پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى بەينەبايلانىس رەجىمىندە ءوتتى. ءىس-شاراعا پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ, مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىلىعى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, وبلىستاردىڭ, نۇر-سۇلتان, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ اكىمدەرى, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ باسشىلارى قاتىستى.
ينفلياتسيا ۇدەپ بارادى
مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ كۇردەلى گەوساياسي سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, بىرقالىپتى دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكا 3,4 پايىزعا, ال ناقتى سەكتور 4,1 پايىزعا وسكەن. اسىرەسە وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىندا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋ بار.
«دەگەنمەن ينفلياتسيا دا ءبىر ورىندا تۇرعان جوق, – دەدى ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە. – قازىر بۇل كورسەتكىش 14,5 پايىزعا جەتىپ, 2015 جىلعى دەڭگەيدەن اسىپ ءتۇستى. ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ەكونوميكامىز قالپىنا كەلدى. بىراق حالىقارالىق ينستيتۋتتار قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى بيىل 2 پايىزعا عانا وسەدى دەپ بولجاپ وتىر. بۇعان دەيىن ولار ءوسىم 3,7 پايىز بولاتىنىن ايتقان ەدى. سوندىقتان ۇكىمەت ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. ەڭ باستىسى, ازاماتتاردىڭ ناقتى تابىسىن ارتتىرۋ قاجەت.
جالپى, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرىپ جاتىر دەۋگە بولادى. قازىر حالىقارالىق ينستيتۋتتار الەمدىك ەكونوميكا قارقىنى باسەڭدەيدى دەگەن بولجام ايتۋدا. سوعان سايكەس ينفلياتسيا جاپپاي ءوسۋى مۇمكىن. وڭىرلىك داعدارىستىڭ ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقانىن بايقاپ وتىرمىز. ءتىپتى بۇل احۋال جاھاندىق توقىراۋعا ۇشىراتادى دەگەن قاۋىپ بار. وسىنداي جاعدايدا ۇكىمەتتىڭ جانە ۇلتتىق بانكتىڭ نەگىزگى مىندەتى – ينفلياتسيانى تۇراقتاندىرىپ, ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ بولۋعا ءتيىس. سونداي-اق جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ قاجەت.
ەندى ناقتى مىندەتتەرگە توقتالايىن. ءبىرىنشى – ينفلياتسيانى تۇراقتاندىرۋ. قازىر ينفلياتسيانىڭ شارىقتاپ كەتۋى ەڭ كۇردەلى ماسەلە بولىپ وتىر. باعانىڭ وسۋىنە ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى اسەر ەتتى. ونىڭ دەڭگەيى 19,2 پايىزعا جەتتى. جالپى, ازىق-ت ۇلىك بىردەن 80 پايىزعا قىمباتتادى. ۇكىمەتتىڭ باعانى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان شارالارى ءتيىمسىز بولىپ شىقتى. ۇكىمەت ينفلياتسيانى ەسكى ءادىس-تاسىلمەن توقتاتقىسى كەلەدى. ونىڭ وزىندە بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجات ءبولىپ, باعانى جاساندى تۇردە عانا رەتتەپ وتىر. ياعني قىمباتشىلىقتىڭ سەبەبىمەن ەمەس, سالدارىمەن كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر. ال شىن مانىندە, كەرىسىنشە بولۋى كەرەك».
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ بار جاۋاپكەرشىلىكتى وڭىرلەرگە ارتىپ قويعانىن اتاپ ءوتتى. ياعني اكىمشىلىك رەسۋرستى پايدالانىپ, دۇكەندەردى ارالاۋعا كوشكەن. باعانىڭ وسۋىمەن كۇرەستىڭ باسقا تاسىلدەرىن قاراستىرۋ, جاڭا يدەيا ەنگىزۋ جوق ەكەنىنە توقتالدى.
«مۇنداي جۇمىس ەشقاشان ءتيىمدى بولعان ەمەس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, نارىق زاڭدىلىعىنا ساي كەلەتىن جاڭا ۇستانىم جوق. ەكى جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن كوتەرمە ساۋدا ورتالىعى جەلىسى بار ۇلتتىق تاۋار تاراتۋ جۇيەسىن ىسكە قوسۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن ەدىم. ۇكىمەت ونىڭ ورىندالۋىن ۇزاققا سوزىپ جىبەردى. جوسپارلار مەن مالىمدەمەلەر قاعاز جۇزىندە قالدى. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى سحەماسى بويىنشا ءىرى كاسىپكەرلەرمەن بىرگە كوتەرمە ساۋدا ورتالىقتارىن سالۋ جوبالارى ىسكە اسىرىلمادى. ۇكىمەتكە وسى سالادا اتقارىلعان جۇمىستى قازان ايىندا بايانداۋدى تاپسىرامىن. مۇددەلى ينۆەستورلاردى تارتىڭىزدار.
كەلەسى, قازىرگى تاڭدا ءونىمدى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم تاۋار تەڭگەرىمىن ەسەپكە الماي قابىلدانادى. بۇل نە تاپشىلىققا, نە قاجەتتى تاۋارلار ءوندىرىسىنىڭ تارتىمدىلىعىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. وسىنىڭ سالدارىنان مۇنداي شارالاردىڭ تيىمدىلىگى كۇرت ازايادى. ۇكىمەت نەگىزگى تاۋارلار تەڭگەرىمىن قالىپتاستىرۋ ەرەجەسىن بەكىتۋگە ءتيىس. ەڭ باستىسى, مونيتورينگتىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەسىن ازىرلەۋى كەرەك. بۇل شەشىم قابىلداۋ بارىسىندا ءونىم تەڭگەرىمى جونىندە سەنىمدى دەرەكتەردى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تۇراقتاندىرۋ قورلارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن. ولاردىڭ نارىققا اسەرى از. كەيدە ولار تەرىس پيعىلدى ادامداردىڭ قالتاسىن قامپايتادى. مۇنىڭ شەشىمىن تابۋ كەرەك. بيۋدجەتتى ۇرلاۋ فاكتىلەرى ءجيى انىقتالادى. اكىمدەر مەملەكەت قارجىسىنىڭ جۇمسالۋىنا باقىلاۋدى جوعالتقان. ۇكىمەت «اينالىم سحەماسىنىڭ» كولەمىن 100 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. سۇراعىم بار: كۇتىلەتىن اسەر ەسەپتەلدى مە؟ ساۋدا جەلىلەرىنە ەمەس, تىكەلەي وندىرۋشىلەرگە نەسيە بەرۋ قيسىندىراق بولار ەدى. قازىر ۇكىمەتتەن ارەكەت كۇتپەيمىن. تيىمدىلىك تۇرعىسىنان تۇپكىلىكتى شەشىم تۋرالى ويلانۋ كەرەك», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
ساۋدا ءسالاسىنا تارتىپ كەرەك
پرەزيدەنت ءوز تاپسىرماسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى الدىن الا ساتىپ الۋ تاسىلدەرىن كەڭىرەك قولدانا باستاعانىن اتاپ ءوتتى. بيىلعى شىلدەگە دەيىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 47 مىڭ توننا ازىق-ت ۇلىككە قاتىستى وسىنداي شارتتار جاسالدى. ق.توقاەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, مۇنداي كولەمدەگى تاۋار ىشكى نارىققا ايتارلىقتاي ىقپال ەتپەيتىنى انىق.
ء«ونىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردەن الدىن الا تىكەلەي ساتىپ الۋ جولدارىن ايقىنداۋ قاجەت, – دەپ جالعادى ءسوزىن پرەزيدەنت. – مۇنىمەن قۇزىرلى مينيسترلىكتەر اينالىسۋعا ءتيىس. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسى ءتاسىلدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ءتيىستى قاۋىمداستىقتاردى جانە نارىق سۋبەكتىلەرىن جۇمىلدىرۋعا ءتيىس.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – ءونىمدى ساتۋ. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى ءونىمنىڭ ءبارى بىردەي دۇكەن سورەسىنەن تابىلا بەرمەيدى. يمپورتپەن قاتار, ىشكى كەدەرگىلەر دە بار. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ ماسەلەلەرى دە از ەمەس. ولار تاۋاردىڭ ۇزدىكسىز جەتكىزىلۋىن, ءونىم ساپاسىنىڭ تۇراقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتە المايدى. باسقا دا تالاپتار بار. ارينە, مۇنىڭ ءبارىن بىرتىندەپ رەتكە كەلتىرگەن ءجون. سوندىقتان فەرمەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ تاسىلدەرىن بىرلەسە ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. كەرەك بولسا «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىن وسى جۇمىسقا تارتۋ كەرەك. شارۋا قوجالىقتارىنا ءىرى ساۋدا جەلىلەرىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەك. مۇنداي مۇمكىندىك ولاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشادى.
وتاندىق تاۋاردىڭ ساۋدا ورىندارىنا كەدەرگىسىز شىعارىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. سونداي-اق ونىمگە قوسىلاتىن باعانى ناقتى بەلگىلەپ, ارادا جۇرگەن ساۋداگەرلەر سانىن ازايتۋ قاجەت. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, جەدەل تۇردە ءتيىستى زاڭنامالىق شارالاردى قابىلداۋىمىز كەرەك. ۇكىمەت «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, «قازاقستاندا جاسالعان» جالپىۇلتتىق جوباسىن باستاۋ ءۇشىن ۇسىنىستار ازىرلەۋگە ءتيىس».
