عالىمجان ءپىرماتوۆ: «ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەگە قاتىستى شەشىمى ينفلياتسيا بويىنشا ماقساتقا بىردەن ەمەس, ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قول جەتكىزۋگە باعىتتالعان»

– قۇرمەتتى عالىمجان ولجا ۇلى, سوڭعى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانك با­زالىق مولشەرلەمەنى ەكى مارتە كو­تەردى. ال كەيىنگى جولى ونى وزگەرىسسىز ساق­تاپ قالدى. مۇنداي شەشىم قابىل­داۋعا نە سەبەپ بولدى؟

– بۇل شەشىم وسى جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا جۇرگىزىلگەن بولجامدىق راۋندتىڭ قورىتىندىسى نەگىزىندە قابىلداندى. ءبىز ينفلياتسيا ءوسىپ, جىل سوڭىنا قاراي 13-15 پايىز دەڭگەيىندە قالىپتاسادى دەپ بولجاپ وتىرمىز.

2022 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنىسۋىنىڭ جانە قازاقستاننىڭ قارجى نارىعىنا قىسىمنىڭ ايتارلىقتاي كۇشەيۋىنىڭ سالدارىنان ەلىمىزدە ينفلياتسيا ۇدەي تۇسكەنىن ەسكەرگەن ءجون. رەسەي فەدە­را­تسياسىنا قارسى سانكتسيالارعا بايلانىس­تى جاھاندىق جەتكىزىلىم تىزبەگىندەگى پروبلەمالاردىڭ كۇردەلەنۋى الەمدەگى ءون­دىرىس قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلىپ وتىر. شەشىم قابىلداعاندا ءبىز وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعىن ەسكە­رەمىز.

ورتا مەرزىمدى كەزەڭدە ينفلياتسيانى باسەڭدەتۋ ماقساتىمەن ينفلياتسيا­مەن كۇرەس جانە ەكونوميكانىڭ ءوسۋى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز بازالىق مولشەرلەمەنى 14 پايىز دەڭگەيىندە ساقتاپ قالدىق.

بازالىق مولشەرلەمەنىڭ جوعارى بولۋى كونترتسيكلدىك بيۋدجەت ساياساتىمەن جانە سىرتقى ينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ السىرەۋىمەن بىرگە 2023 جىلى ينفلياتسيانىڭ 7,5-9,5 پايىزعا دەيىن باياۋلاۋىنا ىقپال ەتەدى.

– ال رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى ينفلياتسيا مەن گەوساياسي فاكتورلارعا قارا­ماستان, بازالىق مولشەرلەمەنى تومەن­دەتۋ باعىتىن ۇستاندى. نەلىك­تەن ءبىزدىڭ ۇلتتىق بانك, كەرىسىنشە, اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتايتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى؟

– كەيبىر ساراپشىلاردىڭ قازاق­ستان مەن رەسەي ورتالىق بانكتەرىنىڭ بازالىق مولشەرلەمەلەرىن سالىستىراتىنى راس. رەسەي بانكى بيىل اقپان ايىندا نەگىزگى مولشەرلەمەنىڭ 9,5 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىن – ەكى ەسە ارتۋىنان كەيىن ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنان بولىپ جاتقان دەفلياتسيالىق پروتسەستەردى ەسكەرە وتىرىپ, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ونى 9,5 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى. سونداي-اق رەسەيدە بىرنەشە اپتادان بەرى دەفلياتسيا بايقالىپ وتىر, ماۋسىمدىق تۇزەتىلگەن ينفلياتسيا سوڭعى ۋاقىتتا مەجەلەنگەن دەڭگەيدەن ايتارلىقتاي تومەن بولدى, بۇل رەتتە مولشەرەلەمەنى قارقىندى تومەندەتۋ – زاڭدى قۇبىلىس.

رەسەيدەگى جاعدايعا قاراعاندا, قازاق­ستاندا رەتسەسسيا كۇتىلمەيدى, كەرى­سىن­شە, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ, سۇرا­نىستىڭ ءوسۋى جاعدايىندا قوسىم­شا فيسكالدىق يمپۋلس اياسىندا ينفليا­تسيالىق قىسىمنىڭ ودان ءارى كۇشەيۋى كۇتىلىپ وتىر. وسى ورايدا رەسەي مەن قازاقستانداعى بازالىق مولشەر­لەمەلەردى سالىستىرۋ دۇرىس ەمەس.

