وتىز بەس جىل بۇرىن زاپوروجە وبلىسىنا بارعان ءىسساپارىمنىڭ ءجون-جاپسارىن وقىرمان قاۋىممەن بولىسەيىن دەگەن نيەتپەن وسى ءبىر اڭگىمەمدى بايان ەتپەكپىن.
مەنىڭ سول كەزدە وسكەمەن قۇرىلىس-جول ينستيتۋتىن ينجەنەر-مەحانيك ماماندىعى بويىنشا ءبىتىرىپ, جول-قۇرىلىس اسكەرىندە ەكى جىل وفيتسەر قىزمەتىن اتقارىپ, بولشەنارىم اۋدانىنىڭ لەنين اتىنداعى ۇجىمشارىندا جوندەۋ شەبەرحاناسىنىڭ باقىلاۋشى-ينجەنەرى رەتىندە جۇمىس ىستەي باستاعان كەزىم. ءوزىم سول كەزدەگى ۇجىمشار ورتالىعى نوۆوبەرەزوۆكا اۋىلىندا (قازىرگى التىنبەل) دۇنيەگە كەلدىم, وسى جەردە ورتا مەكتەپتى ءبىتىردىم. 1990 جىلدارى تۋعان ۇجىمشارىمدا باس ينجەنەر قىزمەتىن اتقاردىم. 2006 جىلى مەنى التىنبەل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەتىپ سايلادى. ون جىلدان استام ۋاقىتتى وسى جۇمىسقا ارنادىم.
ءبىزدىڭ ۇجىمشار اۋداننىڭ ەداۋىر اۋماعىن الىپ جاتقان جەتى شارۋاشىلىقتى بىرىكتىرۋ جولىمەن 1956 جىلى قۇرىلعان. ءۇش شارۋاشىلىق تاۋلى ايماقتا ورنالاسقان. شىعىس قازاقستانداعى ەڭ ءىرى اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورنى جاڭا ۇجىمشارعا لەنين ەسىمى بەرىلدى. باسقارمانىڭ توراعاسى بولىپ بوشاي كىتاپباەۆ سايلاندى. امانگەلدى اتىنداعى ۇجىمشاردى (مايەمەر اۋىلى) باسقارعان مەنىڭ اكەم نۇراش جەكسەمباەۆ بىرىككەن شارۋاشىلىقتا قوي شارۋاشىلىعى سالاسىن باسقاردى.
1987 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا, ۇجىمشاردا ەگىس سەبۋ اياقتالىپ, بارلىق بولىمشە شابىندىققا جانە استىق جيناۋ ناۋقانىنا دايىندالىپ جاتقاندا, ۇجىمشار توراعاسى شاقىردى. بوشاي اعا مەنىڭ قالاي ورنالاسقانىم تۋرالى سۇراستىرا كەلە, جاقسى جۇمىسىم, ىشىمدىكتەن اۋلاقتىعىم ءۇشىن ماداقتادى. اڭگىمەنىڭ سوڭىندا ۇجىمشاردىڭ شتاتتىق جابدىقتاۋشىلارى ءىسساپاردا ەكەنىن, سوندىقتان ماعان زاپوروجە وبلىسىنىڭ بەرديانسك قالاسىنا, پەرۆومايسك اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى زاۋىتىنا بارىپ, ۇجىمشار كومبايندارىنا جرب-4.2 جاتكالارىن الۋ قاجەتىن ايتتى. بۇل – بۇرشاق داقىلدارىن شابۋعا ارنالعان جانە بولەك جيناۋ كەزىندە جاتىپ قالعان ەگىندى باستىرۋدا تاپتىرماس تىركەمە قوندىرعى.
كۇتپەگەن ۇسىنىس بولعاندىقتان ءبىراز ابدىراپ قالدىم. الايدا توراعا تولقۋىمدى تەز باسىپ, ءتىپتى ءوزى نوۆوبەرەزوۆكادا بولسا دا, قاجەتتى قولداۋدى قامتاماسىز ەتەمىن دەپ سەندىردى.
الداعى ءىسساپار وڭاي ەمەس جانە شالعاي بولعاندىقتان, ول اڭگىمە بارىسىنا قاتىسىپ وتىرعان باس ينجەنەرگە ماعان سەرىكتەس تابۋدى تاپسىردى. ءۇش-ءتورت كۇننەن كەيىن جولعا شىعۋدى بەلگىلەدىك. سوڭعى ساتتە باس ينجەنەر مەنى جالعىز بارۋعا كوندىردى. شارۋا قىزىپ تۇرعان ۋاقىت, بوس ادامدار جوق. كەلىسۋگە تۋرا كەلدى.
