باعدارىڭ قالاي, باس قالا؟

العاشقى جوبالار, العاشقى ادىمدار

ەلوردانىڭ العاشقى باس جوسپارلارىندا حالىق سانى تەك 2030 جىلعا قاراي 1 ملن 200 مىڭعا جەتەدى دەپ بولجانعان. بىراق ەرتەگى باتىرلارىنداي ەرتە ەسەيگەن ەڭسەلى شاھار بۇل كورسەتكىشكە 2020 جىلى جەتىپ قويدى. وسى جەتىستىكتىڭ ءوزى-اق ونىڭ قارقىندى دامۋ ديناميكاسىن ايعاقتاسا كەرەك.

الاشتىڭ التىن القاسىنداي قازاق استاناسىنىڭ ايبىن, اجارىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايسىز. تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءتورى سانالاتىن ەۋرازيانىڭ ءدال كىندىگىندە ەڭسە كوتەرگەن جاس ەلوردا از عانا ۋاقىت ارالىعىندا ساعات ساناپ وسەتىن ەرتەگى كەيىپكەرىندەي ەرەك كەيىپكە ەندى. ەركە ەسىلدىڭ قوس قاپتالىندا ساپ تۇزەگەن سالتاناتتى سارايلار, عاجايىپ عيماراتتار, ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر ءبىر كۇننىڭ جۇمىسى ەمەس. سارىارقانىڭ سايىن دالاسىنداعى شاعىن شاھاردى بۇكىل ءبىر ەلدىڭ استاناسىنا اينالدىرۋ العاشقى ساتتەن-اق قولعا الىنعان.

بۇعان سول كەزدە قالانىڭ قادا­سىن قاعىسىپ, باس جوسپاردى ازىر­لەۋگە قاتىسقان ارحيتەكتور­لار كۋا. سولاردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارحيتەكتورى سەرىك رۇستەمبەكوۆ. «ەل استاناسىن الاتاۋ بوكتەرىنەن سارىارقا توسىنە كوشىرۋ – ۇلتتىق ستراتەگيالىق مۇ­راتتان تۋىنداعانى بەلگىلى. مەنىڭ تۋعان ءوڭىرىم ەلدىڭ باس قالاسى بولادى دەگەن ءسۇيىنشىلى حاباردى العاش ەستىگەنىم ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. ول كەزدە مەن الماتىدا ەدىم. ءوزىمنىڭ جەرلەس دوسىمنىڭ ۇيىندە اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىردىق. ءبىر كەزدە راديودان «ەلىمىزدىڭ باس قالاسى اقمولا بولادى» دەگەن ءسوزدى ەستىپ قالدىم. «شالىس ەستىدىك پە؟» دەپ ءوز قۇلاعىمىزعا ءوزىمىز سەنبەي, راديونىڭ داۋسىن شىعارىپ قويدىق. بۇل – 1994 جىلدىڭ 6 شىلدەسى بولاتىن. البەتتە, ول كەزدە كوپ ادام ەلوردانىڭ اۋىساتىنىنا سەنە قويمادى. بىراق مەنىڭ كۇمانىم بولمادى. بىردەن جىگىتتەرگە حابارلاسىپ, بولاشاق شاھاردىڭ باس جوسپارىنا اتسالىسۋعا ازىرلەنە باستادىق», دەيدى ارحيتەكتور.