مەملەكەت باسشىسى ساۋدا سالاسىندا ءتارتىپ ورناتۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى بۇل سالادا كولەڭكەلى ەكونوميكا ءورشىپ تۇر, ساۋدانىڭ 40 پايىزى مەملەكەت نازارىنان جاسىرىلاتىن كورىنەدى. الىپساتارلىق, باعانى قولدان كوتەرۋ, تاپشىلىقتى قولدان جاساۋ سەكىلدى زاڭسىزدىقتار جەتەرلىك. مۇنىڭ ءبارى تاۋارلار قۇنىن قىمباتتاتادى.
«ۇكىمەتكە باس پروكۋراتۋرامەن بىرگە بازار يەلەرىن باعانى ۇستاۋ, ادال باسەكەلەستىكتى ساقتاۋ, ساۋداگەرلەردىڭ مۇددەسىن ساۋدا الاڭدارى اكىمشىلىكتەرىنىڭ زاڭعا قايشى ارەكەتتەرىنەن قورعاۋ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ شارالارىن كۇشەيتۋ قاجەت. ۇكىمەت پەن اكىمدەردەن قولدانىستاعى قۇرالداردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سونداي-اق جۇمىسقا جاڭا تاسىلدەردى ەنگىزۋ بويىنشا ناقتى قادامدار كۇتەمىن.
كۇردەلى حالىقارالىق احۋال جاعدايىندا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ وزەكتىلىگى ەسەلەپ ارتادى. الەمدىك ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسىمى قازىردىڭ وزىندە 34 پايىزعا جەتتى. بيداي باعاسى 47 پايىزعا, جارما 18 پايىزعا قىمباتتادى. قۇرعاق اۋا رايىنا بايلانىستى ەۋروپالىق وداق, اقش, كانادا جانە باسقا دا ەلدەردە ءتۇسىمنىڭ تومەندەيدى دەپ كۇتىلگەن.
وسى ورايدا, قازاقستاندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋى بايقالادى. سارى ماي ءوندىرىسى 12 پايىزعا, وڭدەلگەن ءسۇت – 7,5 پايىزعا, قانت – 5,5 پايىزعا, ىرىمشىك 3 پايىزعا تومەندەدى. بۇل رەتتە يمپورت كولەمى 22 پايىزعا ءوستى. اسىرەسە ءسۇت يمپورتى 17 پايىزعا ءوستى.
جاۋاپتى مينيسترلىك 2023 جىلى قازاقستان قۇس ەتى (يمپورتتىڭ ۇلەسى قازىر 40 پايىز), شۇجىق ونىمدەرى (44 پايىز), بالىق (60 پايىز), ىرىمشىكتەر مەن سۇزبە (50 پايىز), قانت (60 پايىز), ءسۇت ونىمدەرى (4 پايىز) بويىنشا ازىق-ت ۇلىك تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزەتىنىن حابارلادى. بىراق جاعداي مۇلدەم بولەك ەكەنىن كورىپ وتىرمىز», دەدى پرەزيدەنت.
مينيسترلەرگە سوگىس جاريالاندى
ق.توقاەۆ بۇعان دەيىن ىسكە قوسىلعان جەتى قانت زاۋىتىنىڭ تورتەۋى عانا الماتى جانە جامبىل وبلىستارىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن جەتكىزدى. وندا دا ولاردىڭ قۋاتىنىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا قولدانىلادى ەكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قىزىلشا قانتىنىڭ ۇلەسىن 2026 جىلعا قاراي 6 ەسە, 7 پايىزدان 43 پايىزعا دەيىن كوبەيتۋدى جوسپارلاپ وتىر. بىراق كەيىنگى ءتورت جىلدا قانت قىزىلشاسىنىڭ القابى ءۇش ەسەگە قىسقارىپ كەتكەن.
«قازاقستان سىرتتان كەلەتىن قانتقا 90 پايىزعا تاۋەلدى. بۇل جەردە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ اياسىنداعى شەشىمدەرگە سىلتەۋگە بولادى. بىراق بۇل – ءبارىبىر ۇكىمەتتىڭ ۇلكەن كەمشىلىگى. ياعني مەملەكەتتىڭ ۇستانىمىن قورعاي المادى. سوندىقتان مينيسترلەر باقىت سۇلتانوۆ پەن ەربول قاراشوكەەۆكە سوگىس جاريالايمىن. ۇكىمەتكە شۇعىل تارتىپتە قانت سالاسىن دامىتۋدىڭ جەكە سالالىق جوباسىن ازىرلەۋ كەرەك. ونداعى ماقسات – يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ايتارلىقتاي قىسقارتىپ, وزىندىك قامتاماسىز ەتۋگە بىرتىندەپ كوشۋ.
بۇل سالاعا وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار تاراپىنان قىزىعۋشىلىق ايتارلىقتاي جوعارى, دۇرىس تاسىلدەر قاجەت. بۇل – ىشكى ساياسي مانگە يە ءپرينتسيپتى ماسەلە. دۇكەندەردە نە بولىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ۇيات!
بۇعان دەيىن تاپسىرمام بويىنشا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ورتا مەرزىمدى جوسپارى ازىرلەنگەن بولاتىن. بىراق بۇل جوسپاردا ناقتى ارەكەتتەر الگوريتمىنىڭ ورنىنا تەك جاقسى نيەت جينالعان. ونىڭ ورىندالماي قالۋ قاۋپى بار. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى پاركىن جاپپاي جاڭارتۋعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەنى قوسىمشا قاراستىرۋ قاجەت», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى بۇل ماقساتتا قارجىلاندىرۋدىڭ بۇكىل ءتاسىلىن پايدالانۋدى ۇسىندى. وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ ءۇشىن جەڭىلدىكپەن نەسيەلەۋ مەحانيزمىن ەنگىزۋدى تاپسىردى.
«اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتپاي, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – اكسيوما. ءونىم الۋ تيىمدىلىگى الەمدىك دەڭگەيدەن الدەقايدا ارتتا قالعان. وزىمىزدەگى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ 51 پايىزدى عانا قۇرايدى. كارتوپ پەن قانت قىزىلشاسى سەكىلدى ونىمدەردە بۇل كورسەتكىش 10 پايىزدان اسپايدى.
ءبىز يمپورتتىق تۇقىمعا اسا تاۋەلدىمىز. ۇكىمەت تاجىريبەلى شارۋاشىلىقتار نەگىزىندە باستاپقى تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋى كەرەك. كاسىپورىندارعا تەحنيكانى جاڭارتۋعا كومەكتەسۋ, سونداي-اق اگروعىلىمدى جان-جاقتى ىنتالاندىرۋ قاجەت. ونىمدىلىك پەن شىعىمدىلىق اگروتەحنولوگيالاردىڭ ساقتالۋىنا ايتارلىقتاي بايلانىستى. ەلىمىزدە شارۋالار قاجەتتى تىڭايتقىشتىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن عانا شىعارادى. بۇل ولاردىڭ قۇنى جوعارى بولۋىنا بايلانىستى.
ەلدەگى تىڭايتقىشتار نارىعى يمپورتقا جانە بىرنەشە وتاندىق وندىرۋشىگە تاۋەلدى. سونىمەن قاتار جۋىردا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋ بارىسىندا وتاندىق فەرمەرلەرگە قىمباتقا ساتۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. مىسالى, «قازفوسفات» جشس ەنشىلەس كومپانياعا («KAZ Chemicals» ساۋدا ءۇيى» جشس) تىڭايتقىشتاردىڭ قوماقتى كولەمىن ساتقان. بۇل ساۋدا ۇستەمەسىن 30 پايىزعا دەيىن وسىرگەن. بۇل جاعدايدى مونوپولياعا قارسى ارەكەت ەتۋ شارالارىمەن رەتتەدىك. ءوندىرۋشى زاڭسىز كىرىسىن قايتارادى», دەدى ق.توقاەۆ.
پرەزيدەنت ءتيىستى ۆەدومستۆولار بۇل ماسەلەنى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاۋى كەرەك دەپ تاپسىرما بەردى. جالپى, تىڭايتقىش تاپشىلىعى – الەمدىك ءۇردىس. قازاقستان جىل سايىن 600 مىڭ توننادان استام مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى يمپورتتايدى. سونىڭ 80 پايىزى (500 مىڭ توننا) رەسەيدەن اكەلىنەدى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە تىڭايتقىش تاپشىلىعى مەن ونىڭ قۇنىن اسىرا باعالاۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلداۋدى جۇكتەدى.
سونداي-اق قازاقستاندا دالەلدەنگەن قورى بار بىرقاتار كالي جانە ءفوسفوريتتى كەن ورنى بار ەكەنىن ەسكە سالدى. ولاردى ونەركاسىپتىك دامىتۋدى قولعا الىپ, وتاندىق تىڭايتقىشتار ءوندىرىسىن جولعا قويۋ كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. ايتپەسە, تىڭايتقىشقا يمپورتتىق تاۋەلدىلىكتەن شىعا المايدى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە بۇل ماسەلەنى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋدى تاپسىردى.
جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلۋعا ءتيىس
ەكىنشى – ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ جانە ادام كاپيتالىن دامىتۋ, دەپ ساباقتادى ءسوزىن ق.توقاەۆ. سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ تابىسى بىرتىندەپ ءوستى. بىلتىر بۇل ءوسىم 5 پايىز شاماسىندا بولدى. بىراق الماتى, اتىراۋ, قىزىلوردا, ماڭعىستاۋ جانە تۇركىستان وبلىستارىندا جۇرتتىڭ تابىسى ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە جەتپەيدى. بۇل كورسەتكىش الماتى جانە شىمكەنت قالالارىندا دا تومەن. ال قىزىلوردا وبلىسىندا حالىقتىڭ تابىسى ءتىپتى ازايىپ كەتتى. بيىل مامىر ايىندا ازاماتتاردىڭ ناقتى تابىسىنىڭ كورسەتكىشى مينۋس 2,9 پايىز بولدى. مۇنداي قۇلدىراۋ كوپتەن بەرى بولعان ەمەس.
«حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. بىراق ونىڭ جۇرتقا تيگىزىپ جاتقان پايداسى شامالى. ەڭ الدىمەن, جەرگىلىكتى جەرلەردە ءتيىمدى جۇمىس جۇرگىزىلۋى كەرەك. اكىمدەر جىل سايىن ءاربىر 10 مىڭ تۇرعىنعا 100 جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا ءتيىس. مەنىڭ بىلۋىمشە, بۇل باعىتتا ناقتى ناتيجە جوق. تاعى دا ەسكەرتەمىن. ءوڭىر باسشىلارىنىڭ جۇمىسىن باعالاعان كەزدە وسى كورسەتكىشكە باسا ءمان بەرەمىز. جۇمىس ورىندارىن اشۋ جۇرتتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋى دا وسىعان بايلانىستى. سوندىقتان ۇكىمەت اكىمدەرمەن بىرلەسىپ, بۇل مىندەتتىڭ قالاي ورىندالىپ جاتقانىن تالداۋعا ءتيىس.
حالىق سانى كوبەيگەن سايىن تۇراقتى جۇمىس ورىندارى اشىلۋى كەرەك. بىراق ماڭعىستاۋ وبلىسىندا وسى ماسەلە ەسكەرىلمەگەن. مۇندا ءجونسىز جۇرگىزىلگەن كوشى-قون ساياساتىنىڭ سالدارىنان كۇردەلى احۋال قالىپتاسىپ وتىر. تۇرعىنداردىڭ سانى كوبەيگەنىمەن, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم سالىنعان جوق. جۇمىس ورىندارى اشىلمادى. تۇرمىس ساپاسى تومەندەپ كەتتى. جۇرت «قازمۇنايگاز» كومپانياسىنا جۇمىسقا تۇرعىزۋدى, جوعارى جالاقى بەرۋدى تالاپ ەتەدى. اشىعىن ايتقاندا, جاڭاوزەندەگى كەن ورىندارىنىڭ كوپشىلىگى سارقىلىپ بارادى. بۇل جاعداي بارشاعا ءمالىم.
كەيىنگى 15 جىلدا وسى وڭىردە مۇناي ءوندىرۋ ءىسى 30 پايىزعا ازايعان. سوعان قاراماستان, جۇمىسشىلار سانى 50 پايىزعا كوبەيدى. ەڭبەكاقى تولەۋ قورى 10 ەسە ارتتى. ال كوپ جالاقى تولەنەتىن ءۇش ءوڭىردىڭ ءبىرى – وسى ماڭعىستاۋ ولكەسى. ناقتى ايتساق, جاڭاوزەن ورتاشا ەڭبەكاقىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى بويىنشا كوش باستاپ تۇر. ۇكىمەت جاڭاوزەندى دامىتۋ ءۇشىن ارنايى جوسپار قابىلدادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىپ, سالىقتى ازايتىپ وتىر. وسىنداي تىكەلەي قولداۋ شارالارى ەلىمىزدىڭ باسقا وبلىستارىنىڭ ەسەبىنەن جاسالۋدا. جۇرتتىڭ بارىنە مۇناي-گاز سالاسىنان جۇمىس تاۋىپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك», دەدى ق.توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى وڭىردەگى جۇمىسسىزدىق ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون ۇدەرىسىنە بايلانىستى كۇشەيىپ باراتىنىنا ەكپىن بەردى. ۇكىمەتكە ىشكى ەكونوميكالىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىراتىن جاڭا تاسىلدەر ازىرلەۋدى تاپسىردى. بۇل رەتتە, حالىقتى وزگە ايماقتارعا كوشىرۋ باعدارلاماسىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىز تاريحي وتانىنا ورالعان قانداستاردى تولىق قولدايمىز. بىراق تەك ماڭعىستاۋ وڭىرىمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. باسقا وبلىستارعا, سونىڭ ىشىندە ءوندىرىسى دامىعان ايماقتارعا قونىستانۋعا بولادى. ءبىز قاجەتتى جاعدايدى جاساۋعا دايىنبىز.
قازىرگى زاماندا وڭىرلەردە, ەلدەردە, ءتىپتى, قۇرلىقتاردا جۇمىس كۇشىنىڭ كوشى-قونى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل زاڭدى قۇبىلىسقا اينالدى. وسى ۇردىسكە ءبىزدىڭ ازاماتتار دا ۇيرەنۋى كەرەك. كورشى ەلدەردىڭ ازاماتتارى بۇل جاعدايعا جاقسى بەيىمدەلدى. ءبىز قانداستارىمىزدىڭ بارلىق سالادا, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەگەنىن قالايمىز. ولار جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىن.
قازىرگى تاڭدا جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋعا باسا نازار اۋداراتىن كەز كەلدى. جىل سايىن ەڭبەك نارىعىنا 300 مىڭعا جۋىق جاس شىعادى. ەلىمىزدە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءوزىن ءوزى دامىتۋىنا جاعداي جاسالىپ جاتىر. بىراق ناقتى شارالارعا قاراماستان, جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى تولىق شەشىلمەي كەلەدى. كەيبىر ايماقتا جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ەلىمىزدەگى ورتاشا كورسەتكىشتەن ايتارلىقتاي جوعارى. اسىرەسە نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارى, الماتى, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى – سونىڭ قاتارىندا. ۇكىمەت جانە وبلىس اكىمدەرى وسى ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋدارۋعا ءتيىس. جىل اياقتالعاندا ءتيىستى قورىتىندىسىن شىعارامىز.
ەكى مىڭىنشى جىلدارى بالا سانى كۇرت كوبەيگەنى بەلگىلى. كەلەسى جىلدان باستاپ سول كەزەڭدە دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاق ەڭبەك نارىعىنا شىعا باستايدى. وسىنى ەسكەرگەن ءجون. سوندىقتان جۇرتتى جۇمىسپەن قامتۋ ىسىنە قاتىستى تىڭ تاسىلدەر قولدانۋ قاجەت. ال ازاماتتارىمىز قازىرگى زامانداعى حالىقارالىق نارىق ۇردىسىنە بەيىمدەلۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
ءبىلىم سالاسىندا قوردالانعان ماسەلە كوپ
پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق, كوشى-قون, تەحنولوگيالىق دامۋ بارىسىن دا ەسكەرۋدى ۇسىندى. بۇل ماسەلەنىڭ دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق قىرىن بىردەي ۇشتاستىرا بىلگەن ءجون. وسى ورايدا, ۇكىمەتكە ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ جوسپارىن شۇعىل ازىرلەۋدى تاپسىردى. ادام كاپيتالىن دامىتۋ ىسىندە ءبىلىم سالاسى نەگىزگى ءرول اتقارادى. تاياۋدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەكىگە بولىنگەنى بەلگىلى. بۇل قادام قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قاجەت.
«ۇكىمەت جانە جاڭا مينيسترلىكتەردىڭ باسشىلارى وتاندىق ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن تىڭ سەرپىنمەن دامىتۋعا كۇش سالادى دەپ سەنەمىن. مەن وسى جىلدى بالالار جىلى دەپ جاريالادىم. بىراق سوڭعى جىلدارى مەكتەپ قابىرعاسىندا زورلىق-زومبىلىقتىڭ كوبەيىپ كەتكەنى الاڭداتادى. ونىڭ ۇستىنە تولىق جابدىقتالعان مەكتەپتەردىڭ 65 پايىزىندا (ياعني 3 مىڭ مەكتەپتە) بەينەباقىلاۋ جۇيەسى تالاپقا ساي ەمەس, كەيدە مۇلدەم جۇمىس ىستەمەيدى. جالپى, ەلىمىز بويىنشا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوز-وزىنە قول سالۋى, ياعني سۋيتسيد ازايدى. دەگەنمەن الماتى, جامبىل, قوستاناي جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا مۇنداي وقيعالار كوبەيىپ بارادى. بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋعا, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋعا, ءاربىر بالانىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان كەشەندى جوسپار قاجەت.