جۇرەر الدىندا بوشاي كىتاپباي ۇلى بەرديانسكىگە دەيىن قالاي جەتۋگە بولاتىنىن تاعى ءبىر رەت تولىق ءتۇسىندىردى. زاۋىت ديرەكتورىنا رەسمي حاتتى قولىما ۇستاتىپ, ماسكەۋگە دەيىن اۆيابيلەت ماسەلەسىن شەشىپ بەردى. سودان كەيىن ماشينامەن وسكەمەنگە جول تارتتىم, وندا «وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكادان» («وبلسەلحوزتەحنيكا») جاتكالاردى ساتىپ الۋعا سەنىمحات الدىم. بۇل سەنىمحات ەشتەمەگە كەپىلدىك بەرمەيتىن, ول زاۋىت باسشىلىعى ۇجىمشار توراعاسىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ قاجەت دەپ شەشكەن جاعدايدا مامىلەنى رەسىمدەۋ ءۇشىن قاجەت بولدى.
ماسكەۋدە ءبىرشاما قيىندىقپەن بەرديانسكىگە دەيىن تەمىر جول بيلەتىن الۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ول كەزدەردە جازعى ماۋسىمدا ون ميلليونداعان دەمالۋشىلار وتباسىلارىمەن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك كۋرورتتارىنا, قارا جانە ازوۆ تەڭىزدەرىنىڭ جاعاجايلارىنا اعىلاتىن. اۋەجايلار مەن تەمىر جول ۆوكزالدارىندا كاسسالارعا ۇلكەن كەزەك تۇراتىن.
پويىزدان تۇسە سالىسىمەن, زاۋىتقا جەتتىم. ديرەكتوردىڭ قابىلداۋ بولمەسىندە حاتشىعا حاتتى بەرىپ, قابىلداۋعا جازىلدىم. حاتشى ديرەكتورعا كىرۋ وتە قيىن ەكەنىن جانە كەم دەگەندە ءبىر اپتا كۇتۋگە تۋرا كەلەتىنىن ەسكەرتتى.
ويلاعانىمداي, قالانىڭ قوناقۇيلەرىندە ورىن بولمادى. ازوۆ تەڭىزىنىڭ سول جاق جاعالاۋىندا ورنالاسقان بەرديانسك, پورتتىق قانا ەمەس, كۋرورتتىق قالا. تەڭىز جاعالاۋى, جايلى كليمات جانە ەمدىك بالشىعى بار بۇل كۋرورتتىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە بولۋى دا تەگىن ەمەس ەدى. قالا كوشەلەرى دەمالۋشىلارعا تولى. دەگەنمەن كۋرورتتى قالانىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن جازعى ماۋسىم تۇرعىن ءۇي-جايلارىن جالعا بەرىپ تابىس تاباتىن كەزەڭ بولعاندىقتان, كوپ قيىندىقسىز جالعا پاتەر تاپتىم. سودان كەيىن كەلىسكەنىمىزدەي, ۇجىمشار باستىعىنا بەرديانسكىگە ساتىمەن جەتكەنىم تۋرالى تەلەگرامما جولدادىم.
مەنىڭ قالاداعى كۇندەرىم زاۋىتتىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە بارۋمەن باستالدى. الايدا ءبىزدىڭ حاتىمىز بويىنشا ەشقانداي قوزعالىس جوق, تولىق تىنىشتىق. جالداعان پاتەرىمنىڭ تەلەفون ءنومىرىن حاتشىعا قالدىرىپ, كۇتۋگە تۋرا كەلدى. سونىمەن ءۇشىنشى كۇنى تاڭەرتەڭ ءۇي يەسى مەنى تەلەفونعا شاقىردى. زاۋىتتىڭ قابىلداۋ بولمەسىنەن قوڭىراۋ شالعان حاتشى «ديرەكتور ساحاروۆ ۆلاديمير الەكساندروۆيچ ءسىزدى كۇتىپ وتىر» دەپ, سارىلا كۇتكەن قۋانىشتى حاباردى ايتتى.