ۋيكيپەدياداعى اشىق مالى­مەتكە سۇيەنسەك, الاش استانا­سىنىڭ باس جوسپارىن جاساۋعا تۇڭعىش حالىقارالىق بايقاۋ جاريالانىپ, الەمدىك ساۋلەت ونەرىنىڭ شەبەرلەرى جىبەرگەن جۇزدەگەن جوبالار ساراپتاۋدان وتكىزىلگەن. كونكۋرسقا تالاي ەل­دىڭ ەڭ مىقتى دەگەن ساۋلەتشىلەرى قاتىسقان. سونىڭ ىشىندە جاپونيا, اقش, اۋستراليا, يتا­ليا, فرانتسيا, گەرمانيا, رەسەي, فينليانديا, كورەيا, بول­گاريا, پاكىستان, پولشا, چەحيا, ۋكراينا, وزبەكستان, قىر­عىزستان جانە لاتۆيا سياقتى ەلدەردەن ۇزىن-ىرعاسى 50-دەن استام جوبا تۇسكەن. ۇسىنىستار توپ­تاماسىنىڭ ىشىنەن حالىق­ارالىق كونكۋرستىڭ شارتتارى مەن تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن 27 جوبالىق ازىرلەمە بەدەلدى قازىلار القاسىنىڭ قاراۋىنا ىرىكتەلەدى. ءسويتىپ, كونكۋرس قورىتىندىسى بو­يىنشا جاپون كونتسەپتۋاليسى كيسە كۋروكاۆانىڭ (شىن اتى نورياكي) جەتەكشىلىك ەتەتىن حالىقارا­لىق ىنتىماقتاس­تىق بويىنشا جاپون اگەنتتى­گى­نىڭ زەرتتەۋ توبى ازىر­لەگەن جوبا ۇزدىك دەپ تانىلدى. «قازىلار القاسى ىرىكتەگەن جوبانى حا­لىقارالىق جاپوندىق قور قار­جىلاندىردى. ال ولاردىڭ تالاپ شارتىندا بەلگىلى ءبىر قالا­نىڭ باس جوسپارىن جوبالاۋعا جەرگىلىكتى ءبىر كومپانيا مىندەتتى تۇردە قاتىسۋى كەرەك دەگەن تالاپ بار ەدى. سول ەرەجە نەگىزىندە ءبىز قۇرعان «اق وردا» جوبالاۋ-قۇرىلىس كومپانياسى ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن ەكى جاپوندىق فيرمامەن كونسورتسيۋم قۇرىپ, باس جوسپاردى ءتۇزۋدى قولعا الدى», دەيدى س.رۇستەمبەكوۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە.

ارحيتەكتوردىڭ ايتۋىنشا, العاشقى جىلدارى قيىندىقتار بولماي قويعان جوق. اسىرەسە, جوبالاۋ ينستيتۋتتارى تاراعاننان كەيىن جان-جاققا بىتىراپ كەتكەن بىلىكتى كادرلاردى قايتادان جيناۋ وڭايعا سوقپاعان. ەكىنشى, بۇل – ەكونوميكا كۇيرەپ, ءوندىرىس توقتاعان قيىن-قىستاۋ كەزبەن تۇسپا-تۇس كەلگەن كەزەڭ. سون­دىقتان قارجى جاعى ءبىراز قولبايلاۋ بولعان. «دەگەن­مەن دە ءوز وي-تۇجىرىمدارىمىز­دى قاعاز­عا ءتۇسىرىپ, ۇسىندىق. كە­يىن ۇكى­مەت­تىڭ قاۋلىسى شىعىپ, ءبىزدى باس جوس­پار­دىڭ اۆتورلارى رەتىندە بەكىت­تى. بۇل ساۋلەتشىلەر توبىنىڭ قاتا­رىندا ب.دوسماعانبەتوۆ, س.باي­ماعانبەتوۆ, ق.مونتاقاەۆ, ت.ەرا­ليەۆ, س.ءجۇنىسوۆ, ە.مۇ­حا­مەتشينا, ل.نىسانباەۆا, ۆ.گلاد­كيح, ۆ.توسكين سىندى بىلىك­تى ازاماتتار بولدى», دەيدى ول.

باس قالانىڭ العاشقى نوبايىن قاعازعا تۇسىرگەن ارحيتەك­تورلاردىڭ سوزىنە قاراعان­دا, الدىمەن ەسىلدىڭ وڭ جاعالاۋى – ەسكى ورتالىقتى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. ويت­كەنى بۇرىنعى اقمولا قازاق­ستان­نىڭ باس قالاسى بولىپ جاريا­­لانعاننان كەيىن ورتالىق مەم­لە­كەتتىك ورگانداردى ورنالاس­تىرۋ – باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولعان. وسىلايشا, شاعىن شا­ھار­دىڭ استانالىق كەلبەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تىنىمسىز تىرلىكتەر باستالىپ كەتتى.

