قىمىز ءوندىرىسىن ورگە باستىرماي تۇرعان كەمشىلىك كوپ. جىلقى باسى بار بولعانىمەن جايىلىم تار, مال تۇقىمى ازىپ كەتكەن, وزگە ت ۇلىكتەن الىناتىن ونىمگە بەرىلەتىن سۋبسيديا قىمىزعا جوق. ەڭ باستىسى, اۋىلداعى اعايىن دا اس اتاسىن دايىنداۋعا ەنجار.
ىندەت جالپاق دۇنيەنى جالعىز قاۋىزعا سىيعىزىپ, جان القىمنان العان كەزدە جان ساۋعالاعان اعايىن ىدىسىن ۇستاپ ساۋمال ىزدەدى. ۇزاق جىلدار بويى كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن جىراق قالعان اتا سۋسىنى سوندا بارىپ جادىمىزعا ورالىپ ەدى. قىمىزدىڭ قاسيەتى, قۋاتى, اعزاعا وڭ اسەرى تۋرالى تەرەڭدەپ ايتۋدىڭ ءوزى ارتىقتاۋ. ەكى قولىن الدىنا سىيعىزا الماي وتىرعان اۋىلداعى اعايىن نەلىكتەن قىمىزدىڭ يگىلىگىن كورمەي وتىر؟ ىنتا جوق شىعار. ايتپەسە, جايلاۋدا مىڭعىرعان جىلقى جەتەرلىك. بيە ساۋدى بۇگىنگى جۇرت ازاپتى شارۋا سانايتىن سىڭايلى. ارينە, بوزالا تاڭنان تۇرىپ, بيە ۇستاۋ, باستىقپاعان اساۋ ق ۇلىندى جەلىگە بايلاۋ كەرەك. بيە ساعات سايىن ساۋىلادى. ساۋمال بولعانىمەن, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن قىمىز دايىن بولعانشا قانشاما شارۋا. ەرنىڭە تيگەنشە, ەسىڭ كەتەتىنى دە راس. بىراق تۇپتەپ كەلگەندە ءوز وتباسىنىڭ عانا ىرىزدىعى ەمەس, ىسكە جاراتا السا, كول-كوسىر تابىس.
– قازىر ەلگە بارساڭ ءبىر كەسە قىمىز تابا المايسىڭ, – دەيدى كوكشەتاۋلىق ەل اعاسى بولات مىرزاحمەتوۆ, – ىلكىدەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇر ۇزىلگەن, ەل جالقاۋلانىپ بارا جاتىر. قىمىز ىشپەگەن بالانىڭ دەنساۋلىعى قايدان جاقسارسىن؟ بالانى ايتاسىز, ەرتەرەكتە سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە تابان ىلىكتىرگەن اقساقالدار جايداق اتقا قارعىپ مىنەتىن. سونىڭ بارلىعى اتادان قالعان استىڭ قۋاتى. بار دۇنيەنى ۇقساتا الماي وتىرعان كەلىن-كەپشەككە رەنجيسىڭ دە قوياسىڭ.
كوكشەتاۋدا قازىر قىمىز وندىرىسىمەن اينالىساتىن جالعىز-اق ورىن بار. جالعىز قىمىز عانا ەمەس, بۇل كۇندە كوپشىلىكتىڭ كوزىنەن بۇل-بۇل ۇشىپ, جەڭسىك اسقا اينالعان ۇلتتىق تاعامداردى دايىندايتىن «باۋىرساق» ورتالىعى.
– قىمىز وندىرىسىمەن اينالىسۋعا تاعدىردىڭ ءوزى ماجبۇرلەدى, – دەيدى ورتالىقتىڭ مەڭگەرۋشىسى اقىل نۇرماعامبەتوۆا, – 2013 جىلى قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا شالدىقتىم, ءتىلىم اۋزىما سىيماي كەتتى. الماتى قالاسىنداعى قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ەكى جىل ەمدەلدىم. اۋرۋدان ارىلۋ ءۇشىن ءتىلىمدى تۇگەل كەسۋ كەرەك بولدى. وتا جاساۋعا كونگەنىم جوق. نەسىن ايتاسىز, نە تاماق ىشە المايمىن, نە سويلەسە المايمىن. ادام ايتقىسىز ازاپ شەكتىم. الماتى ماڭايىنداعى اۋىلداردان ساۋمال, قىمىز اكەلىپ ساتادى. قورەگىم سول عانا. الدە بەس بالامنىڭ كوز جاسى, الدە ساۋمالدىڭ اسەرى, امان قالدىم. سول ساتتەن باستاپ وزىمە-ءوزىم قىمىز وندىرۋمەن اينالىسامىن دەپ ءسوز بەردىم.