– كەيبىر ساراپشىلار بازالىق مولشەرلەمە كوتەرىلسە دە, ونىڭ ايتارلىقتاي ناتيجەسى بولمادى دەپ سانايدى. ينفلياتسيانىڭ ءوسۋ قار­قىنى دا تەز بولدى. سوندا بۇل شارا شىنىمەن ءتيىمسىز بولىپ شىقتى ما؟

– ۇلتتىق بانك ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىندە اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزە وتىرىپ, ورتامەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ينفلياتسيالىق ماقساتقا قول جەتكىزۋدى كوزدەيدى. ماكروەكونوميكادا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ بىردەن نا­تيجە بەرمەيتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. ۇلت­تىق بانكتىڭ اعىمداعى شەشىمى ين­فلياتسيا بويىنشا ماقساتقا بىردەن ەمەس, بىرنەشە ايدىڭ كولەمىندە قول جەت­كىزۋگە باعىتتالعان.

ۇلتتىق بانك ورتا مەرزىمدى نىسانالى باعدارلاردان بولجاناتىن ينفلياتسيا تراەكتورياسىنىڭ الشاقتىعىن قىسقارتۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارانى قابىلداپ وتىر, ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋدىڭ ءمانى دە وسىندا.

ازىرگە ءبىز ستاۆكانى تومەندەتۋگە سەبەپ كورىپ وتىرعان جوقپىز. مول­شەر­لەمە 2024 جىلدىڭ اياعىندا تارگەتتەلەتىن دياپازونعا جاقىندايتىن تراەكتورياعا سايكەس ينفلياتسيا دەڭگەيى ازايعان جاعدايدا تومەندەيدى.

– بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرۋ ەكونوميكانى كرەديتتەۋ ءۇشىن ءتيىمسىز دەگەن پىكىر بار. ۇلت­تىق بانك ەكونوميكانى نەسيەلەۋ قان­شا­لىقتى تومەندەگەنىن انىقتاۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر تالداۋ جاسادى ما؟ ستاتيستيكا بۇل تۋرالى نە ايتادى؟

– نەگىزى, ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ماسەلەلەرى – قارجىلىق رەتتەۋ جانە قارجى نارىقتارىن دامىتۋ اگەنت­تىگىنىڭ قۇزىرەتىندە. ۇلتتىق بانك ءوز تاراپىنان 2021 جىلدىڭ شىلدە ايىنان اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتاڭداتۋ تسيكلىن باستادى. ەگەر بەرىلىپ جاتقان جاڭا نەسيەلەردى قاراستىراتىن بولساڭىز, ونىڭ كولەمى, اسىرەسە بيزنەسكە بەرىلىپ جاتقان نەسيەلەر, ايتارلىقتاي قوماقتى. مىسالعا, وتكەن جىلدىڭ وزىندە بيزنەسكە بەرىلگەن جاڭا كرەديتتەر 20,3 پايىزعا ءوسىپ,11,1 ترلن تەڭگەگە دەيىن جەتتى. ەكونوميكاعا بەرىلگەن نەسيەلەردىڭ جالپى كولەمى 24,8 پايىزعا, 19,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ياعني نەسيەلەندىرۋ ازايعان جوق. ال ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز – بەرىلەتىن نەسيەنىڭ سانىن ەمەس, ساپاسىن ارتتىرۋ. ەسىڭىزدە بولسا, وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن ەل ەكونوميكاسى قارقىندى ءوسىپ, حالىققا نەسيە بەرۋ ۇدەي تۇسكەن. بىراق ودان ساپالى ناتيجە شىعا قويعان جوق.

ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمە بويىنشا شەشىم قابىلداعاندا ينفلياتسيامەن كۇرەس پەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى ەسكەرە وتىرىپ, ينفلياتسيانى تومەندەتۋ بويىنشا نەعۇرلىم يكەمدى ستسەناريدى تاڭدادى.