ساۋلەتشىلەردىڭ جوبالاۋى بويىنشا الدىمەن قازىرگى ەسكى ورتالىق الاڭداعى عيماراتتار رەتكە كەلتىرىلگەن. كەزىندە جو­با­لاۋ ينستيتۋتىنىڭ عيما­راتى بولعان 16 قاباتتى نىسان پار­لا­مەنت­كە بەرىلىپ, قايتا جاڭ­عىرتۋ جۇمىستارى جۇرگى­زىل­گەن. بايىرعى وبلىستىق اتقا­رۋ كوميتەتى وتىرعان عيمارات ۇكى­مەت كەڭسەسى بولىپ وزگەرگەن. «موسكۆا» قوناقۇيىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ عيماراتى ەتتىك. تىڭ يگەرۋشىلەر سارايى كون­گرەسس-حولل بولىپ اجارلاندى. مىنە, وسىلايشا, ەلوردانىڭ ال­عاشقى كەسكىن-كەلبەتى اي­شىق­تالا باستادى. كەيىن شاھار­دىڭ كوركەم بەينەسىن جاساۋ ماق­ساتىندا جاڭا عيماراتتار بوي كوتەردى. قازاقتىڭ استاناسى كوز الدىمىزدا كوز ىلەسپەس جىل­دام­دىقپەن دامي باس­تادى. مەنىڭ جوبام بويىنشا دۇنيەگە كەل­گەن «ميللەنيۋم» گالەرەياسى, «بيزنەس سەرۆيس ورتالىعى», قار­جى مينيسترلىگى الدىنداعى الاڭ, استانالىق ساياباقتاعى «اكۆاپارك» كەشەنى, ەلوردانىڭ العاش­قى اۋدانى – «سامال» تۇرعىن ءۇي كەشەنى – باس قالانىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىم», دەيدى س.رۇستەمبەكوۆ.

قازىرگى تاڭدا ەسكى ورتالىقتان بەتەر كوركەيگەن ەسىلدىڭ سول جاعا­لاۋىنا ەل قونادى دەپ بايىرعى تۇرعىندار ويلاماسا كەرەك. ءتىپتى ساۋلەتشى-ماماندار دا بۇعان سەنبەگەن. ء«بىزدىڭ ەسىل-دەرتىمىز – وڭ جا­عالاۋدى جانداندىرۋ ەدى. بىراق قالانىڭ جوسپارلى قۇرى­لى­­مى مەن قۇرىلىسىن دامىتۋ جونىن­دەگى تۇجىرىمداما بو­­يىن­شا ەلور­دانىڭ اۋماقتىق دامۋى تەك باتىس جانە شىعىس باعىتتار­عا عانا ەمەس, وڭتۇستىككە, ەسىل وزەنىنىڭ سول جا­عالاۋىنا قاراي جۇرگىزىلۋ كەرەك­تىگى جونىن­دە شەشىم شىقتى. ال ەسىل وزەنى­نىڭ ارناسى قالانىڭ قوس قاپ­تالىن ءبولىپ تۇراتىن نەگىزگى وزەگى رەتىندە قاراستىرىلىپ, ونى جاعالاي كوركەم نىساندار تۇر­عىزۋ كوزدەلدى. وسىلايشا, سول جاعا­لاۋدىڭ العاشقى ءۇش عيما­راتى – «اقوردا» رەزيدەنتسياسى, «قازمۇنايگاز», «بايتەرەكتىڭ» قازىعى قاعىلدى. كەزىندە اشىق الاڭقاي بولعان سول وڭىرلەر قازىر ادام تانىماستاي وزگەرىپ, كەلىستى قالا بولعانىنا ءوزىم دە تاڭعالامىن», دەيدى ارحيتەكتور سول كەزدى ەسكە الىپ.

ەلوردانىڭ دامۋى – ەلدىڭ دامۋى

جالپى, ەلدىڭ باس شاھارى رەتىندە اقمولانىڭ تاڭدالۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. دۇنيە جۇزىندە قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا بەلگىلى ءبىر قالانىڭ استانا اتانۋى ءۇشىن ول 32 تالاپقا ساي بولۋى كەرەك ەكەن. ساۋلەتشىلەر اقمولا وسى ولشەمدەردىڭ بارىنە لايىق دەپ سانايدى. اشىق دەرەككوزدەگى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قازىرگى باس قالا ءومىر سۇرۋگە قولايلى, تىنىس-تىرشىلىككە ىڭعايلى. ءارى ەكولوگيالىق جاعىنان دا, گەوگرافيالىق تۇرعىدان دا, جول, تاسىمال جونىنەن دە وزگەلەردەن وق بويى وزىق. وسىنىڭ ءبارى باس جوسپاردى جاساعان كەزدە دە ەسكەرىلگەن. جاپوندىق ارحي­تەكتور كيسە كۋروكاۆا جوبا­سى­نىڭ ۇتىمدى تۇسى دا سول – ونىڭ ەسكيزىندە ەل استاناسىنىڭ سەيسميكالىق جاعدايى, تابيعات ەرەكشەلىكتەرى كورىنىس تاپقان.