تاعى ءبىر تۇيتكىلگە توقتالسام. جەكەمەنشىك بالاباقشالاردا بالالاردى ۇرىپ-سوعۋ دەرەكتەرى بار. سونىمەن قاتار جۇمىس ىستەمەيتىن بالاباقشالارعا قارجى ءبولۋ كوبەيىپ كەتتى. مۇنىڭ ءبارى ولاردىڭ قىزمەتى اشىق ەمەس ەكەنىن, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى جوقتىعىن كورسەتەدى. باسقاشا ايتقاندا, قوعام تالابىنا ساي ەمەس. 2011 جىلى بالاباقشالاردىڭ ليتسەنزيا بويىنشا جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبىن توقتاتتىق. مەملەكەت بۇل قادامعا امالسىزدان باردى. ويتكەنى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردى بالاباقشامەن بارىنشا قامتۋىمىز كەرەك بولدى. بۇل رەتتە جەكە سەكتوردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ ماڭىزدى ەدى. ناتيجەسىندە 2 جانە 6 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ 88 پايىزدان استامى بالاباقشامەن قامتىلدى. ەندى قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىراتىن كەز كەلدى. ۇكىمەت وسى ماسەلەنى مۇقيات قاراستىرۋى كەرەك. ليتسەنزيالاۋ ءتارتىبىن قايتا ەنگىزۋ, ەڭ الدىمەن, مەملەكەتكە ەمەس, قوعامعا قاجەت شارا. ويتكەنى باستى ماقسات – بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
كەلەسى ماسەلە – قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ. بۇل – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قارىم-قابىلەتىن دامىتۋ ءۇشىن قولعا الىنعان باستاما. قوسىمشا سپورتتىق جانە شىعارماشىلىق ءبىلىم بەرۋ ىسىنە مەملەكەت تاپسىرىسى بويىنشا قارجى بولىنەتىن بولدى. بۇل قادام ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالارعا قاتىساتىن بالالاردىڭ سانىن 70 پايىزعا دەيىن ارتتىردى. مۇنى ستراتەگيالىق تۇرعىدان دۇرىس شەشىم بولدى دەپ سانايمىن. دەگەنمەن جوبا ىسكە قوسىلعان جىلى بىرقاتار ولقىلىقتارعا جول بەرىلدى. ياعني قارجى ماسەلەسىنە جانە ءتيىستى پورتالدىڭ («ارتسپورت») جۇمىسىنا قاتىستى قاتەلىكتەر بولدى», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قارجىنى ارتىق جۇمساۋ, الاياقتىق, اشىقتان-اشىق جىمقىرۋ باستالعان. اتا-انالار بالالارىن بىردەن بىرنەشە ۇيىرمەگە بەرگەن. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي تەرىس پيعىل باسقا بالالاردىڭ جولىن كەسىپ وتىر. ق.توقاەۆ كەمشىلىكتىڭ ءبارىن تۇزەتىپ, وسى يگى باستامانى جالعاستىرۋ قاجەت دەپ مالىمدەدى.
«اكىمدىكتەر جانە ءماسليحاتتار قوسىمشا بىلىمگە بولىنەتىن بيۋدجەت قاراجاتى جەتپەي قالۋى مۇمكىن دەپ الاڭداپ وتىر. بىلىمگە سالىنعان قاراجات مەملەكەت ءۇشىن ەڭ باستى ينۆەستيتسيا بولۋى كەرەك. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. تۇپتەپ كەلگەندە, دامۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ءبىلىم سالاسى. سوندىقتان بۇدان ەشكىم ۇتىلمايتىنى ءسوزسىز. ۇكىمەت پەن اكىمدەر جۇرتشىلىقپەن بىرلەسىپ, جوبانى جەتىلدىرۋگە ءتيىس. ونى ساپالى ءارى ءتيىمدى جاساۋ قاجەت. ناقتى عىلىمدار مەن ينجەنەريا سالاسى بويىنشا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك. بالالاردى دەنە شىنىقتىرۋ جانە اكادەميالىق تۇرعىدان بىردەي دامىتۋ قاجەت. اۋىلدىق جەردە تۇراتىن بالالارعا باسا ءمان بەرگەن ءجون. بارلىق ايماقتاعى بالالاردىڭ قوسىمشا ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىگى بولۋعا ءتيىس. قۇزىرلى مينيسترلىك پەن اكىمدىكتەر جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىن رەتتەپ, ءجىتى باقىلاۋى قاجەت. بۇعان دەيىن بولىنگەن قارجىنىڭ جۇمسالۋىن تەكسەرۋ كەرەك. بۇل مىندەت باس پروكۋراتۋراعا جۇكتەلەدى. انىقتالعان كەمشىلىكتەردى ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ جويۋ قاجەت.
ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى – انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ. وكىنىشكە قاراي, سابيلەردىڭ ءولىمى كوبەيدى. انا ءولىمى دە وسۋدە. مەن پەريناتالدىق قىزمەتتىڭ جاي-كۇيىن تەكسەرۋگە تاپسىرما بەردىم. ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءتيىستى شارالار قابىلدانۋى كەرەك ەدى. بىراق بارلىق جۇمىس اۋديت دەڭگەيىندە توقتاپ قالدى. قازىرگى پەرزەنتحانالاردىڭ كوبى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ەمەس. سوندىقتان شۇعىل شارالار قابىلداپ, وسى ماسەلەنى شەشۋ قاجەت», دەدى ق.توقاەۆ.
ءمامس-تەن ناتيجە شىقپادى
پرەزيدەنت دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر كوپ ەكەنىنە توقتالدى. ماسەلەن, قازاقستاندا سوزىلمالى اۋرۋ سالدارىنان قايتىس بولۋ كورسەتكىشى وتە جوعارى. اسىرەسە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا مۇشە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بىزدەگى احۋال وتە ناشار. مەديتسينا سالاسىنا بولىنگەن قارجى كولەمى ارتقانىمەن, مۇندا قوردالانعان ماسەلەلەر شەشىمىن تاپپاي وتىر.
مەملەكەت باسشىسى مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى ءتيىمدى بولماعانىن, ناقتى ناتيجە شىقپاعانىنا ەكپىن بەردى. ءۇش ميلليونعا جۋىق ادام مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدان تىس قالعان. سونىڭ كەسىرىنەن ولار دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەردى تولىق پايدالانا المايدى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىستار دايىنداۋدى تاپسىردى.
«كەلەسى وزەكتى ماسەلە – دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن تسيفرلاندىرۋ. بۇل جۇمىس وتە باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. جالپى, تسيفرلاندىرۋدىڭ قازىرگى دەڭگەيى دارىگەرلەردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ وتىرعان جوق. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 40-تان استام اقپاراتتىق جۇيە جۇمىس ىستەيدى. ءار جۇيەنىڭ ءوز كەمشىلىكتەرى بار. مينيسترلىك جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشىپ, ناقتى شەشىم قابىلداماي وتىر. ال مۇنىڭ زاردابىن دارىگەرلەر مەن ازاماتتار تارتۋدا. ۇكىمەت وسى ماسەلەنى تەز ارادا شەشۋى كەرەك.
ەندى كۇن تارتىبىندەگى شۇعىل ماسەلەلەرگە توقتالايىن. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا كوروناۆيرۋس جۇقتىرعاندار كوبەيىپ كەلەدى. سوڭعى ەكى اپتادا ناۋقاستاردىڭ سانى 30 پايىزعا ارتقان. ءبىزدىڭ ەلدە دە احۋال كۇردەلەنە ءتۇستى. الماتى «قىزىل ايماققا» قايتا كىرۋى مۇمكىن. نەگىزگى سەبەپ – تۇرعىندار مەن دارىگەرلەردىڭ قاۋىپسىزدىك شارالارىن ساقتاماۋى. مەكەمەارالىق كوميسسيانىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ قاجەت. سونداي-اق رەۆاكتسينالاۋ ناۋقانىن جانداندىرعان ءجون. بۇل جۇمىستا ەشقانداي اسىرا سىلتەۋ بولماۋى كەرەك. شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ مۇددەسىن ەسكەرگەن ابزال.
مەنىڭ تاپسىرماممەن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ەكى قاناتقاقتى ۇلتتىق جوبانى – «قولايلى مەكتەپ» جانە «اۋىلداعى دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋدى» ازىرلەۋدى ۇيلەستىرەدى. ولاردىڭ ناقتى مىندەتى جانە جۇزەگە اسىرىلۋ مەرزىمى بار, ناقتى ناتيجەلەرگە باعىتتالعان. نە جايىندا ەكەندىگىن ەسكە سالا كەتەيىن. «قولايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلعان, جاڭا قۇرىلىس ستاندارتتارى بويىنشا شامامەن 840 مىڭ وقۋشى ورنى قۇرىلىسىن كوزدەيدى. جوبا ءۇش اۋىسىممەن وقۋ, اپاتتى مەكتەپتەر, بىرىڭعاي ءبىلىم الۋ جاعدايىن جاساۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە ارنالعان.