– قازىر ۇلتتىق بانككە قوس ماندات بەرۋ ماسەلەسى كوپ ايتىلىپ ءجۇر. بۇعان قاتىستى ۇستانىمدارىڭىز قانداي؟

– ۇلتتىق بانكتىڭ قۇزىرەتىندە ين­ف­لياتسيانىڭ ماقساتتى كورسەتكىشتەرىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن نەمەسە ونى تىكەلەي ىنتالاندىراتىن تەتىكتەر جوق.

الەمدىك تاجىريبەدە, شىنىمەن دە, ورتالىق بانكتەردىڭ قوس (كوپ) مان­داتتى قولدانۋ تاجىريبەسى بار. الايدا بۇل ينفلياتسياسى بۇرىننان تومەن ءارى تۇراقتى دامىعان ەلدەرگە عانا ءتان. سونداي-اق كوپ جاعدايدا مۇنداي ورتالىق بانكتەردىڭ باستى ماقساتى – باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ, ال ەكونوميكالىق ءوسۋ (ەكونوميكالىق ساياسات) مانداتى ەكىنشى ورىندا قالادى.

قازىر ەلىمىزدە جوعارى ينفلياتسيا ورىن الىپ وتىرعان جاعدايدا ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن تۇراقتاندىرۋشى ءرولىن ساقتاپ قالۋى الدەقايدا ماڭىزدى.

– نەلىكتەن ۇلتتىق بانك تەڭ­گە­نىڭ رۋبلگە قاتىستى تىكەلەي باعا­مىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن قاراس­تىر­مايدى؟

– ۇلتتىق بانك ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ ەركىن وزگەرمەلى قاعي­داتتارىن ۇستانادى.

ماۋسىم ايىندا ءرۋبلدىڭ باعاسى بارلىق ۆاليۋتاعا, ەڭ الدىمەن, اقش دول­لارىنا قاتىستى ايتارلىقتاي نىعايدى. وسىنداي نىعايۋ رەسەي فەدەرا­تسياسىندا ەنگىزىلگەن كاپيتال قوز­عالىسىن شەكتەۋ شارالارى, ەنەر­گيا رەسۋرستارىن قوسا العاندا, نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارلاردىڭ جوعارى با­عالارى اياسىندا, يمپورتتىڭ ايتارلىق­تاي قىسقارۋىمەن بىرگە ورىن الدى. بۇرىن ەنگىزىلگەن ۆاليۋتا­لىق شەكتەۋلەردىڭ ايتارلىقتاي جەڭىل­دەۋىنە قاراماستان, رەسەي ءرۋبلى مۇناي مەن گازدىڭ جوعارى باعاسى مەن يمپورتتىڭ تومەن كولەمى اياسىندا نىعايۋىن جالعاستىردى.

ءوز كەزەگىندە, تەڭگەنىڭ رەسەي رۋب­لىنە قاتىستى ايىرباس باعامى تىكەلەي قالىپتاسپايدى, ول تەڭگە مەن ءرۋبلدىڭ دوللارعا قاتىستى باعامىنا قاراي جەكەلەي قالىپتاسادى. تەڭگە/رۋبل نارىعى دەربەس قالىپتاسۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-سات­تىق تەڭەسۋى قاجەت. ال قازىر ءبىزدىڭ رە­سەيدەن اكەلەتىنىمىز رەسەيگە اپاراتى­نىمىزدان الدەقايدا كوپ جانە ءبىزدىڭ تاۋار ساتۋشىلارىمىز ءوز تاۋار­لارىن رەسەيگە ساتقاندا تەڭگەگە ەمەس, ۆاليۋتاعا ساتقاندى تاڭدايدى. سون­دىقتان تەڭگەگە دەگەن سۇرانىس تومەن.

قۇبىلمالى ايىرباس باعامى ساياساتىن ۇستانۋ – تەڭگەرىمسىزدىكتەردىڭ جيناقتالۋىن بولدىرمايدى جانە سونىمەن قاتار ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان رۋبلمەن نەمەسە كەز كەلگەن باسقا ۆاليۋتامەن پاريتەتكە اسەر ەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامى بويىنشا كەز كەلگەن امالدى جاساۋعا جول بەرىلمەيدى.