وسىلايشا, جاپون ساۋلەت­شىسى­نىڭ نوبايىمەن بولاشاق استا­نانىڭ قۇرىلىسى تۇرعى­زىلا باستادى. تاريحقا ۇڭىلسەك, جۇمىستار ءۇش باعدارلامالىق كەزەڭگە نەگىزدەلگەن. ەلوردانى دامىتۋدىڭ العاشقى جۇمىستارى 1998-2001 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا كەزىندەگى قوڭىرتوبەل كەيىپتى شاھاردى اسەم استاناعا اينالدىرۋ ماقساتى وزەكتى بول­عان. جوعارىدا ارحيتەكور سەرىك رۇستەمبەكوۆ اتاپ وتكەن عيما­­راتتار وسى كەزەڭدە بوي كوتە­ردى. ەسكىسى جاڭاردى. بۇرىن بولما­عاندارى سالىندى. قاس-قاعىم ساتتە شاعىن شاھار ادام تانىماستاي تۇرلەندى. قۇرىلىس قىزۋ ءجۇردى. وسىنداي ماڭىزدى ساتتەردە قالا قۇرىلىسىنىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن, قالالىق اكىم­دىكتە لاۋازىمدى قىزمەتكەر اتقار­عان قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قۇرىلىسشىسى نيكو­لاي تيحونيۋك بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا: «كەزىندەگى اقمولا – قازىرگى ەلوردانى باسىنا باق قونعان, قۇرىلىس جاعىنان ايى وڭىنان تۋعان قالا دەر ەدىم. تىڭ يگەرۋ جىلدارىندا دا مۇندا تۋرا قازىرگىدەي قارقىندى قۇرىلىس جۇرگىزىلگەنى ەسىمدە. بەس قاباتتى ۇيلەردى العاش رەت سول كەزدە كوردىك. بىرىنەن كەيىن ءبىرى بوي كوتەرگەن عيماراتتارعا ەڭ جاقسى, ەڭ ساپالى قۇرىلىس ماتەريالدارى پايدالانىلدى. 60-جىلدارى ۇزدىك بولىپ سانالعان ءىرى بلوكتى, قاڭقا-پانەلدى ۇيلەر العاش اقمولادا بوي كوتەردى. قالانىڭ العاشقى باس جوسپارىن سول كەزدە «قانى جەرگە تامباي تۇرعان» لەنينگرادتىڭ ارحيتەكتورلارى جاسادى. ال ەلورداعا اينالعاندا دا وسىندا سول كەزدىڭ ەڭ ۇزدىك قۇرىلىس ماتەريالدارى قولدانىلدى. ەسىلدىڭ قوس قاپتالىندا جۇرگىزىلگەن قۇرىلىس نىساندارىندا بارلىعى 20 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەدى. تىركەلگەن ءىرى قۇرىلىس كوم­پا­نيالاردىڭ سانى 200-دەن اسىپ جى­عىلدى. بۇل – سول كەزدەگى وتە ءىرى كور­سەتكىش. قازاقستاننىڭ قۋات­تى قۇرىلىس بازاسى دا ءدال وسى ك­ەزەڭ­دەردە قالىپتاسقان ەدى», دەيدى.

باس قالانى وركەندەتۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, 2001-2005 جىلدار ارالىعىن قۇراعان. بۇل كەزەڭدە ەسكى قالانىڭ ورنىنا جاڭاسى تۇرعىزىلعان. قانداي عيماراتتىڭ دا لەزدە بوي كوتەرگەنى وسى كەزەڭ­مەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. رەسمي مالىمەت بويىنشا, تەك 1997-2007 جىلدار ارالىعىندا باس شاھاردا ۇزىن-ىرعاسى 25 جاڭا عيمارات سالىنعان ەكەن.

