«جاستار رۋحى»: جاڭا قازاقستاننىڭ تىرەگى – جالىندى جاستار

جاس ۇرپاق جاڭاشىلدىققا ۇمتىلادى

اقمولا وبلىسىنىڭ زەرەندى اۋىلىندا «جاستار رۋحىنىڭ» كەزەكتەن تىس VI سەزىنىڭ جۇمىسى جالعاسىپ جاتىر. جاستار فورۋمىنىڭ ءۇشىنشى كۇنى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ, پارتيانىڭ ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى دارحان قىدىرالى, «ادىلدىك جولى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ديدار سماعۇلوۆ Jas Talks اشىق ديالوگ الاڭىندا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن جاستارمەن كەزدەستى. بەيرەسمي جاعدايدا اڭگىمە ءوربىپ, جاس­تار قاۋىمى وزدەرىن تولعاندىرعان سۇراقتارىن قويدى. تۇششىمدى جاۋاپ الدى.

– جاستار ءۇشىن ەڭ باستىسى – ءبىلىم. سەبەبى ءبىلىمدى ازامات ءوزىن ەركىن سەزىنەدى, بولاشاققا سەنىممەن قارايدى جانە قاي باعىتتا قوزعالۋ كەرەك ەكەنىن بىلەدى. ءاربىر جاس قازاقستاندىق وسىعان ۇمتىلۋى ءتيىس. ارينە, ماماندىق تاڭداۋ –  كۇردەلى ماسەلە. سوندىقتان بيىل مەكتەپتەردە جەتىنشى سىنىپتان باستاپ وقۋشىلارعا كاسىپتىك باعدار بەرەتىن مۇعالىم جۇمىس ىستەيدى. ول وقۋشىلارعا دۇرىس باعىت تاڭداۋعا كومەكتەسەدى, – دەدى ە.توعجانوۆ.

ۆيتسە-پرەمەر ەلىمىزدە ۇبت-نىڭ تالاپتارى وزگەرگەنىن دە تىلگە تيەك ەتتى. بۇدان بىلاي ابيتۋريەنتتەرگە ءبىر ەمەس, 3-4 رەت تەست تاپسىرۋىنا مۇمكىندىك بار. بۇل قادام جاستار اراسىندا جيىلەپ كەتكەن سۋي­تسيد ماسەلەسىنىڭ الدىن الۋعا باعىتتالىپ وتىر. سەبەبى تەست تاپسىرۋعا كەلگەن ازاماتتار قينالعان كەزدە پسيحولوگيالىق, مورالدىق تۇرعىدا كۇيزەلىسكە تۇسەدى. كەيبىرەۋى تەست ناتيجەسىن كورىپ قايعىعا بەرىلەدى.

– جاس عالىمدارعا ناقتى مۇمكىندىكتەر جاسالىپ جاتىر. بۇگىندە ەلىمىزدە باس-اياعى 34 000 عالىم بار بولسا, سونىڭ 8 700-ءى – جاس عالىمدار. ياعني عالىمداردىڭ 24 پايى­زى – ەل جاستارى. سول جاس عالىمدارعا بيىلدان باستاپ ءبىر مىڭ گرانت بەرىلەدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىشتى 50%-عا دەيىن ارتتىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. الدىمىزعا وسىنداي ماقسات قويدىق. بۇل – جاستارعا جاسالىپ جاتقان قوماقتى قولداۋ. شەتەلدە جۇرگەن قانشاما ءبىلىمدى ازاماتىمىز بار. ولاردى دا ەلگە تارتۋ ماسەلەسى قولعا الىنىپ جاتىر, – دەدى سپيكەر.

كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – جۇمىسسىزدىق. ەرالى توعجانوۆ بۇگىندە ەلىمىزدە جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 3,4%-دى, ال ەش جەردە جۇمىس ىستەمەيتىن جانە وقىمايتىن جاستار 7,2%-دى قۇرايتىنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ۆيتسە-پرەمەر اmanat پارتياسىمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «اۋىل اماناتى» جوباسىن جان-جاقتى بايانداپ بەردى.

– اۋىلدىڭ ماسەلەسىن شەشىپ الما­يىنشا, قالانىڭ ماسەلەسى شەشىلمەيدى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنەن وزگە, كوشى-قون ماسەلەسى دە بار. اۋىل گۇلدەنسە, قالادا ءبىلىم العان جاستار تۋعان جەرىنە ورالادى. مەملەكەت قانداي جاعداي جاساسا دا, ءار ادام تۇپكى شەشىمدى جۇمىس ىستەۋگە دەگەن جەكە قالاۋىنا قاراي قابىلدايدى. اركىم وزىنە, جاقىنىنا, ىستەگەن ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراي باستاعان كەزدە بۇدان دا گۇلدەنگەن قوعامدا ءومىر سۇرەمىز, – دەدى ە.توعجانوۆ.