– دوللار باعامى نارىق شارتىنا قاراي قالىپتاسىپ وتىر ما جانە ۇلتتىق بانك بۇعان راسىمەن ارالاسپاي ما؟

– ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسيالاردى جانە ۆاليۋتا نارى­عىندا جۇرگىزىلگەن بارلىق وپەراتسيا تۋرالى اقپاراتتى ايدىڭ سوڭىندا اشىپ كورسەتەدى. ۇلتتىق بانك ىشكى ۆاليۋ­تا نارىعىندا جۇرگىزىلگەن وپەرا­تسيالاردىڭ كولەمىن جانە ولاردى جۇرگىزۋ سەبەپتەرىن جاريالاپ وتىرادى. سونىمەن قاتار تەڭگە باعا­مى­نىڭ قۇبىلۋ سەبەپتەرىن دە ۇزدىكسىز ءتۇسىندىرىپ كەلەمىز.

بۇل رەتتە قارجىلىق تۇراقتىلىققا قاۋىپ-قاتەرگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك باعامنىڭ شامادان تىس قۇبىلمالىلىعى كەزىندە ۆاليۋتالىق ساۋدا-ساتتىققا ارالاسۋ قۇقىعىن ساقتايدى.

بۇعان دەيىن ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي مالىمدەمەلەرىندە ايتىلعانداي, قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىلمالىلىعى گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە, ىشكى قاتىسۋشىلاردىڭ كۇتۋلەرىنە جانە الەمدىك نارىقتارداعى جاعدايعا بايلانىستى بولادى.

– قازىر الەمدە كۇردەلى گەوسايا­سي جاعداي قالىپتاستى, جاعداي تەز وزگەرىپ جاتىر. رەتتەۋشى جانە تۇتاس­تاي العاندا ءبىزدىڭ قارجى جۇيەمىز جاڭا سىناقتارعا دايىن با؟

– ءيا, ءبىز قيىن سىن-قاتەرلەرگە كەزىگىپ وتىرمىز, بىراق قارجى جۇيەسى ولارعا توتەپ بەرىپ, قيىندىقتاردى تابىستى ەڭسەرىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, ءبىز قابىلداعان شارالار اقپان ايىندا بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىندىرگەن وقيعالار كەزىندە قارجىلىق تۇراق­تى­لىقتى ساقتاپ قالۋعا سەپ بولدى.

بولاشاقتا ءبىزدى نە كۇتىپ تۇرعانىن قازىر ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المايتىنى انىق, بىراق جاعداي ءبىرشاما تىنىش. ءبىز ءبارىمىز قيىندىقتار مەن تاۋەكەلدەردى كورىپ وتىرمىز, قارجىلىق ينستيتۋتتارىمىز تۇراقتى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ قارجى جۇيەمىزدە نە بولىپ جاتقانىنا ەرەكشە الاڭداۋدىڭ ءجونى جوق. راس, كوپتەگەن سىناق, تاۋەكەل بار. بىراق ءبىز كەز كەلگەن قۇبىلىسقا دايىنبىز.

ءبىز جاعدايدى ۇنەمى باقىلاپ وتىرامىز, جاڭا سانكتسيالاردى, باسقا ەلدەردەگى شەشىمدەردىڭ ەكونوميكامىز بەن قارجى جۇيەمىزگە اسەرىن ساراپتايمىز. ۇلتتىق بانكتە وتە ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى ماماندار جۇمىس ىستەيدى جانە ولاردىڭ بارلىعى ءوز ىسىنە ادال. قارجىلىق جانە باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق قۇرال مەن رەسۋرس جەتكىلىكتى.

ءبىز اشىق كوممۋنيكاتسيالىق سايا­ساتتى ۇستانۋدى جالعاستىرامىز, نارىقتىڭ كاسىبي قاتىسۋشىلارى نە ىستەپ جاتقانىمىزدى جانە ونى قالاي قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسىپ جات­قا­نىمىزدى ءتۇسىنۋى ءۇشىن شەشىمدەرى­مىز­دىڭ لوگيكاسىن مەيلىنشە تەز اشىپ كورسەتۋگە تىرىسامىز. مەنىڭشە, قازىر­گى جاعدايدا بۇل وتە ماڭىزدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسەكەن

كارىباي مۇسىرمان,

 «Egemen Qazaqstan»