وركەندەۋ ولشەمدەرى

ەلوردانىڭ نەگىزگى قۇجاتى – باس جوسپار. شاھار وسىندا كور­سەتىل­گەن باعىتتى ۇستانا وتىرىپ, ءارى قاراي داميدى. بۇل ساۋلەت-قۇ­رىلىس سىزباسى ۇكى­مەتتىڭ 2011 جىلدىڭ 30 شىلدە­دەگى قاۋلىسىمەن بەكىتىل­گەن استانا قالاسىن دامىتۋ­دىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى باس جوس­پارىنا سايكەس جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بىراق قالانىڭ دامۋ قارقىنى مەن تۇرعىنداردىڭ سانىنا بايلا­نىس­تى باس جوسپارعا دا وزگەرتۋ­لەر مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ وتىرا­دى. ايتالىق, ەلوردانىڭ قارقىن­دى دامۋى ك.كۋروكاۆا بولجاعان مەجەدەن اسىپ كەتكەننەن كەيىن جوسپارعا بىرنەشە رەت تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەن. سونىڭ ىشىندە ەلەۋلى تۇزەتۋ باس شاھاردا ەكسپو – 2017 كورمەسىن وتكىزۋگە بايلانىستى بولدى. رەسمي مالىمەتكە سۇيەنسەك, قازاقستاندى الەمگە تانىتاتىن بۇل بەدەلدى شاراعا سايكەس استانانىڭ باس جوسپارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جۇمىستارى 2014 جىلدىڭ قاڭتارىنان باس­تالعان. جوبادا ەكسپو كور­مەسى قالاشىعىن تۇرعىزۋ, ەسىل اۋدانىن بۇرىنعىدان دا كوركەيتۋ, قابانباي باتىر, حۋسەين بەن تالال, ورىنبور جانە رىسقۇلوۆ كوشەلەرىن اباتتاندىرۋ, كورمە قالاشىعى ماڭايىندا ساياباقتار مەن گۇلزارلار تۇرعىزۋ, جاڭا تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن سالۋ قاراستىرىلدى. قازىر كورىپ وتىر­عانىمىزداي, باس جوسپاردا اي­شىقتالعان ەكسپو ماڭايى – قالاداعى ەڭ كورىكتى اۋدانداردىڭ ءبىرى, ءتىپتى باستى ورتالىققا اينالدى دەسە دە بولادى.

جالپى, باس جوسپاردى تۇزەتۋ بارىسىندا ونىڭ نەگىزگى قاعيدا­لارى وزگەرمەيدى, دەيدى ماماندار. اتاپ ايتقاندا, اۋماقتاردىڭ ىق­شامدىلىعى, كەشەندىلىگى جانە ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگى بۇرىنعى قال­پىندا قالادى. حالىقارالىق كورمە بارىسىندا تۇزەتىلگەن وز­گەرىستەرگە سايكەس 2017 جىلى تۇرعىنداردىڭ سانى 900 مىڭ ادامعا, ال 2030 جىلى 1 ملن 220 مىڭ ادامدى قۇراي­دى دەپ بولجانعان ەدى. ال تۇر­عىن ءۇي قورى – 37,2 ملن شارشى مەتر بولادى دەپ جوسپارلانعان. الاي­دا قالانىڭ دامۋ باعدارى بۇل بول­جام شەگىنەن دە اسىپ ءتۇستى. سون­­دىقتان ەلوردانى دامىتۋدىڭ باس جوسپارىنا تاعى دا تۇزەتۋلەر پىسىقتالىپ جاتقانىن شاھار اكىمى التاي كولگىنوۆ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا جاريا­لادى. «قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى, ياعني جىل­دا ولاردىڭ سانى ورتا ەسەپپەن 55-60 مىڭعا ارتادى. ەگەر 2010 جى­لى 650 مىڭعا جۋىق تۇرعىن بول­سا, 2020-2021 جىلدارداعى كور­سەت­كىشتەر بو­يىنشا 1 ملن 200 مىڭ ادامعا جەتتى. 2010 جىلى باس جوسپاردى قابىلداعان كەزدە 2030 جىلى عانا وسى مەجەگە جەتەمىز دەپ بولجانعان. بىراق بۇل كورسەتكىشكە ءبىز بولجانعان ۋاقىتتان 10 جىل بۇرىن جەتىپ قويدىق», دەدى ا.كول­گىنوۆ. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, ال­داعى ۋاقىتتا تۇرعىندار سانى 2 ملن-عا جەتۋى مۇمكىن. سوعان ساي سالىناتىن تۇرعىن ۇيلەر, ينجەنەرلىك جەلىلەر, مەكتەپتەر جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا ءتيىستى شەشىمدەر قابىلدانۋى كەرەك. ال بۇل ەسەپتەۋلەر باس جوسپار­عا تۇزەتۋ­لەر ەنگىزۋگە اكەلەدى. ازىرشە بۇل وزگەرىستەر پىسىقتالۋ ساتىسىندا ەكەن. وزگەرىستەر 2035 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدى قامتىماق.