«اۋىلداعى دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسى بارلىق اۋىلدى قاجەتتى مەديتسينالىق ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ول 800 مىڭنان اسا ادام تۇراتىن 650 ەلدى مەكەندى قامتيدى. 32 اۋداندىق اۋرۋحانانى كوپبەيىندى مەديتسينالىق مەكەمە دەڭگەيىنە دەيىن جاڭارتۋ جوسپارلانعان.
ق.توقاەۆ وسىنداي جوبانىڭ ارقاسىندا شۇعىل جانە ورتاشا تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق كومەك الۋ ءۇشىن اراقاشىقتىق 500-دەن 200 شاقىرىمعا دەيىن قىسقاراتىنىن اتاپ ءوتتى. ۇكىمەتكە بيۋدجەتتىك پروتسەسس اياسىندا وسى جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن بارلىق ەسەبىن جۇرگىزۋى جانە اتالعان ۇلتتىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالار قابىلداۋدى ۇسىندى.
بيۋدجەت كىرىسى ءادىل بولىنۋگە ءتيىس
سونداي-اق اقشا-كرەديت جانە سالىق-بيۋدجەت ساياساتىن جەتىلدىرۋگە دە توقتالدى. وتاندىق قارجى جۇيەسى جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەزەڭدە پايىزدىق كانال تولىققاندى ىسكە قوسىلماعان. بۇل ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ باستى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – اقشا-نەسيە ساياساتىنداعى تيىمدىلىكتى تومەندەتىپ وتىر.
«وسى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن قارجى سالاسىن رەتتەۋشىلەر مەن ۇكىمەت تاراپىنان كەشەندى ءىس-شارالار قاجەت. مونەتارلىق ساياسات سالاسىنداعى كەمشىلىكتەر قارجى سەكتورىن دامىتۋدى تەجەپ وتىر. كەرى جاعداي دا بار. قازىرگى كەزدە تۇتىنۋشىلىق قارىزداردىڭ قارقىندى ءوسۋى تۇرعىسىندا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ نەگىزگى فاكتورى سانالاتىن كورپوراتيۆتى نەسيەلەۋ ۇلەسى قىسقارىپ كەلەدى. بەس جىلدا جالپى بەرىلگەن قارىزداردىڭ ىشىندە كوروپوراتيۆتى نەسيەلەۋ ۇلەسى 68 پايىزدان 41 پايىزعا دەيىن ازايدى.
كەز كەلگەن شاعىن جوباعا مەملەكەتتىك دامۋ ينستيتۋتتارى نەمەسە حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى ەسەبىنەن نەسيە ءبولۋ جاعدايلارى كەزدەسەدى. بۇل رەتتە بانكتەردە 11 ترلن تەڭگە سوماسىندا وتىمدىلىگى جوعارى اكتيۆتەر بار. شىن مانىندە, بۇل الاڭداتاتىن جاعداي. قارجىلىق رەتتەۋشى پرۋدەنتسيالىق نورماتيۆتەردى جەڭىدەتۋ جونىندە قابىلدانعان شارالاردان ەسەپ بەرەدى. بىراق دەرەكتەر كورسەتكەندەي, مۇنداي شارالار جەتكىلىكسىز.
سوندىقتان ۇلتتىق بانككە, قارجى نارىعىن رەتتەۋ اگەنتتىگى ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن نەسيەلەۋگە بانكتەردى جۇمىلدىرۋ ءۇشىن قوسىمشا تەتىكتەر مەن ىنتالاندىرۋ قادامدارىن دايارلاۋ قاجەت.
بيۋدجەت دەڭگەيلەرى اراسىندا كىرىستەردى ءادىل ءبولۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ تۇر. قاتاڭ فيسكالدى ورتالىقسىزداندىرۋ جاعدايىندا كىرىستەردى ءبولۋ جۇيەسى وبەكتيۆتى ەمەس. ءتورت وڭىردەن باسقاسى دوتاتسيالىق ايماقتارعا اينالىپ, ورتالىققا تاۋەلدى. شىن مانىندە, ولار سالىقتىڭ جينالاۋىن ارتتىرۋعا ىنتالاندىرىلماعان. سالدارىنان وزدەرىندە جەكە قاراجاتتىڭ تاپشىلىعى قالىپتاسقان.
جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر قاجەتتى قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ تەك بەستەن ءبىر بولىگىن عانا جابادى. ال قالعانىن ورتالىقپەن كەلىسە وتىرىپ قانا الۋ مۇمكىن. مەن وسىعان دەيىن دە بۇعان قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن ەدىم. قازىرگى بيۋدجەتتەردەگى بۇكىل وزگەرىس رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىنىڭ جانە ءماسليحاتتاردىڭ وتىرىستارىندا قارالادى. بۇل كوبىنە شامادان تىس بيۋروكراتيزمگە اكەلىپ, مەرزىمىن كەشىكتىرەدى. سونىڭ سالدارىنان ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءۇمىتى اقتالماي وتىر. قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى ءۇشىنشى جىلى عانا باستالاتىن جاعدايلار بار. بۇل رەتتە قازىرگى جۇيە بيۋدجەتتىك قاراجاتتى يگەرۋدىڭ ۋاقىتىلى جانە تولىقتىعىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ وتىر. ال شىعىننىڭ تيىمدىلىگى مەن ورىندالعان جۇمىستىڭ ساپاسى نازاردان تىس قالادى», دەدى ق.توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى جاڭا سالىق-بيۋدجەت ساياساتى قارجى-ەكونوميكالىق فۋنكتسيالاردى ايماقتاردىڭ پايداسىنا بەرۋدى ۇسىندى. كىرىستەر مەن شىعىستاردىڭ ەداۋىر بولىگىن وڭىرلەرگە بەرۋگە مۇمكىندىك بار. سونداي-اق ولارعا قويىلاتىن تالاپ تا ارتىلادى. سوندا عانا تۇپكىلىكتى ناتيجەگە قول جەتكىزىلىپ, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگى ارتپاق.
پرەزيدەنت بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدى, بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى, باعالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەرگەنىن ەسكە سالدى. مۇنىڭ ناتيجەسى ماردىمسىز ەكەنىنە توقتالىپ, قارجى مينيسترلىگىن سىنعا الدى.
ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنە وڭىرلەرمەن جانە ساراپشىلار قاۋىمداستىعىمەن بىرگە جوعارىدا اتالعان بارلىق باسىمدىق بويىنشا پراكتيكالىق رەفورمالار پاكەتىن دايىنداۋدى تاپسىرامىن. رەفورمالار ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ مۇددەلەرىن تولىق قاناعاتتاندىرۋى ءتيىس, دەدى وسى رەتتە پرەزيدەنت.
ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ زاڭسىز شوعىرلانۋىنا قارسى ءىس-قيمىل مەن زاڭسىز جولمەن الىنعان م ۇلىكتى قايتارۋ بويىنشا جۇمىستار باستالدى. وسى ورايدا ءتيىستى كوميسسيالار قۇرىلدى. بىراق سوڭعى كەزدەرى ولاردىڭ بەلسەندىلىگى باسەڭدەدى. تاۋار نارىقتارىن مونوپولياسىزداندىرۋ مەن كاپتيتالدى قايتارۋعا باعىتتالعان شارالاردى جەدەل قابىلداۋ كەرەك.
ءوز ءىسىن ادال اتقارىپ كەلە جاتقان بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرۋ ارەكەتتەرىنە جول بەرمەۋ قاجەت. مۇنداي دەرەكتەر بىزدە كەزدەسىپ جاتادى. جەرگىلىكتى جەرلەردە كاسىپكەرلەرگە قىسىم كورسەتۋ جاعدايلارى قايتا-قايتا جالعاسىپ كەلەدى. ەگەر بۇلاي جالاعاسا بەرسە, وندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وزدەرىنە قاتىستى قاتاڭ شارالار قابىلدايمىز.
كيىك – قازاق ءۇشىن كيەلى جانۋار
مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قولداۋ جونىندە دە ءسوز قوزعادى. ينۆەستيتسيالىق كاپيتال ءۇشىن جاھاندىق كۇرەس بولىپ جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. رەسەي نارىعىنداعى 1 400 شەتەلدىك ءىرى كومپانيانىڭ تەڭ جارتىسى جۇمىسىن توقتاتتى نەمەسە مۇلدەم كەتتى. وسى ورايدا پرەزيدەنت ۇكىمەتكە قازاقستانعا اكەلۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك دەپ تاپسىردى. بۇل ورتا جانە جوعارى بولىنىستەگى تاۋارلاردىڭ ءوندىرىسىن ارتتىرۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەن ۇكىمەتكە قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ پۋلىن ازىرلەپ, ولاردى الەۋەتتى ينۆەستورلارمەن بىرگە پىسىقتاۋدى تاپسىرعان بولاتىنمىن. بۇل جۇمىس ءالى كۇنگە دەيىن تالقىلاۋ مەن كەزدەسۋ رەجىمىندە قالىپ وتىر. ناقتى ناتيجەلەر ازىرگە از, ماقتانارلىق كورسەتكىش جوق. شىنداپ كەلگەندە جاڭا جوبالار جوق.
