ءسوز جوق, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ باستى كوزىرى – مۇناي. سونى ساتۋدان تۇسكەن پايدانىڭ ءوزى-اق ۇلتتىق قوردى تولىقتىرىپ, ناپاقامىزدى ايىرىپ تۇر. الايدا ونىڭ تاۋسىلاتىن قور جانە شيكىزاتتىق ەكسپورت ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. وعان سوڭعى كەزدەگى ەكسپورتتىق قىسىمداردى قوسىڭىز. بۇل تۇرعىدا شاعىن جانە ورتا بيزنەس (شوب) بىرتىندەپ جالپى بيزنەستىڭ بەل ومىرتقاسىنا اينالىپ, نەگىزگى پوزيتسياعا شىعۋعا ءتيىس.
باستى پروبلەما نەدە؟
قايتكەن كۇندە دە كەلەشەك شوب-تا بولىپ تۇر. دۇنيەجۇزىلىك بانك مالىمەتىنشە, شوب سەكتورى جاھان بيزنەسىنىڭ 90 پايىزىن الىپ وتىر. الايدا كەز كەلگەن تابيعي اپات پەن ءتۇرلى دەمونستراتسيالار مەن كوتەرىلىستەر ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە شوب نىساندارىن تالقان ەتەدى. Rysqulov Analytics زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگىنشە, وسىنداي اسا ماڭىزدى ءارى اسا جۇقالتاڭ سالادا قازىر ەل بويىنشا 4 ميلليونعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. بىزدە قازىر بۇل سەكتوردى لايىقتى دەڭگەيدە دامىعان دەۋگە كەلمەيدى. دەسە دە تالپىنىس بار.
پرەزيدەنتتىڭ ەكونوميكالىق ماسەلەلەر بويىنشا شتاتتان تىس كەڭەسشىسى سۋما چاكرابارتيدىڭ ايتۋىنشا, تسيفرلاندىرۋ تۇرعىسىنان شاعىن بيزنەس ارتتا قالىپ قويۋى ىقتيمال. سەبەبى تسيفرلىق شەشىمدەردىڭ كوبى نەگىزىنەن ءىرى كاسىپورىندار ءۇشىن جاسالادى. ونداي شەشىمدەر شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن تىم قىمباتقا ءتۇسۋى مۇمكىن.
«جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ تۇرعىسىنان شوب-تىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرىپ, ۇكىمەت ونىڭ ءوسىمى مەن دامۋى, سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق پروتسەستەردى ەنگىزۋ بويىنشا قولايلى جاعداي قالىپتاستىرۋعا كۇش سالۋى كەرەك. ءوز بيزنەس-پروتسەستەرىن تسيفرلاندىرۋ ءۇشىن شوب قارجىلاندىرۋ مەن كونسۋلتاتسيالىق كومەككە مۇقتاج. كوپ نارسە ىستەۋ كەرەك. مىسالى, دەرەكتەردى جيناۋ. ۇكىمەت شوب تۋرالى مەيلىنشە ساپالى مالىمەتتەردى جيناۋى قاجەت. بۇل دەرەكتەر قولداۋ كورسەتۋ, ينفراقۇرىلىم قۇرۋ جانە سەكتوردىڭ نەسيە قابىلەتىن ناقتى باعالاۋ, ءادىل شارتتارمەن كاسىپورىندى نەسيەلەۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. ادەتتە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ قارجىلىق مۇمكىندىكتەرى ءىرى كومپانيالاردان تومەن. سوندىقتان ءنورماتيۆتى جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ايرىقشا مانگە يە جانە سالىق كودەكسى مەن بانكروتتىق پروتسەسىنىڭ جەتىلدىرىلۋى, سونداي-اق رەتتەۋشىلىك ارەكەتتى باعالاۋدىڭ ەنگىزىلۋى دە ماڭىزدى. وسى شارالاردىڭ ءبارى شوب-تى كولەڭكەلى ەكونوميكادان شىعارۋعا كومەكتەسەدى», دەيدى ساراپشى.