تالاپتى جاس تابىستان تارىلمايدى

ە.توعجانوۆ جەمىستى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. ادام الدىنا زور ماقسات قويىپ, الدىمەن ىستەگەن ىسىنە جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. ودان كەيىن بارىپ وتباسىنا, اينالاسىنداعى ادامدارعا, ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانى ءجون. بۇل قاسيەت ءتۇپتىڭ-تۇبىندە سانالى قوعامدى قالىپتاستىرادى.

– مەملەكەت باسشىسى كۇنى كەشە وزدەرىڭىزگە جولداعان ۇندەۋدە اركىم قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنۋى كەرەك ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ونسىز قوعام العا باسپايدى, مەملەكەت دامىمايدى. سوندىقتان قوعامدا ارقاشان جاۋاپكەرشىلىك بولۋى كەرەك. ماسەلەن, كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى ءورشىپ تۇرعان كەزدە دەمالامىز دەپ شەتەلگە شىعىپ كەتكەن ازاماتتاردى دا كوردىك. بارعان ادامداردىڭ ءبارى بىردەي ۆيرۋس جۇقتىردى. اقىر سوڭىندا 7 000 ادامدى چارتەرلىك رەيسپەن الىپ كەلۋگە تۋرا كەلدى. حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ەلگە جەتكەن ازاماتتاردى 14 كۇن كارانتيندىك باقىلاۋعا الۋعا ءماجبۇر بولدىق. بۇدان بولەك, اۋىرىپ تۇرعاندارىنا قاراماي, 80 ادامعا داستارقان جايىپ, قوناق شاقىرعان وتباسىلار دا تابىلدى. جاۋاپسىزدىڭ ەڭ ءبىر ۇلكەن مىسالى وسى. جاۋاپتى قوعام قۇرۋدىڭ قاجەتتىگىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى, – دەدى ە.توعجانوۆ.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەلى­مىزدە جۇمىس تاپ­شى­لىعى تۋرالى ءجيى ايتى­لا­تىنىن جەتكىزدى. سوعان قاراماستان, جۇمىس­سىز جۇرگەن ىنتالى, تالاپشىل ازامات­تار وتە سيرەك كەزدەسەتىنىن دە جاسىرمادى.

– سارىاعاش اۋدانىندا ەكى اياعى جوق نۇرجان ەسىمدى ازامات بار. تاعدىردىڭ باسقا سالعانىنا قاراماستان, سالى سۋعا كەتىپ, ءيىنى ءتۇسىپ وتىرعان جوق. ءتىپتى جۇمىس جوق دەگەن سوزگە دە سەنبەيدى. ءسوزىنىڭ دالەلى رەتىندە ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ, كۇنىنە 9 مىڭ تەڭگە تابىس تابادى. مۇنداي مىسالدى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. مىسالى, جامبىل وبلىسىندا ءتۋابىتتى قوس قولى جوق انار ەسىمدى ازامات تۇرىپ جاتىر. سوعان قاراماستان, ءىس تىگۋگە كەلگەندە الدىنا جان سالمايدى. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كورپەلەر تىگەدى. قولى بولماسا دا, اياعىمەن ءىس تىگىپ ۇيرەنگەن. ال دينارا ەسىمدى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جان اقمولا وبلىسىندا جەكە ينكليۋزيۆتى ورتالىق اشتى. وسىلايشا, تەك ءوزى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تاعى 70 ادامدى جۇمىسپەن قامتىعان. بۇل ازاماتتار ءومىردى قالاي ءسۇرۋدىڭ, ءسۇيۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولا الادى. اياق-قولى بالعاداي ازاماتتار جۇمىس جوق دەگەن كەزدە وسى ازاماتتاردى ەسىمە الامىن. ەڭبەك ەتەمىن, جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ادامعا ەلىمىزدە مول مۇمكىندىك بار. تەك, تالپىنا, ۇمتىلا ءبىلۋ قاجەت. ال ۇكىمەتتىڭ مىندەتى – قولايلى جاعداي جاساۋ, – دەدى ە.توعجانوۆ.

جاڭا لەپ. جاڭا جىگەر. جاڭا سەرپىن.

كەزدەسۋ بارىسىندا دارحان قىدىرالى قاتىسۋشىلاردىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرىپ, فورۋم جۇمىسى جاستارعا اسقاق رۋح, جاڭا جىگەر سىيلايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ول جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ءىسى وسىنداي جاڭا فورماتتاعى جۇزدەسۋلەردەن, جاڭاشا ويلايتىن جاستاردان, ورامدى ويتالقىدان باستالاتىنىن جەتكىزدى.