اقىل تولەۋبەكقىزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قىمىزدى كوپ كولەمدە ءوندىرۋ تاجىريبەسى وڭىردە تاپشى ەكەن. ارينە, ءبىردى-ەكىلى بيە ساۋىپ وتىرعاندار بار. ونداي ءۇردىستى بالا كەزىندە ءوزى دە كورگەن. كەرەگى – كوپ مولشەردەگى ساۋمالدى ىسكە جاراتۋ. تابانىنان تاۋسىلىپ ءبىراز جەردى شارلاعان. سوڭىندا سەمەي وڭىرىنەن تاۋىپتى. باقايشاقتاپ بار قىر-سىرىن ۇيرەنگەن. قازىر كوكشەتاۋ توڭىرەگىندەگى بىرنەشە اۋىلدان اكەلەتىن ساۋمالدى كوتەرە ساتىپ الىپ, قىمىز دايىنداپ وتىر.
– ساۋمالدى سىزگە ساتقانشا, وزدەرى نەگە قىمىز دايىندامايدى؟ – دەيمىز ءبىز.
– ماشاقاتى كوپ قوي, بالكىم, سودان قاشاتىن شىعار. ودان ساۋمالدى وتكىزە سالعان الدەقايدا جەڭىل.
اقىل تولەۋبەكقىزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سىيىمدىلىعى 100-150 ليتر بەرنەشە كۇبىسى بار. پىسپەك ەلەكتر قۋاتىمەن جۇمىس ىستەيدى. كۇبىلەردى اق قايىڭنىڭ شوعىرماعىمەن ىستاپ, ءسۇر قازىمەن, قايماقپەن مايلايدى. شيەنىڭ اعاشىمەن ىستاسا, ءتىپتى ءدامدى بولماق.
– ت ۇلىمشاعىمىز جەلبىرەگەن بالا كەزدەن اكە-شەشەمىزدىڭ قىمىز باپتاۋىن كورىپ وستىك قوي, – دەيدى ورتالىق مەڭگەرۋشىسى, – بيە ساۋدى انشەيىن جاي عانا ءبىر تىرشىلىك كوزى سانالاتىن كۇنكورىس دەپ ەمەس, ايرىقشا ءبىتىمدى, كوشپەلى حالىقتاردىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان ونەر دەپ ۇعىنۋ كەرەك. «اعى باردىڭ باعى بار» دەپ حالىق تەگىن ايتتى دەيسىز بە, قىمىز كوپشىلىكتىڭ اسى بولاتىن. بيە بايلاعان ءۇي نەسىبەسىن كوپشىلىكپەن ءبولىسىپ ىشەتىن. كورشى-قولاڭ, اعايىن-تۋىس ءبىر-ءبىرىن بيەنى بايلاپ, قاشان اعىتقانشا دەيىن سىباعاسى دەپ, اقتان اۋىز ءتيىڭىز دەپ شاقىرىسىپ جاتاتىن. مۇنىڭ بارلىعى سول كەزدەگى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن كەڭ قولتىق, جومارت پەيىلى. ءدال بۇگىنگىدەي قىمىز ساتۋدى ەل ەستىپ كورمەگەن. قازىر جىلقى ۇستاعانىمەن ونىڭ پايداسىن ءوز باسىنا جاراتا الماي وتىرعاندار كوپ. ۇلتتىق تاعامداردىڭ ىشىندەگى ەڭ قۇرمەتتى داستارقان ءمازىرى – وسى قىمىز. ادەتتە ساۋىلاتىن بيەلەر ساقا بيە, قۋلىق بيە, قىسىراق بيە دەپ ۇشكە بولىنەدى. ساقا بيە – سان مارتە ق ۇلىنداعان, ساۋعا ابدەن كوندىككەن, باس بىلگەن بيە. قۋلىق – قۇناجىن نەمەسە دونەن كەزىندە العاش ق ۇلىنداعان بيە. ال قىسىراق بيە دەپ سوڭىنان بىلتىرعى ق ۇلىنى, قازىرگى جاباعى ەرىپ جۇرگەن قىسىر قالعان بيەنى ايتادى. تاي ەمىپ جۇرگەندىكتەن قىسىراق بيەلەر ساۋىلا بەرەدى. ول تۇستا ءشوپتىڭ شىعىمىنا, مالدىڭ كۇيىنە قاراي ساۋىلاتىن ءسۇتتى بيەلەردى ۇيدەگى ۇلكەندەر ىرىكتەپ, تاڭداپ, تۇقىمىن ۇزبەي ۇستايتىن. ق ۇلىن بايلايتىن قازىققا, ايعىردىڭ جالىنا ماي جاعىپ, ىرىمداۋشى ەدى. بيە بايلاۋ مەرزىمى مامىر ايىنىڭ باس كەزىندە بولاتىن. بۇل كەزدە ق ۇلىندار مارقايىپ, جەتىلەدى.