تاعى قايتالاپ ايتامىن, بارىنەن بۇرىن جوبالار وڭىرلەردە دە, جەرگىلىكتى ورىنداردا دا ىسكە اسىرىلادى. سوندىقتان وعان ينۆەستيتسيا تارتىپ, تۇپكىلىكتى ناتيجەگە جەتۋ جونىندەگى ەسەپ مينيسترلەر سەكىلدى اكىمدەردەن دە سۇرالادى, دەدى ق.توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى جەر قويناۋىن يگەرۋگە سالىناتىن ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ جوسپارىمەن ءبولىستى. ەلدەگى گەولوگيا سالاسىنداعى جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ – ماڭىزدى مىندەت. وسىعان بايلانىستى جەكە مينيسترلىك قۇرىلعانىنا ەكپىن بەردى. بىراق اشىقتىقتىڭ بولماۋى, شەشىمدەردى كۋلۋاردا قابىلداۋ بۇگىنگە دەيىن سالانىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. گەولوگيالىق اقپاراتقا قولى جەتكەن ادامدار بايىپ جاتقان كورىنەدى.
رەسۋرسقا باي تەلىمدەردى تاڭداۋلىلار مەن پىسىقايلارعا زاڭسىز ۇلەستىرىلۋىنە جول بەرۋگە بولمايدى, دەپ قاداپ ايتتى پرەزيدەنت. بۇل تۋرالى بىرنەشە رەت ەسكەرتىلگەن. ۇكىمەت بىرنەشە جىلدان بەرى مينەرالدىق رەسۋرستاردىڭ تسيفرلاندىرىلعان اشىق گەولوگيالىق مالىمەتى بار بانكىن قۇرۋعا ۋادە بەرىپ كەلەدى. ءتيىستى قاراجات ءبولىندى دە. بىراق وسى ءبىر ماڭىزدى تاپسىرما ءالى كۇنگە دەيىن ورىندالماي وتىر جانە ءتۇرلى سىلتاۋلارمەن سوزبالاڭعا سالىنىپ كەتتى. جۇمسارتىپ ايتقاندا, ماسەلە كاسىبيلىكتىڭ تومەندىگىندە جاتىر. قاتتى ايتساق, قاساقانا سابوتاج دەۋگە بولادى. ەكەۋىنىڭ دە سالدارى ورىنداۋشىلار ءۇشىن وڭاي بولمايتىنىن ەسكەرتەمىن. بۇل ەڭ الدىمەن سالالىق مينيسترگە قاتىستى. سونداي-اق باسقا ۆەدومستۆولار دا جاۋاپتى.
سالالىق مينيسترلىككە قاتىستى ايتساق, مينيسترگە سوگىس جاريالايمىن. بىرىنشىدەن, سوگىس جوعارىدا ايتقان كەمشىلىكتەر ءۇشىن بەرىلىپ وتىر. سونداي-اق كيىكتەردىڭ تاعدىرى تۋرالى تۇسىنىكسىز اۋرە-سارساڭ مەن پىكىرتالاس قالىپتاستىرعانى ءۇشىن سوگىس جاريالانادى. مۇنىڭ ءبارىن قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ وسىنشالىق دەڭگەيىنە شىعارۋدىڭ قاجەتى نە؟ بۇل ماسەلەگە ۇلتىمىزدىڭ مەنتاليتەتىن ەسكەرە وتىرىپ, كاسىبي تۇرعىدا كەلۋ كەرەك. شىنىندا, كيىك قازاق حالقى ءۇشىن كيەلى جانۋار سانالادى. تابيعي لاندشافتان 80 مىڭ باس كيىكتى جويۋ, ياعني ءولتىرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلىپ وتىر. بىراق باسقا دا تاسىلدەر بار سەكىلدى. ماماندارمەن اقىلداسىڭىزدار. بۇل ەڭ سوڭىنان جۇگىنەتىن شارا عوي. مەن مۇنى قولدانۋىمىز مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايمىن. بىراق مۇنىڭ اقىرعى شارا ەكەنىن قايتالاپ ايتامىن. ماسەلەگە كاسىبي تۇرعىدا قاراۋ كەرەك.
جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەگە ورالساق. ۇكىمەت ۇلتتىق دەرەكتەر بانكىن قۇرۋ جۇمىسىن سوزبالاڭعا سالۋ سەبەبىن بايانداۋعا ءتيىس. تسيفرلاندىرۋ ءىسى باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. مەنىڭ ويىمشا, قاناعاتتانارلىق ەمەس. ەسەپ كوميتەتىنىڭ سىنىنا ۇشىراعان «زەردە» ۇلتتىق حولدينگىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋدى تاپسىرعان ەدىم. تسيفرلاندىرۋ جۇمىسىنىڭ كۋراتورى رەتىندە پرەمەر-مينيستر وسى ماسەلەگە باسا ءمان بەرگەنى ءجون. مينيسترگە ەسكەرتۋ جاسايمىن. ءسىزدىڭ جۇمىسىڭىزعا كوڭىلىم تولمايدى. پرەمەر-ءمينيستردى ۇياتقا قالدىرىپ وتىرسىز.
جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىندا دا ءتيىمسىز ساياسات ساقتالىپ وتىر. مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا قولدانىلماي جاتقان كەن ورىندارىن اۋقىمدى تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر, كەلەشەكتە ولاردى ادال ينۆەستورلارعا بەرۋ كوزدەلگەن. بىراق ناتيجەسى كوڭىل كونشىتپەيدى. سونداي-اق پايدالى قازبالاردى زاڭسىز يگەرۋدىڭ, مەرزىمى وتكەن كەلىسىمشارتتاردىڭ كوپتەگەن دەرەكتەردى دە بار.
ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ساقتالۋعا ءتيىس
مەملەكەت باسشىسى ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. وتاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىندا جۇرگىزىلگەن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا قاراماستان, جىل سايىن ەلىمىزدە مۇناي ونىمدەرىنىڭ تاپشىلىعى تۋىندايدى. ق.توقاەۆ ولاردىڭ قىزمەتىنە تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەنىن اتاپ ءوتتى. مىسالى, 2020-2021 جىلدارى بۇل زاۋىتتاردىڭ جۇمىسى 410 رەت جوسپاردان تىس توقتاتىلعان. اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا – 372 رەت, پاۆلودار زاۋىتىندا – 14 رەت جانە شىمكەنت زاۋىتىندا 24 رەت جۇمىسىن توقتاتقان.
مۇناي وڭدەۋدىڭ قولدانىستاعى سحەماسى ءتيىمسىز, دەلدالدار تابىستىڭ نەگىزگى ۇلەسىن يەلەنىپ كەتتى. ال زاۋىتتار جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرىلدى. وسىلايشا, ارالاس سحەماعا كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل سحەما مۇناي ونىمدەرىنىڭ ماركەتينگىن مۇناي وڭدەۋشى كومپانيالار مەن زاۋىتتاردىڭ وزدەرىنە جۇرگىزۋىن كوزدەيدى. سول ارقىلى تابىستارىن ارتتىرىپ, ءوندىرىستى جاڭعىرتىپ, ەڭبەكاقىنى كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ تيىمدىلىگى – ءالى دە وزەكتى ماسەلە. ۇلتتىق جانە كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردا اكىمشىلىك شىعىستار كولەمدى مولشەردە ساقتالعان. بۇل – «سامۇرىق-قازىنا» باسشىلىعىنىڭ كەمشىلىگى. تىندىرىلعان جۇمىس كوپ, تىندىرىلماعانى ودان دا كوپ. قوردىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بازالىق تيىستىلىك نورماتيۆتەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. ونىڭ قىزمەتىن قايتا قۇرۋ ءالى دە وزەكتى.
«سامۇرىق-قازىنا» ءتيىمدى وپەراتسيالىق ورتا قۇرىپ, ۇتىمدى كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ ورنىنا بۇرىنعىسىنشا پورتفەلدىك كومپانيالاردىڭ وپەراتسيالىق جانە ساتىپ الۋ قىزمەتىنە, كادر ساياساتىنا تىكەلەي ارالاسىپ وتىر. مۇندايدا قانداي كورپوراتيۆتىك باسقارۋ مەن IPO تۋرالى ايتۋعا بولادى؟ ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگىنە ۇكىمەتپەن, «سامۇرىق-قازىنا» قورىمەن بىرلەسىپ, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردى ودان ءارى رەفورمالاۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىستار دايىنداۋدى تاپسىرامىن, دەدى ق.توقاەۆ.
پرەزيدەنت كۇزدە ەلدە ديزەل وتىنىنىڭ تاپشىلىعى تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى. ياعني 100 مىڭ توننا ديزەل جەتىسپەۋى ىقتيمال. بۇل جاعداي جىل سايىن ەگىن جيناۋ ناۋقانى كەزىندە قايتالانىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ ۋاجىنە, ياعني ترانزيتتىك كولىكتەر مەن كورشى ەلدەردىڭ ىرگەلەس ايماقتارىنداعى تۇرعىنداردىڭ جانارمايدى تاسىپ اكەتۋىنە سەنىم بىلدىرمەدى.