بىراق ساراپشىلار شوب-تى تىعىرىققا تىرەيتىن زاڭ جوباسىنىڭ قابىلدانىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, دابىل قاعادى. «اتامەكەن» ۇكپ ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, جەكە تابىس سالىعىنا بايلانىستى سالىق كودەكسىنە ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر بيزنەسكە زيان كەلتىرىپ, ەكونوميكانىڭ دامۋىن تەجەيدى. پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر جاركەنوۆتىڭ سوزىنشە, جاقىندا ءماجىلىس تۇزەتۋلەردى قابىلدادى. وعان سايكەس ەگەر جەكە تۇلعالارعا تولەنەتىن ديۆيدەند كولەمى 30 مىڭ اەك (91,8 ملن تەڭگە) اساتىن بولسا, وندا ول ديۆيدەندكە 10 پايىز كولەمىندە سالىق سالىنادى. ت.جاركەنوۆتىڭ ويىنشا, بۇل ەرەجە بيزنەسكە دەگەن جۇكتەمەنى ەسەلەپ ارتتىرادى.
«2008 جىلى كاسىپكەرلەر ءۇشىن بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەر ەنگىزىلدى: زاڭدى تۇلعا بولعاننان كەيىن ءۇش جىلدان سوڭ ەشقانداي جەكە تابىس سالىعىن تولەمەي-اق ديۆيدەند الا الاتىن. بۇل جەڭىلدىك بيزنەستى دامىتۋعا باعىتتالدى. 14 جىل بويى شاعىن بيزنەس بەلسەندى دامىدى. ەندى اتالعان تالاپتى كادىمگىدەي وزگەرتەتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ بۇكىل ەكونوميكاسىنا اسەر ەتەتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار تۇجىرىمدامالىق نورما بارىنشا قىسقارتىلعان فورماتتا جەدەل جانە قانداي دا ءبىر ناقتى ەسەپتەۋسىز, نەگىزسىز, ەكونوميكالىق تالداۋسىز بولىپ وتىر», دەيدى ت.جاركەنوۆ.
ال كاسىپكەر بەرىك زايروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەنگىزىلىپ جاتقان تۇزەتۋ قوسارلانعان سالىق فورماسىن قالىپتاستىرادى دەيدى. ء«وز قىزمەتكەرلەرىمە جالاقى بەرگەن كەزدە مەن 35 پايىزعا جۋىق سالىق, 12 پايىز قوسىمشا قۇن سالىعىن تولەيمىن. تۇسكەن كىرىس بويىنشا 20 پايىز كولەمىندە ۇجىمدىق تابىس سالىعى تولەنەدى. ناتيجەسىندە, كاسىپكەر رەتىندە مەن جىل سوڭىندا ءوز تابىسىمدى الامىن. ال ەندى قازىر ۇكىمەت ۇسىنىپ, ءماجىلىس ماقۇلداپ, بۇل اقشاعا – مەنىڭ تازا كىرىسىمە تاعى قوسىمشا سالىق سالىناتىن بولدى. ياعني ماجىلىستە جەكە تۇلعا بوساتىلدى» دەپ كورسەتىلگەن. بىراق مەنى ءوز كومپانيامنان «جەكە تۇلعا» دەپ الىستاتۋدىڭ قاجەتى قانشا؟! كومپانيا مەنىكى, مەن وعان اقشا سالدىم, تابىس تاپتىم, دەمەك بۇل تابىس مەنىكى. نەلىكتەن ولار جەكە تۇلعانى كومپانيادان ءبولىپ تاستايدى؟ بۇل جەردە قوسارلى سالىق ماسەلەسى تۋىنداپ تۇر», دەيدى كاسىپكەر.