جارتى ساعاتتا زاۋىت باسقارماسىنا جەتتىم. حاتشى قازاقستاننان ۇجىمشار وكىلى كەلدى دەپ باياندادى. ديرەكتور كەڭ كابينەتىندە جىلى جۇزبەن ك ۇلىمدەپ قارسى الىپ, قولىن بەرىپ امانداستى. ءبىز ۇزىن ۇستەلدىڭ باس جاعىنا قاراما-قارسى وتىردىق. سول ساتتە-اق قولىنا مەنىڭ حاتىمدى ۇستاعان كومەكشىسى كىردى.
ديرەكتور اڭگىمەنى ءبىزدىڭ توراعا تۋرالى سۇراقتارىمەن باستادى. مەن ۇجىمشار توراعاسىنىڭ سوعىس ارداگەرى, ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەك, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كوكپ سەزىنىڭ دەلەگاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەكەنىن, جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ سايلانعانىن جەتكىزدىم. ۇجىمشار تۋرالى ءبىراز اڭگىمەلەدىم.
مەنى تىڭداپ بولىپ, زاۋىت ديرەكتورى تۇندە ونىڭ پاتەرىندە قالاارالىق تەلەفون قوڭىراۋى تۇسكەنىن ايتتى. تۇتقانى كوتەرگەن ايەلى ونى وياتىپ, قازاقستاننان ءبىر ادامنىڭ وسىمەن ەكىنشى رەت تەلەفون سوعىپ تۇرعانىن ايتقان. ۇيقىسىن اشا الماي تۇرعان ساحاروۆ جاقتىرماي كۇڭكىلدەگەن, بىراق ايەلى بولماعان سوڭ, تۇتقانى الۋعا تۋرا كەلگەن.
ول اقتالعانداي بولىپ, ءتىپتى ۋكراينا كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ءوزى ونى كەش قوڭىراۋلارمەن مازالامايتىنىن ايتتى. سوڭىندا تۇنگى اڭگىمە جارتى ساعاتقا سوزىلعان.
مەن بەرديانسك زاۋىتىنىڭ ديرەكتورىنا تەلەفون شالعان ۇجىمشار توراعاسى بوشاي اعامىز ەكەنىن بىردەن سەزدىم. شاماسى, كۇندىز كاسىپورىن باسشىسىن قىزمەتتىك كابينەتىندە ۇستاۋ مۇمكىن بولماعان.
بوشاي كىتاپباي ۇلىنىڭ وجەتتىلىگى مەن قايرات-جىگەرى, كەز كەلگەن جاعدايدا قاجەتتى سوزدەردى تابا ءبىلۋى, كسرو اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ماشينا قۇرىلىسى مينيسترلىگى جۇيەسىندەگى جەتەكشى كاسىپورىنداردىڭ ءبىرىن ونداعان جىلدار باسقارىپ جۇرگەن تاجىريبەسى مول باسشىسى ساحاروۆقا اسەر ەتكەن. ول ءوزىنىڭ الىستاعى قازاقستاندىق ۇجىمشارى تۋرالى تەلەفون ارقىلى قىزىعا اڭگىمەلەگەن ءبىزدىڭ توراعاعا قۇرمەتپەن قاراعانىن اتاپ ءوتىپ, جۇمىسى ءۇشىن الاڭدايتىن ادامنىڭ ەڭبەگىنە جانە تاباندىلىعىنا باس يەتىنىن ايتتى. جانە بۇل رەتتە ءوزىنىڭ ءۇي تەلەفونىن قالاي تاۋىپ العانىنا تاڭ قالدى.
كومەكشىسى باستىعىنا حاتتى بەرىپ, بەكىتىلگەن كەستەگە سايكەس شىعىس قازاقستان وبلىسى ءۇشىن جاتكالار كۇزدە تيەلەتىنىن باياندادى. الايدا ديرەكتور لەنين اتىنداعى ۇجىمشارعا زاۋىتتىڭ رەزەرۆتىك قورىنان جرب-4.2 ون ەكى جاتكاسىن دەرەۋ ءبولۋ تۋرالى وكىم ەتتى.
وسىدان كەيىن ۆلاديمير الەكساندروۆيچ كومەكشىسىنە مەنى زاۋىتتىڭ قوناقۇيىنە اقى الماي ورنالاستىرۋدى جانە تەمىر جول پلاتفورمالارىنا جاتكالاردى تيەۋ پروتسەسىن كورىپ, باقىلاي الۋىم ءۇشىن زاۋىت اۋماعىنا كىرۋگە رۇقسات بەرۋدى تاپسىردى. قوشتاساردا بارلىق تۋىندايتىن ماسەلە بويىنشا كومەكشىسىنە جۇگىنۋدى ايتىپ, ۇجىمشار توراعاسىنا ۇلكەن سالەم جولدادى. سونىمەن بىرگە قالانى كورۋگە, جەرگىلىكتى مۇراجايلارعا بارىپ, ازوۆتىڭ تاماشا جاعاجايلارىندا كۇنگە كۇيۋگە كەڭەس بەردى.
ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا بەرديانسك ەكى جىل وككۋپاتسيادا بولعان. 1941 جىلدىڭ قازان ايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى زاۋىتى قىرعىز كسر استاناسى فرۋنزە قالاسىنا (قازىرگى بىشكەك قالاسى) كوشىرىلگەن. بەرديانسكىنى ازات ەتكەننەن كەيىن زاۋىت ءوزىنىڭ جۇمىسىن قىرعىزستاندا جالعاستىرعان, ال كوشىرىلگەن كاسىپورىننىڭ ورنىنا ءۇش جىلدان از ۋاقىت ىشىندە جاڭادان پەرۆومايسك اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىنىڭ زاۋىتى سالىنعان. فرۋنزە اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى زاۋىتى ءىرى شابىندىق تەحنيكالارىن ءوندىرۋشى كاسىپورىنعا اينالدى. ولار شىعارعان پرەسس-جيناۋشىلار كسرو-نىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جەتكىزىلەتىن جانە دە شەتەلدە سۇرانىسقا يە بولعان.
ساحاروۆتىڭ قابىلداۋىنان كەيىن ءبىر اپتا ىشىندە ءبىزدىڭ جاتكالار ەكى تەمىر جول پلاتفورماسىنا تيەلىپ, ءبىزدىڭ ۇجىمشارعا ەڭ جاقىن ورنالاسقان زىريان قالاسىنىڭ زۋبوۆكا ستانساسىنا جونەلتىلدى. بوشاي اعا كۇندە ماعان قوڭىراۋ شالىپ, جاعدايدى ءبىلىپ تۇردى.
ادامعا ءىسساپار تاپسىرماسىن بەرىپ, ارى قاراي وزدىگىنەن امالىن تاپسىن, قويىلعان مىندەتتى قالاي شەشەتىنىن ءوزى ويلاسىن دەگەن ول كىسىدە بولعان ەمەس. ول ارقاشاندا كومەككە كەلۋگە دايىن تۇراتىن.
زاۋىت ديرەكتورىنىڭ وكىمىمەن تيەلگەن پارتيانى ماشينانىڭ ەڭ باستى توراپتارىنىڭ قوسالقى بولشەكتەرىنىڭ جەتكىلىكتى كەڭ نومەنكلاتۋراسىمەن تولىقتىرىپ بەرگەنىن دە ايتقان ءجون.
پەرۆومايسك زاۋىتىنىڭ تاريحى 1876 جىلى اعىلشىن ينجەنەرى دجون گريۆز بەرديانسكىگە بولاشاق زاۋىتتىڭ نەگىزى بولعان اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارى مەن قۇرالدارىن بولشەكتەلگەن تۇردە اكەلىپ, ساتىپ الىنعان شەبەرحانالاردا جيناقتاي باستاعان كەزدەن باستالعان. 1917 جىلعى رەۆوليۋتسيادان كەيىن گريۆز رەسەيدەن كەتكەن, ال ونىڭ كاسىپورنى ەلگە كەلگەن ساياسي جانە ەكونوميكالىق اپاتتاردان امان قالىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن شىعارۋدى جالعاستىرعان. كوپ ۇزاماي زاۋىت اتاۋى پەرۆومايسك دەپ وزگەرتىلدى.
كەڭەس كەزەڭىندە پەرۆومايسك اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارى زاۋىتىنىڭ كونۆەيەرلەرىنەن شىعاتىن ءونىم, جىل سايىن ەلدە شىعارىلاتىن اسپالى جانە تىركەمەلى جاتكالاردىڭ 80%-ىن قۇرايتىن. زاۋىت كسرو-دا ءداندى جانە ءداندى-بۇرشاقتى داقىلداردى بولەك جيناۋعا ارنالعان جاتكالار وندىرەتىن جالعىز كاسىپورىن بولدى. توعىزىنشى بەسجىلدىقتىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا زاۋىت ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
قابدىرعالي جەكسەمباەۆ