ماسەلە ودان تەرەڭدە جاتىر – وتاندىق مۇناي ونىمدەرىن ىرگەدەگى ەلدەرگە اكەتۋدىڭ جىلدار بويى ابدەن جولعا قويىلعان سحەماسى بار, دەدى ماسەلەگە بايلانىستى سوزىندە پرەزيدەنت. قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگىنە وسى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن تەكسەرۋ كەرەك. ماعان بۇل ماسەلەمەن كىم اينالىسىپ وتىرعانى تۋرالى ناقتى اقپارات ۇسىنىڭىزدار. وسىدان كەيىن تۇبەگەيلى شەشىم شىعارامىز.
ۇكىمەت پەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە شەكارا پەريمەترى بويىنشا ترانزيتتىك كولىكتەرگە مۇناي ونىمدەرىنىڭ سارالانعان باعاسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. بۇل كورشى ەلدەرمەن باعا تەڭسىزدىگىن تومەندەتىپ, ءوزىمىزدىڭ ازاماتتارعا ارنالعان باعاعا اسەر ەتپەيدى.
قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتىندا گاز سالاسى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جاڭا ونەركاسىپ وبەكتىلەرىن ەنگىزۋ جانە ەلدى گازبەن قامتۋ ەسەبىنەن ىشكى نارىقتا گاز تۇتىنۋ جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. كەيىنگى 10 جىلدا ىشكى نارىقتا گاز تۇتىنۋ كولەمى ەكى ەسەدەن استام – 9 ميللياردتان 19 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيىن ءوستى. ەلىمىزدە كەلەسى جىلدىڭ وزىندە گاز تاپشىلىعى بولاتىنى تۋرالى بولجام بار.
بۇل رەتتە, گازدى ەكسپورتتىق نارىقتان ىشكى نارىققا قايتا باعدارلاۋ – ۆاليۋتالىق ءتۇسىمنىڭ جوعالۋىنا جانە ساۋدا تەڭگەرىمىنىڭ ناشارلاۋىنا اكەلەتىن ءماجبۇرلى قادام ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. سوندىقتان اتالعان پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن رەسۋرستىق بازانى ۇلعايتىپ, گازدى قايتا وڭدەۋ شارالارىن جولعا قويۋ قاجەت. گاز ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدى ۇلعايتا وتىرىپ قانا مەملەكەت ەكسپورتتان پايدا تاۋىپ, ىشكى قاجەتتىلىكتەردى تولىق كولەمدە قامتاماسىز ەتە الادى. سول سەبەپتى گاز ءوندىرۋ جونىندەگى جاڭا جوبالاردىڭ فيسكالدىق پرەفەرەنتسيالارىن پىسىقتاعان ءجون. سونداي-اق ۇكىمەت ۇلتتىق كومپانيالار اراسىندا فۋنكتسيالاردى ناقتى بولۋگە ءتيىس.
مەملەكەت باسشىسى سۇيىتىلعان گازدىڭ بولشەك ساۋداداعى باعاسىن رەتتەۋ مەرزىمى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتىلعانىن جەتكىزدى. الايدا بولاشاقتا باعانى جاساندى جولمەن ۇستاپ تۇرۋ تاپشىلىققا اكەلۋى مۇمكىن. بۇل – نارىق زاڭى. سوندىقتان ۇكىمەت باعا اۋىتقۋلارىنا جول بەرمەي, ساۋدا-ساتتىقتى باستاۋ شارالارىن قابىلداۋى كەرەك.
وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ماۋسىمدا ەنەرگيا تاريفتەرىن كوتەرۋگە جاريالانعان ماراتوري مەرزىمى اياقتالدى. قۇرال-جابدىق توزۋىنىڭ ارتۋى مەن جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىقتى ەسكەرە وتىرىپ, تاريفتەرىن وسىرۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل ماسەلەگە اقىلمەن قاراپ, باعانىڭ كۇرت كوتەرىلۋىنە جول بەرمەي, كومپانيالاردىڭ اسىرا پايدا تابۋىنا جول بەرمەۋ قاجەت.
حالىقتىڭ الەۋمەتتىك از قامتىلعان توبىنا قولداۋ كورسەتۋ وتە ماڭىزدى. ۇكىمەت الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ پرواكتيۆتى فورماتىنا كوشۋى, ونى بارىنشا اتاۋلى جاساۋى ءتيىس. وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك كارتاسىن كوڭىلگە قونىمدى جاساپ, شىنايى ىسكە اسىرۋ وتە ماڭىزدى. جوبانىڭ باستاپقى تۇجىرىمداماسى ونى ازىرلەۋگە بىرنەشە ۆەدومستۆونىڭ قاتىسۋىنا بايلانىستى سان مارتە وزگەرىسكە ۇشىراعان بولاتىن. ۇكىمەتكە جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسىن ىسكە قوسۋدى جانە «الەۋمەتتىك ءامياندى» ەنگىزۋدى تاپسىرامىن.
ەنەرگيا قۋاتىنىڭ تاپشىلىعىن دا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ەنەرگيا تەڭگەرىمى جوسپارىنا سايكەس, وسى جىلى ءبىر گيگاۆاتتان ارتىق قۋاتتى پايدالانۋعا بەرۋگە ءتيىس ەدىك. بىراق بىرقاتار جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كەيىنگە قالدىرىلدى. بيىل جوسپارلانعان قۋاتتىڭ تەك 31 پايىزى عانا ىسكە قوسىلادى (347 مۆت). ەنەرگيا تاپشىلىعى جاعدايىندا مۇنداي قارقىن كوڭىل كونشىتپەيدى. ۇكىمەت مۇنى تۇسىنەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
ەلدىڭ بىرىڭعاي ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس ايماقتارىنىڭ ەلەكتر جەلىسىن كۇشەيتۋ جەتكىلىكسىز قارقىنمەن ءجۇرىپ جاتىر. قازىرگى ۋاقىتتا باتىس ايماقتاعى جۇمىستار تەك 10 پايىزعا عانا اياقتالعان. جوبالاردى دەر كەزىندە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق ءىس-شارانى قابىلداۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگى سوعان بايلانىستى, دەدى پرەزيدەنت.
اقورداعا اپاراتىن جول قۇراق كورپە سەكىلدى
مەملەكەت باسشىسى اۆتوجول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە دە وي قوزعادى. بيىل 11 مىڭ شاقىرىمنان استام جولعا ءارتۇرلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. بۇعان 600 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى بولىنەدى. پرەزيدەنت جوندەۋ جۇمىستارىن سوزبالاڭعا سالۋعا بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى. جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ قاجەت. جولدىڭ ساپاسىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك.
ەلىمىزدىڭ جولدارى ناشار ەكەنى جانە جول قۇرىلىسى سالاسىن جەمقورلىق جايلاعانى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس, دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. ءتىپتى باسقا جەردى ايتپاعاننىڭ وزىندە اقورداعا اپاراتىن جولدىڭ ءوزى جاماۋ-جاماۋ, قۇراق كورپەگە ۇقسايدى. جالپى, بۇل سالادا قوردالانعان ماسەلە كوپ. تەندەردى جىل سايىن ءبىردى-ەكىلى كومپانيا عانا ۇتىپ الادى. مۇنداي جاعدايدىڭ قايتالانىپ كەلە جاتقانىنا ونداعان جىل بولدى. وسىنىڭ ءبارىن رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن شۇعىل شارالار قابىلداۋ كەرەك. جارتى جىل ءوتتى. ال جول جوندەۋگە بولىنگەن قاراجاتتىڭ 44 پايىزىنا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ قورىتىندىسى جاسالعان جوق (464 ملرد تەڭگەنىڭ 263 ملرد تەڭگەسى بويىنشا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ قورىتىندىسى بار). بۇل جۇمىس پاۆلودار (17%), ماڭعىستاۋ (24%) جانە باتىس قازاقستان (27%) وبلىستارىندا وتە باياۋ جۇرۋدە.
كەلەسى ماسەلە. قازاقستاندا جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى ماتەريالدىڭ ءبارى بار. بىراق وتاندىق ءوندىرىستىڭ الەۋەتى تولىق قولدانىلمايدى. مۇنى, ءتىپتى, قولدان جاسالعان تاپشىلىق دەۋگە بولادى. مىسالى, ەلىمىزدە بيتۋم وندىرەتىن ءۇش زاۋىت بار. سوعان قاراماستان, 200 مىڭ توننا بيتۋم جەتىسپەيدى. قۇرىلىس قارقىندى جۇرگەن كەزدە ونىڭ باعاسى ءۇش ەسە (ياعني ءبىر تونناسى 90 مىڭنان 250 مىڭ تەڭگەگە دەيىن) قىمباتتايدى. ۇكىمەتكە جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى رەسۋرستاردى ءوندىرۋ جانە تۇتىنۋ بارىسىن مۇقيات سارالاۋدى تاپسىرامىن. سونىڭ نەگىزىندە قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن جاڭا كاسىپورىندار اشۋ قاجەت. ال جۇمىس ىستەپ تۇرعان نىسانداردى جاڭعىرتۋ كەرەك.