ءىجو-دەگى ۇلەسى ارتادى
جالپى, قازاقستاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرىلىمىندا كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدانىڭ ۇلەسى وتە جوعارى. شامامەن 37 پايىزداي. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى 20 پايىز ۇلەستى ەنشىلەيدى. سونىمەن قاتار جىلجىمايتىن م ۇلىك, ترانسپورت جانە قۇرىلىس باعىتتارى شامامەن 6 پايىزدى الادى. شوب بىزدە ءالى دە بولسا دۇرىس ارتاراپتاندىرىلماعان جانە نەگىزىنەن الىپساتارلىق ساۋداعا نەگىزدەلىپ وتىر. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2015-2021 جىلدار ارالىعىندا ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسى 7,9 پايىزعا ءوسىپ, 34,7 پايىزدى قۇراعان. ءونىم شىعارۋ كورسەتكىشى سوڭعى بەس جىلدا 2 ەسە ۇلعايىپ, نومينالدى ماندە 29,7 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. مەملەكەت 2030 جىلعا تامان ءىجو-دەگى شوب ۇلەسى 40 پايىزعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. ۇكىمەت الداعى جىلدارى كاسىپكەرلىك باستامالاردى قولداپ, بيزنەستى كولەڭكەدەن شىعارۋعا كۇش سالماق.
ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر جاقسىلىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى اياسىندا مەملەكەت مىناداي شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيدى: كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ينستيتۋتسيونالدىق ورتا قۇرۋ, كاسىپكەرلىك قىزمەتتى رەتتەۋدى دامىتۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
نەسيە الۋ مۇڭعا اينالدى
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2022 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىنداعى جاعداي بويىنشا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى 7,1 پايىزعا كوبەيگەن (2020 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا). قازىر سەكتوردا شامامەن 349 مىڭ شاعىن كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. ەندىگى شوب-تىڭ باس اۋرۋى بولىپ تۇرعان ماسەلە – ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەن كرەديت الا الماي جۇرگەندىگى. Ranking مالىمەتى بويىنشا, بيىل اقپاندا شاعىن بيزنەستىڭ نەسيە پورتفەلى 3,6 ترلن تەڭگە بولعان.
«بيىل جانە وسىعان دەيىنگى جىلداردا شوب سەكتورىنداعى كومپانيالاردى نەسيەلەۋ ءوسىمى ايتارلىقتاي بايقالدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ ۇلكەن ءرول ويناعانىن ايتۋ كەرەك. ءتىپتى پاندەميا جىلىندا دا نەسيەلەۋ كولەمى ءوسىم كورسەتتى. وتاندىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر پورتفەلىندەگى شاعىن بيزنەسكە بەرىلگەن نەسيە كولەمى بۇكىل بەرىلگەن نەسيەنىڭ 19,4 پايىزىن قۇرادى. شاعىن بيزنەسكە ۇسىنىلعان نەسيەنىڭ 72 پايىزى ەلىمىزدىڭ ءۇش عانا قالاسىنا تيەسىلى: الماتى, نۇر-سۇلتان جانە شىمكەنت. وزگە وڭىرلەردىڭ ۇلەسى 4 پايىزعا دا جەتپەيدى. تومەن كورسەتكىش تۇركىستان, سولتۇستىك قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا بايقالادى», دەلىنەدى Ranking زەرتتەۋىندە.
