور بولدى, ونى سيپاتتاۋعا ءتىلىم جەتپەيدى. ءبىر عانا مىسال ايتايىن, ءبىر جولى ەل ارالاپ, كونتسەرت قويۋعا جولعا شىقتىق» دەيدى. سوندا حالىق «قالەكە, ءسىزدى داۋىسىڭىزبەن شام سوندىرەدى دەيدى عوي, كورسەتىڭىزشى» دەپ قولقالاپ, مايشام تاۋىپ, ءانشىنىڭ الدىنا قويادى. دومبىرانى قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, شامانىڭ ءانىن باستاپ, «كۇن باتار…» دەپ قالعاندا, شام جالپ ەتە قالادى. «داۋىسى سونداي قۋاتتى ەدى» دەيدى ۇلى».
شاكەن ايمانوۆ ءاندى اتاقتى قالي بايجانوۆ نۇسقاسىندا سالعانىنا وسىلاي كوز جەتكىزۋگە بولاتىن سياقتى. ەندى وسى «جيىرما بەس» ءانى تۋرالى كولەمدى زەرتتەۋ ەڭبەك جازعان يليا جاقانوۆتىڭ مىنا ءسوزى دە ەشكىمدى بەيجاي قالدىرماسى انىق: «كۇللى التى الاشقا ايان ءان سۇڭقارى ءبىرجان سالدىڭ شىرقاپ جۇرگەن شاعىندا زىلعارانىڭ «جيىرما بەسى» دەپ مۇحتار اۋەزوۆ «اباي جولى» ەپوپەياسىندا تولعانا جازعان كلاسسيكالىق ءبىتىم-بولمىسى ەرەكشە ءان وزىنەن بۇرىنعى, نە وزىنەن كەيىنگى كوپ «جيىرما بەستەردەن» ءمان-ماعىناسى تەرەڭ, سۇيەگى ءىرى, كەسەك جاراتىلعان دۇنيە بولىپ قىزىقتىرادى, ويلاندىرادى, تولقىتادى. وسى ءبىر ورەلى نۇسقا باسقا «جيىرما بەستەرگە» وزگەشە ءبىر شىراي تاراتادى» دەي كەلە, بىرنەشە «جيىرما بەس» ءانىن كوزىنەن مونشاقتاي تىزەدى. اۆتورلارىنا, ورىنداۋشىلارىنا توقتالىپ, اقىرىندا بىلاي تۇيىندەيدى:
ء«بىزدىڭ زامانعا جەتكەن نەبىر ءدۇلدۇل انشىلەردىڭ ىشىندە «شامانىڭ ءانىن» قالي بايجانوۆتاي ەشقايسىسى ايتا العان جوق. ءار انگە تاپ وسىلاي ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءوز ورنەگىن سالعان قالي زىلعارانىڭ «جيىرما بەسىن» مۇلدە باسقا ء«ان» قىلىپ شىعارعان. بيىككە سىلتەسە قول جەتپەيتىن شىرقاۋ. كەربەز كەرىلتىپ, ۇزاتا سالسا بىتپەيتىن شەكسىزدىك. بۋىرقانا تولعانسا, تەرەڭگە تارتقان ءتۇپسىز تۇڭعيىق! قالي بايجانوۆ سيرەك ءبىتىمدى جاراتىلىس سىيى. ول ءوز ءۇنىنىڭ ادام قيالى جەتپەيتىن قيامەت قۇپياسىمەن «جيىرما بەستىڭ» وزىنە عانا ءتان جاڭاشا ءبىر نۇسقاسىن جاسادى», دەپ تۇجىرادى ي.جاقانوۆ. وسىلاي ءىزىن كەسە بەرسە شىندىققا, شىن اۆتورعا جاقىنداۋعا بولاتىنداي كورىنەدى.
شاكەن ايمانوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «جيىرما بەستى» ءبىز عانا ەمەس, كۇللى قازاق ءسۇيىپ تىڭدايتىنىن كەيىن بىلدىك. ول تۋرالى ايتقان كۇيشى سەكەن تۇرىسبەكتىڭ پىكىرىمەن ءسوزىمىزدىڭ نۇكتەسىن قويامىز: «كەيدە شاعىن دا بولسا, كۇيدەن دە ارتىق ادامنىڭ جانىنا ازىق بەرەتىن اندەر كەزدەسىپ جاتادى. مىسالى, زىلعارانىڭ «جيىرما بەس» تەكتەس ءانى. شاكەن ايمانوۆ اعامىز قانداي كەرەمەت ورىنداپ, ءوز كينولارىنا قالاي شەبەر قولدانا ءبىلدى! «ەر تۋىپ, ەل قورعاعان اتا-باباڭ, بۇل كۇندە ءىزى جاتىر, دۇنيە-اۋ, توزاڭى وشكەن...» دەپ كەلەتىن ءبىر شۋماقتى, شاكەن اعا ۇلى ادام عوي, ەكى مينۋتقا سوزادى. شىركىن, شاكەن اعانىڭ ەشقانداي ءبىر ترافارەتكە تۇسىرىلمەگەن قالىپتا ورىنداۋىنداعى ول اننەن جابايى دالانىڭ ءيىسى اڭقىپ, سوناۋ الىستى كوز الدىڭا كەلتىرەدى... «ەتىكشى بولساڭ دا, الەمگە ايگىلى ەتىكشى بول» دەيدى عوي, سول ايتقانداي, شاكەن اعا – قاي سالاعا سالساڭ, سول سالانىڭ شىڭىنا شىعاتىن عاجاپ تۇلعا. سول كىسى الگى ءاندى ءوزىنىڭ ءۇش بىردەي كينوسىنا قوستى, ەشقايسىسىن جۇرت «قويشى وسىنى» دەگەن جوق. اڭگىمە قالاي جەتكىزە بىلۋدە عوي».