– قازاقستاننىڭ ءار تاراپىنان كەلگەن جاس­تار – ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى كوڭىل كۇيىنىڭ ايناسى. قاڭتاردا «بۋىرقانعان بۇلا بۋىن» دەگەن ماقالا جازىپ ەدىم. سىزدەر سول بۋىرقانعان بۋىنسىزدار. كەزىندە ماعجان جۇماباەۆ «مەن جاستارعا سەنەمىن» دەدى. كەيىن قاسىم امانجولوۆ «سەن نەتكەن با­قىتتى ەدىڭ, كەلەر ۇرپاق؟!» دەپ تامساندى. سىز­دەردى ماعجان ايتقان, قاسىم ايتقان رۋحتى جاستار دەپ بىلەمىن, – دەدى فورۋم قوناعى.

سونىمەن قاتار ول بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ جەتىستىكتەرىنە توقتالىپ, جاستاردى جاسامپاز بولۋعا شاقىردى. ۇلتتىق كود, بىرلىك, ىنتىماق, ۇيىسۋ ۇعىمدارى تۋرالى وي ءبولىستى.

– جاستارىمىز قاي جارىستاردا دا ماڭدايى جارقىراپ كوش باسىندا كە­لەدى. دوداعا تۇسسە دەس بەرمەيدى. باۋىر-قا­رىنداستارىمىز اقىل-ويىنىڭ, تاۋ قوپارار تالابىنىڭ ارقاسىندا دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىنداردا ءبىلىم الىپ جاتىر. مىنە, بۇگىنگى جاستارىمىز وسىنداي. ال جاس بۋىن جەمىستى جەتىستىكتەرگە جەتۋگە ءۇشىن ناقتى ىسكە, يدەياعا تابان تىرەۋگە ءتيىس. مۇنداي جۇزدەسۋلەر ويلاسۋ, پىكىر ءبولىسۋ ءۇشىن قاجەت. «جاستار رۋحى» جاڭا قازاقستانعا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن, – دەدى د.قىدىرالى.

جۇزدەسۋ كەزىندە ديدار سماعۇلوۆ ەلىمىزدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ, بولدىرماۋ, ونىمەن ءتيىمدى كۇرەس جۇرگىزۋ ماسەلەسىن نازارعا الدى. جاستاردى ادالدىققا, جاعىمسىز ادەتكە توزبەۋگە شاقىردى.

– نەگىزگى ماقساتىمىز – جاستاردى جاپپاي سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قوزعالىسقا قوسۋ. بۇگىندە جاستار قاناتىنىڭ اتاۋى «جاستار رۋحى» بولىپ وزگەردى. جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ جۇمىسى باستالدى. جاڭا كوزقاراس, تىڭ سەرپىن پايدا بولدى. ەندىگى مىندەتىمىز – وسى جەمقورلىققا قارسى قوزعالىسقا جاستاردىڭ نازارىن اۋدارۋ, ولاردىڭ مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانۋ. وسى كۇنى جەگىقۇرتقا اينالعان سىبايلاس جەم­قور­لىقپەن كۇرەسۋدىڭ زاڭدى تۇرعىدا مول مۇمكىندىگى بار. الايدا بۇل ىسكە جاس­تار قاۋىمىن كوپتەپ تارتا بەر­مەيمىز. سوندىقتان Jas Talks اشىق ديالوگ الاڭىندا اتقارىپ جاتقان جۇمىسىمىزدى مىسال رەتىندە كەلتىرىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتا الدىق. قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ دە قولىنان كوپ ءىس كەلەتىنىن, ودان ءتيىمدى ناتيجە شىعاتىنىن تۇسىندىردىك, – دەدى د.سماعۇلوۆ.

ءوز كەزەگىندە جاس ازاماتتار جاسوس­پىرىمدەر سپورتىن دامىتۋ, جوو-دا وندىرىستىك تاجىريبەنى جەتىلدىرۋ, جاس كاسىپكەرلەردى قولداۋ جانە تاعى دا باسقا ماسەلەلەر جونىندە سۇراق قويىپ, ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, سەزدىڭ پلەنارلىق وتىرىسى بارىسىندا جاستار قاناتىن ترانسفورماتسيالاۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ورتالىق كەڭەستىڭ قۇرامى جاڭاردى. سونداي-اق جاستار ۇيىمىنىڭ اتاۋى «جاستار رۋحى» بولىپ وزگەرتىلدى.