ساراپشىلاردىڭ ەسەپتەۋىنشە, شوب تاراپىنان نەسيەگە دەگەن سۇرانىس وتە جوعارى. ماسەلەن, 2018-2019 جىلدارى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە 15,8 مىڭ جانە 15 مىڭ ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. 2020 جىلى شوب – 112,3, ال 2021 جىلى 697,4 مىڭ ءوتىنىش جولداعان. بىراق بانكتەردىڭ ماقۇلداۋى كوڭىل كونشىتپەيدى. قارجى ينستيتۋتتارى 2018-2019 جىلدارى كەلىپ تۇسكەن وتىنىمدەردىڭ 57,1 جانە 66,5 پايىزىن ماقۇلداسا, 2020 جىلى – 36,6 پايىزىن, 2021 جىلى – 31,7 پايىزىن ماقۇلداپتى. ءسويتىپ, جىل ساناپ تومەندەي بەرگەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بانكتەردىڭ شوب-قا نەسيەنى وڭايشىلىقپەن ماقۇلداي قويماۋىنا – شەشىم قابىلداۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردى باعالاۋدىڭ سكورينگتىك جۇيەسىن پايدالانۋ, سونداي-اق زايم الۋ پروتسەدۋراسىنىڭ شەكتەن تىس بيۋروكراتيالىعى سەبەپ بولىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە بانك شوب سەكتورىنداعى كاسىپكەرلەردەن مىندەتتى تۇردە كەپىلگە م ۇلىك قويۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل دا كەز كەلگەن كاسىپكەر ەڭسەرە الماس ۇلكەن كەدەرگى.
مقۇ مۇمكىندىگىن پايدالانعان ءجون
شاعىن بيزنەستى نەسيەلەۋدە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ورنىن ميكروقارجى ۇيىمدارى (مقۇ) باسا الادى. Ranking مالىمەتى بويىنشا, مقۇ-لاردىڭ قارىز پورتفەلىندەگى شوب نەسيەسىنىڭ ۇلەسى سوڭعى 5 جىلدا 7 ەسە ارتىپ, 696,5 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. كاسىپكەرلەر ءۇشىن مقۇ-دان نەسيە الۋ الدەقايدا وڭاي. تيىسىنشە, ولاردا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋعا ىنتالى. سونداي-اق كەپىلگە م ۇلىك قوي دەپ تالاپ ەتپەيدى.
«قازاقستاننىڭ ميكروقارجىلىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ» ديرەكتورى ەربول ومارحانوۆ مقۇ-لاردىڭ الدەقايدا جەدەل سكورينگتى پايدالاناتىنىن جانە بيزنەسكە قارجى بولۋگە بەيىم ەكەنىن ايتادى.
«قازىر قازاقستاندا ميكرونەسيە ۇسىنۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا 244 ۇيىم ليتسەنزيا العان. وسىنىڭ ىشىنەن توپ-10 قاتارىنا ەنەتىن ءىرى ۇيىمدار ميكرونەسيەلەۋ نارىعىنىڭ 70 پايىز ۇلەسىن الىپ تۇر. ولار – شاعىن جانە ورتا بيزنەستى نەسيەلەۋ سەگمەنتىندە جۇمىس ىستەيتىن ءداستۇرلى مقۇ-لار. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز بويىنشا, تاۋەكەل دەڭگەيىنە قاراي مقۇ-لاردى پروپورتسيونالدى رەتتەۋدى قاراستىرۋ كەرەك. تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋ سەگمەنتىندە ايتارلىقتاي قاتاڭ شەكتەۋلەر بولسا, كاسىپكەرلىك زايمدار سالاسىندا كەرىسىنشە, قاداعالاۋشىلىق جۇكتەمەنى ءبىرشاما السىرەتۋ قاجەت», دەپ تۇسىندىرەدى ە.ومارحانوۆ.
قاۋىمداستىق وسى ماقساتقا نەگىزدەلگەن ۇسىنىستى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنە جولداپ تا قويعان. كاسىپكەرلەرمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىندىكتەن ءارى ولاردىڭ بيزنەسى مەن مۇمكىندىكتەرىن بىلەتىندىكتەن, مقۇ-لار مەيلىنشە جەدەل ءارى ساپالى سكورينگكە باسىمدىق بەرۋدە. بۇل ءوز كەزەگىندە شوب وكىلدەرىنىڭ سەنىمىن وياتادى جانە قارجىلاندىرۋ تاپشىلىعىن ازايتادى.