پرەزيدەنت ايتقان تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ كونكۋرسىن وتكىزۋ. ماسەلەن, 2019 جىلدان بەرى اۆتوجول سالاسىندا قۇنى 1,5 ترلن تەڭگە بولاتىن مەملەكەتتىك كەلىسىمشارتتار جاسالدى. سونىڭ 40 پايىزىن شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسى بار كومپانيالار ۇتىپ العان. ق.توقاەۆ شەتەلدىك سەرىكتەستەرگە قولداۋ كورسەتىلەتىنىن, ولارعا نارىق ءاردايىم اشىق بولاتىنىن جەتكىزدى. بىراق وتاندىق كومپانيالارىمىز بەلسەنە قاتىسپايدى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە جەرگىلىكتى كاسىپورىندار ءۇشىن باسەكەلى ورتا قالىپتاستىرۋدى تاپسىردى.
ماسەلەن, كەيبىر ءىرى كومپانيانىڭ ەڭبەك جانە ماتەريالدىق رەسۋرستارى جەتكىلىكسىز. سوعان قاراماستان, ولار تەندەردى ۇتىپ الىپ, جۇمىستى مەردىگەرگە ىسىرا سالادى. وسىنداي احۋال جىلدا قايتالانادى. ءتىپتى جۇمىستىڭ 100 پايىزى باسقا مەردىگەرگە تاپسىرىلعانى جونىندە مالىمەتتەر بار. مىسالى, قاراعاندى–بالقاش اۆتوجولىن (363 شاقىرىم) جوندەۋ جۇمىستارى 2019 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلەدى. بۇل جوبانىڭ جالپى قۇنى – 248 ميلليارد تەڭگە. باس مەردىگەرى وسى جۇمىستى باسقا كومپانياعا تاپسىردى. ال بۇل كومپانيا بارلىق جۇمىستى قوسالقى مەردىگەرگە بەرگەن. ءتىپتى 22 پايىز كولەمىندەگى ۇستەمە اقىسىن دا ۇستاپ قالعان.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – جول بويىندا زاماناۋي قىزمەت كورسەتۋ ءىسىن رەتكە كەلتىرۋ. قازىر ەلىمىزدە وسىنداي 1600 نىسان بار. ونىڭ 68 پايىزى عانا ۇلتتىق ستاندارتقا ساي كەلەدى. ترانزيت تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى تۇركىستان, قاراعاندى جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنداعى جاعداي وتە ناشار.
كەلەسى ماسەلە – اۆتوجول سالاسىنا قاتىستى. بۇل سالاعا تۇبەگەيلى رەفورما جاسايتىن ۋاقىت جەتتى. قازىر ەلىمىزدەگى جولدىڭ جاي-كۇيىن قاداعالاپ, قىزمەت كورسەتەتىن ەكى نەگىزگى وپەراتور بار. تۋراسىن ايتساق, ەكەۋى دە ءبىر جۇمىستى اتقارىپ وتىر, جۇمىسشىلارىنىڭ سانى دا قاجەتتى شامادان ارتىق. سوعان قاراماستان, ازاماتتاردان كەلىپ جاتقان ورىندى ارىز-شاعىمدار ازايار ەمەس, ال جولدىڭ ساپاسى مۇلدە سىن كوتەرمەيدى. ۇكىمەتكە «قازاۆتوجول» جانە «كازاحاۆتودوردى» بىرىكتىرىپ, قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس اۆتوجول كومپانياسىن قۇرۋدى تاپسىرامىن. ناتيجەسىندە قىزمەتكەرلەردىڭ سانى دا قىسقارادى.
جالپى, بۇل سالانى كەشەندى تۇردە قايتا جاڭعىرتۋ كەرەك. FIDIC حالىقارالىق قاعيداتتارىن ەنگىزگەن ءجون. ونى جۇزدەن استام ەل پايدالانىپ وتىر. بۇل جۇيە جول سالاسىن ءتيىمدى باسقارۋعا, بيۋدجەت قاراجاتىن ۇتىمدى پايدالانىپ, بارلىق دەڭگەيدەگى جەمقورلىق قاۋپىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. مۇنداي جۇيەگە كوبى قارسى بولادى. بۇل جەردە ءمينيستردىڭ جانە ءتيىستى ۆيتسە-پرەمەردىڭ نىق ۇستانىمى قاجەت. تۇتاستاي العاندا, وسى ماسەلە بويىنشا ارنايى كوميسسيا قۇرۋ كەرەك. وعان ۇكىمەت مۇشەلەرىن, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرىن, دەپۋتاتتاردى قوسقان ءجون. جارتى جىل ىشىندە بارلىق كەمشىلىكتى, سونىڭ ىشىندە جەمقورلىقتى جانە ولقىلىقتاردى تۇزەتۋگە باعىتتالعان ۇسىنىستاردى ازىرلەپ, ماعان بايانداۋ قاجەت.
بۇل كوميسسيا ەلدەگى جول قۇرىلىسى سالاسىندا بۇعان دەيىن, كەمىندە 10 جىلدا, جىبەرىلگەن بۇكىل كەمشىلىكتى مۇقيات زەرتتەۋگە ءتيىس. جولداردى ساپاسىز بولۋىنا كىنالىلەردىڭ ءبارىن زاڭعا سايكەس جاۋاپقا تارتۋ كەرەك.
جالپى, ۇكىمەتتىڭ جۇمىسىنا ورتاشا دەگەن باعا بەرۋگە بولادى. ۇكىمەت تاباندىلىق تانىتۋعا تىرىسۋدا. بىراق قازىرگى كەزەڭدە بوساڭسۋعا بولمايدى. جۇمىس قارقىنىن بارىنشا كۇشەيتۋ قاجەت. جاڭا, تىڭ ءادىس-تاسىلدەردى قولدانۋ كەرەك. ۇكىمەت جەدەل ارەكەت ەتەتىن وپەراتيۆتىك شتاب قانا ەمەس, ناقتى رەفورمالاردى ۇسىناتىن جانە جۇرگىزەتىن باستى مەملەكەتتىك مەكەمە بولۋى كەرەك. ەكونوميستەر, كاسىپكەرلەر كوپ. شەتىنەن ءبىلىمدى, دارىندى. بىراق ولاردىڭ ناقتى ۇسىنىستارى از, ءتىپتى, جوق دەپ ايتۋعا بولادى. كۇزگە قاراي, مۇمكىن, كادرلىق شەشىمدەر قابىلداۋ كەرەك بولادى. ەرەكشە داعدارىس جاعدايىندا بۇل وتە قاجەت ەكەنى تۇسىنىكتى, دەدى ق.توقاەۆ.
ىشكى جالپى ءونىم كولەمى ءوستى
سونداي-اق جيىن بارىسىندا پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆ پەن ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ بايانداما جاساپ, ەلدەگى احۋال تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى قاڭتار-ماۋسىمدا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 3,4 پايىزدى قۇراعان. تاۋار ءوندىرىسى 4,1 پايىزعا, قىزمەت كورسەتۋ سالاسى 2,1 پايىزعا ارتقان. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە, قۇرىلىس, ساۋدا مەن كولىك سالالارىندا قارقىندى ءوسىم بايقالادى.
بيىلعى قاڭتار-مامىر ايلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سىرتقى ساۋدا تاۋار اينالىمى 41 پايىزعا ءوسىپ, 51 ملرد دوللاردى قۇرادى. ەكسپورت 59 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە وڭدەلگەن تاۋارلار ەكسپورتى 35 پايىزعا كوبەيدى. جالپى, وڭ ساۋدا بالانسى 2,6 ەسەگە ارتىپ, 17,1 ملرد دوللاردى قۇرادى, دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ۇلتتىق بانك توراعاسى ع.ءپىرماتوۆ قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالارعا توقتالدى. ماسەلەن, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جانە تەڭگەدەگى اكتيۆتەردى ساقتاۋ ءۇشىن تەڭگەدەگى سالىمداردى قورعاۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان.
ۇلتتىق قور مەن زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭدەگى كىرىستىلىگى وڭ كۇيىندە قالىپ وتىر. بيىلعى جىلعى ساۋىردەن باستاپ ۇكىمەتپەن بىرلەسكەن جۇمىس اياسىندا قازاقستان مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارى FTSE Frontier ەم Government Bond يندەكسىنە ەنگىزىلدى. JP Morgan دامۋشى نارىقتاردىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىنىڭ يندەكسىنە ەنگىزۋ ءۇشىن ەلدىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىن ء«جىتى باقىلاۋعا» الدى. ۇلتتىق بانك 1 شىلدەدەن باستاپ لەزدىك تولەمدەر جۇيەسىن جانە تولەم كارتوچكالارىنىڭ بانكارالىق جۇيەسىن ونەركاسىپتىك پايدالانۋعا قوستى. پايداسى مەن شىعاسىلارىن باعالاي وتىرىپ, تسيفرلىق تەڭگەنى ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ مودەلى ازىرلەندى, دەدى ع.ءپىرماتوۆ.