ادەبيەت باپكەرى

مۇقان تۋىپ-وسكەن ورتاسى مەن ۋاقىتىنىڭ تالاپتارىنا كونبەي, ءوزى كوكسەگەن ومىرگە ۇمتىلعان, سول جولدا ايانباعان ادام ەكەنىن شامالاۋعا بولادى. اكەسى يمانجان ءارى اقىن, ءارى كورگەن-بىلگەنىن قاعازعا تۇسىرگەن, قازىرگىشە ايتقاندا زەرتتەۋشى (مۇراعاتتاعى قول­جاز­بالارى ەندى زەرتتەلىپ جاتىر), ءارى قاي زاماندا ءومىر سۇرسە دە سىيلى بولا بىلگەن ءدۇمدى كىسى. مۇقان سول اكەنىڭ دەگەنىمەن جۇرمەي, وقۋ ىزدەپ الماتىعا كەتۋى – اباي بالالارىن سىناعاندا ميحاەليستىڭ: «بالالارىڭ سەنىڭ توبەڭ كورىن­بەيتىن جەرگە كەتۋى كەرەك», دەگەنىن ەسكە تۇسىرەدى.

الما­تىعا كەتكەن سوڭ مۇقان وكپەسىنە سۋىق تيگىزىپ, سوزىل­مالى اۋرۋعا شالدىعىپ, ومىرمەن ەرتە قوشتاسقانىن ەستەلىكتەردەن جاقسى بىلەمىز. بىراق مۇزافار الىمباەۆ: «دىمكاستىگىنە قاراماي, مۇ­قان دەنى ساۋ ءارى وزىنەن جاسى­راق بىزدەن الدەقايدا كوپ ەڭبەك­تەنەتىن», دەيدى. ونى تىنىمسىز ەتكەن – ءوزى اڭساعان بيىك دەڭگەيلى ادەبيەت ەدى. ىزدەنىسكە تولى تىنىمسىز دا قىسقا عۇمىرىندا بىزگە «العاشقى ايلار» سىندى سول ۋاقىتقا جاڭالىق بولعان پوۆەسى مەن بىرنەشە اڭگىمەسىن سىيلاعاننان بولەك, بىرقاتار اقىن-جازۋشىنىڭ كوپشىلىككە تانىلۋىنا دا سەبەپكەر بولىپتى. س.قيراباەۆ, ت.الىمقۇلوۆ, ءا.نۇرپەيىسوۆ, ب.سوقپاقباەۆ, م.الىمباەۆ, ز.قابدولوۆ, ءا.نۇرشايىقوۆ, ا.نۇرقاتوۆ, م.الىمباەۆ, س.سارعاسقاەۆ, ز.يمانباەۆ, ءو.قاناحين, ت.مولداعاليەۆ, ە.ەبىكەنوۆ, ق.مىرزاليەۆ, ءا.مامبەتوۆ, ءا.دۇيسەنبيەۆ, س.جيەنباەۆ, ش.مۇحامەدجانوۆ, ق.ىدى­رىسوۆ, ز.شۇكىروۆ, س.بايازيتوۆ, ءا.نابيەۆ, ن.سەراليەۆ, ك.تو­قاەۆ, تاعى باسقا قازىر اتى ەسىم­دە جوق كوپ جاستاردىڭ ادە­بيەتكە بەتىن مۇقان اشتى», دەپ جازادى.

دجەك لوندوننىڭ كەيىپ­كەرى مارتين يدەن گازەت-جۋرنالعا جازعانىن باستىرا الماي, ابدەن قينالعاندا رەداكتسياداعىلارعا رەنجىپ, ولاردىڭ ءبارى وزدەرى جازا الماي, ەندى جازا الاتىن­دار­عا ءوش ەكەنىن مەڭزەپ: «ادەبيەت­تىڭ كىرەر ەسىگىن سول بىروڭكەي تالانتسىز توبەتتەر قوريتىن بولعان», دەيتىنى بار ەدى. ال مۇقان يمانجانوۆ ونداي كەلەڭسىزدىككە قارسى كۇرەسكەنىن كورەمىز.

