بەلگىلى ەكونوميست جاقسىبەك قۇلەكەەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە اسەر ەتكەن فاكتورلاردى اتادى, دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
ونىڭ ايتۋىنشا, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى قازاقستانعا عانا ءتان ماسەلە ەمەس. الەم بويىنشا باعانىڭ ءوسۋى سوڭعى 30-40 جىلدا بولماعان دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. اسىرەسە, سوڭعى ەكى-ءۇش جىلداعى ينفلياتسيانىڭ قارقىنى قاتتى.
«باعانىڭ وسۋىنە اسەر ەتىپ وتىرعان بىرنەشە سەبەپ بار. ءبىرىنشى سەبەپ – پاندەميا. سالدارىنان شەكتەۋلەر كۇشەيىپ, شەكارالار جابىلدى. تيىسىنشە تاۋارلاردىڭ ءبىر مەملەكەتتەن ەكىنشىسىنە تاسىمالدانۋى قيىندادى. بۇرىن ىرگەدەگى قىتايدان ەكى اپتادا جەتكىزىلەتىن زاتتاردى پاندەميا كەزىندە ءۇش ايلاپ, جارتى جىلداپ كۇتۋگە تۋرا كەلدى. ساۋدا جاقسى ءجۇرۋى ءۇشىن تاۋارلاردىڭ تاسىمالى ۇزىلمەۋى ءھام كىدىرمەۋى كەرەك. تاسىمالدان كەتكەن كەمشىلىكتىڭ سالدارى بىردەن سەزىلەدى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا. ويتكەنى قازاقستاندا حالىق تۇتىناتىن زاتتىڭ كوبى سىرتتان اكەلىنەدى. سوندىقتان تاسىمال تىزبەگى كىدىرسە ياكي ۇزىلسە تاۋار دەفيتسيتى ورىن الادى. ارتىنشا تاۋار باعاسى دا وزگەرەدى. سونداي-اق لوگيستيكادا قالىپتاسقان ءتارتىپ بۇزىلعان جاعدايدا جول شىعىنى قىمباتتايدى. ءبىر عانا مىسال, تاۋار تاسىمالداۋ مەرزىمى 10 كۇننەن ءۇش ايعا دەيىن وسەتىن بولسا, وندا جول شىعىنىنىڭ دا ەسەلەپ ارتاتىنى دا انىق», دەدى ج. قۇلەكەەۆ.
ەكونوميست سوزىنشە, ەكىنشى سەبەپ – كليماتتىڭ وزگەرۋى. مۇنىڭ سالدارىن ءبىزدىڭ حالىق تا سەزىنىپ وتىر.
«ايتالىق, بىلتىر ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وڭىرىندە قۋاڭشىلىق بولدى. اسىرەسە, باتىستاعى وبلىستار ءبىراز قينالدى. مال قىرىلدى. ەگىن بىتىك شىقپادى. بيىلعى جاعداي بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ءتاۋىر ايتەۋىر. تۇپتەپ كەلگەندە وسىنىڭ ءبارى تاۋاردىڭ وزىندىك قۇنىنا اسەر ەتەتىن فاكتور. مۇنداي قۋاڭشىلىق الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە كەزدەسەدى. مىسالى, ەۋروپانىڭ وڭتۇستىك ايماعىنداعى يتاليا مەن گرەكيا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۋاڭشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. وزەن-كولدەر تارتىلىپ, قۇرعاپ جاتىر. ادەتتە وزەن-كولدىڭ سۋىن وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا پايدالاناتىن مۇنداعى حالىق ويداعىداي ءونىم الا المادى. ءونىمنىڭ كولەمى ازايسا, باعاسىنىڭ دا قىمباتتايتىنى زاڭدىلىق. سول سەكىلدى افريكانىڭ دا كوپتەگەن ايماعى قۋاڭشىلىقتىڭ زاردابىن تارتۋدا. كليماتتىڭ وزگەرۋى دەگەنىمىز – قۋاڭشىلىق قانا ەمەس. ءبىر ايماقتا تەمپەراتۋرا كۇرت كوتەرىلسە, ەندى بىرىندە كەرىسىنشە جاعداي قالىپتاسىپ وتىر. مىسالى, انتاركتيدادا, اركتيكادا مۇز ەرۋدە. سالدارىنان مۇحيتتىڭ سۋى كوتەرىلىپ جاتىر. مۇحيتقا جاقىن ورنالاسقان كەيبىر مەملەكەتتەردە جويقىن سۋ تاسقىندارى تىركەلۋدە. اسىرەسە, مۇحيتتىڭ وڭتۇستىك ازيا بولىگىندەگى مەملەكەتتەردە, اينالاسىن سۋ قورشاعان اۋستراليادا وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلار ءجيى قايتالانادى. ەڭبەكشى حالىقتىڭ بۇگىن-ەرتەڭ جيناپ الامىز دەپ وتىرعان ونىمدەرى سۋدىڭ استىندا قالىپ, تۇككە جاراماي جاتىر. بۇل دا كوپتەگەن تاۋاردىڭ جوسپارلانعان كولەمدە وندىرىلمەۋىنە سەبەپ», دەدى ول.
سونداي-اق ەكونوميست باعانىڭ تۇراقسىزدىعىنا گەوساياسي جاعداي اسەر ەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ياعني رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس. ەكەۋى دە ەۋروپاداعى, الەمدەگى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا جاتادى. اسىرەسە, رەسەيدىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى ورنى بولەك. سوندىقتان سوعىسقا بايلانىستى رەسەيگە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ سالدارىن الەمنىڭ وزگە دە مەملەكەتتەرى سەزىنۋدە.
«رەسەي تەرريتورياسى ەڭ ۇلكەن قۇرلىقتىق اۋماقتى الىپ جاتىر. سول سەبەپتى ول تاۋارلاردىڭ, جولاۋشىلاردىڭ تاسىمالىنا ايرىقشا اسەر ەتەدى. وڭتۇستىك ازيانىڭ ەۋروپاعا باعىتتاعان تاۋارلارىنىڭ باسىم بولىگى وسى تەرريتوريا ارقىلى وتەدى. ونى اينالىپ ءوتۋ وتە قيىن. سول سەكىلدى ەۋروپادان وڭتۇستىك ازياعا قاتىنايتىن ۇشاقتاردىڭ دەنى رەسەيدىڭ ۇستىمەن ۇشادى. سانكتسيا سالىنعالى بەرى سولتۇستىكتەگى كورشىمىزدىڭ «اسپانىن پايدالانۋ» ساپ تىيىلدى. رەسەي ۇشاقتارى دا ەشقايدا ۇشپايتىن بولدى. وسىلايشا, وڭتۇستىك ازيادان ەۋروپاعا جانە كەرى باعىتتا تاسىمالداناتىن جۇكتىڭ كولەمى كۇرت تومەندەپ كەتتى. وسىنىڭ ءبارى الەمدە قالىپتاسقان لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلدى», دەلىنگەن ج.قۇلەكەەۆتىڭ سۇحباتىندا.