«پيونەردە» ىستەپ جۇر­گەنىندە وقۋشى بالالاردىڭ تىرناقالدى تۋىندىلارىن باسىپ, ولارعا جاۋاپ حات جولداپ, اعالىق قىلىپ جۇرگەن كەزىن ەسكە الىپ, سانسىزباي سارعاسقاەۆ بىلاي دەيدى: «مۇقاننىڭ جاس قالامگەرلەرگە دەگەن قامقورلىعىن, ولاردىڭ ءساتتى شىعارمالارىنا جاس بالاشا قۋانعانىن تالاي كوردىم». ال «سوتسياليستىك قازاقستاندا» ىستەگەن كەزىندە وڭىرلەردە جۇرگەن تالاپتى جاستاردى باۋ- لىپ, جارىققا شىعارعانىن ءازىلحان نۇرشايىقوۆ پەن تاكەن الىمقۇلوۆتاردىڭ ەستە­لىگى­نەن انىق بايقايمىز.

ءوزىنىڭ قاناتتاستارىنا, ىنىلەرىنە دە سونداي جان­ا­شىر­لىق تانىتىپ, شىعارماشىلىق تۋرالى اڭگىمە بولسا, ءبىر-ءبىرىنىڭ اڭگى­مەلەرىن تالقىلاسا دا جانىن سالا كىرىسەدى ەكەن. كەمەل توقاەۆ «كومەسكى ءىز» پوۆەسىن جازاردا ويىن مۇقان يمانجانوۆقا ايتىپ بەرىپ, سوندا ول كىسىنىڭ بىلاي دەگە­نىن ەسكە الادى: «بىزدە دەتەكتيۆ جانرى اتىمەن جوق. ەگەر سەن وسى جانردى باستاپ كەتسەڭ, ادەبيەتىمىزدەگى ۇلكەن ولقىلىقتى تولتىرعان بولار ەدىڭ». كەيىن كەمەل ۇزەڭگىلەس اعاسى ارتقان سول جۇكتى جەتەر جەرىنە جەتكىزدى دە.

مۇزافار الىمباەۆ مۇقان­نىڭ وسى قاسيەتىن ايتا كەلە, بىلاي دەپ ءدال باعا بەرگەن ەكەن: «تەاتر تەرمينىن قول­دانساق, يمانجانوۆ ادەبي ساحنادان ءوزى كوزگە كورىنبەگەن, شىمىلدىق سىر­تىندا قالعان, بىراق تالاي­دىڭ ونەرىن شىڭداعان بىلگىر رەجيسسەر بولاتىن».

البەتتە, اتى اتالعان جازۋشىلار مۇقانداي ۇستازى بولماسا, تانىلماي قالار ەدى دەۋگە بولمايدى. بىراق كەز كەلگەن ونەر يەسىن ءدال ۋاعىندا دەمەپ, قاناتتاندىرۋ وتە ماڭىزدى. جانە ەڭ قىزىعى, كەيىن قازاق ادەبيەتىنە ارقايسى وزىنشە ۇلەس قوسقان وسىنشا كوپ ادام سونداي اياۋلى جان رەتىندە قىرىق ەكى-اق جىل ءومىر سۇرگەن مۇقاندى ەسكە الاتىنى.

كوپكە كومەكتەسكىسى كەپ تۇراتىن مۇقاننىڭ دارحان مىنەزىن ءسوز ەتكەن سوڭ, وعان راحمەت ايتا بىلگەن, جاقسىلىعىن ۇمىتپاي جازىپ كەتكەن شاكىرت ىنىلەرىنىڭ دە مارتتىگىن ايتا كەتكەنىمىز ءادىل بولار.

جان بالاسىن كۇندەمەي, ءوزى قۇمارتقان ادەبيەتتىڭ ءحالىن جالعىزىنداي ۋايىم قىلىپ, جەتپەي تۇرعان تۇسىن جەتكىزە الاتىن جاستارعا بار اقىلىن ايتىپ, وزىنە ءوزى مىندەت ەتىپ العان ينتەللەكتۋالدىق مايداننىڭ ىشىندە كۇرەسە ءجۇرىپ دۇنيەدەن وتكەن مۇقاننىڭ تۋعانىنا بيىل – 110 جىل. وسىعان وراي ادەبيەت باپكەرىنىڭ اتىن كوپشىلىكتىڭ ەسىنە ءبىر سالىپ قويۋدى ءجون كوردىك.

ارمان المەنبەت,

پرەزيدەنتتىك ارناۋلى ادەبي سىيلىقتىڭ يەگەرى