الماتىدان ورالعان سوڭ كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى كراسنويار اۋىلىنداعى «كوكشە قۇلاگەر» سەرىكتەستىگىندە ساۋىنشى بولىپ ىستەگەن. ەكى ادام 45 بيەنى قولمەن ساۋىپتى. باياعىدا جادىندا جاتتالعان, كەيىن ۇمىت بولعان قىمىز باپتاۋ ءداستۇرى كوكىرەكتە قايتادان قىلاڭ بەرگەن. قىر-سىرىن ابدەن مەڭگەرگەن سوڭ تەحنولوگ بولىپ قىزمەت ەتكەن. قازىر كۇنىنە 200 ليتردەن استام قىمىز دايىندايدى.
– اۋىلداعى اعايىن قىمىز بىلاي تۇرسىن, سيىردىڭ ءسۇتىن دە دۇرىستاپ قاجەتىنە جاراتا الماي وتىر, – دەيدى ورتالىق مەڭگەرۋشىسى, – قازىر وسى ماڭداعى اۋىلداردا تۇراتىن كەلىنشەكتەر سارى مايعا تاپسىرىس بەرەدى. وزدەرىڭ سيىر باعىپ وتىرسىڭدار عوي, نەگە ماي بىلعامايسىڭدار دەسەم, كۇلەدى. قۇرت-ىرىمشىك تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق.
وسى ءبىر ءسوزدى ەستىگەندە, قايدا بارا جاتىرمىز دەگەن سۇراق مازالايتىنى دا راس. ءتورت ت ۇلىكتى تەگىس ءوسىرىپ, مال سۇمەسىمەن كۇن كورگەن جۇرتتىڭ بۇگىنگى كەيپى شىنىمەن قىنجىلتارلىق.
– قازىر ءبىزدىڭ وڭىردە قىمىزدىڭ ءليترى ساپاسىنا وراي 1 000-1 200 تەڭگەنىڭ شاماسىندا, – دەيدى زەرەندى اۋدانى يگىلىك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جىبەك الپىسباەۆا, – ءسۇتتى بيە تاۋلىگىنە بەس ليتر ءسۇت بەرەدى دەپ ەسەپتەسەڭىز, كەم دەگەندە 5 مىڭ تەڭگە تابىس تابادى. ەگەر بەس بيە ساۋساڭىز, كۇنىنە 25 مىڭ تەڭگە كىرىس كىرەدى. ونى ايعا كوبەيتسەڭىز, كول-كوسىر تابىس ەمەس پە. وتباسىڭ دا توق, بالا-شاعانىڭ اۋزى اققا ءتيىپ, ءبىر جىرعاپ قالماي ما؟!
بالا-شاعا دەمەكشى, قالا بالالارى بۇگىندە قىمىزدىڭ ءدامىن تاتىپ كورمەگەن. ۇسىنساڭ, ۇمتىلمايدى. ويتكەنى تۋعالى تاڭدايىنا تيمەگەن.
– الدىڭعى جىلى وبلىستا «قىمىزمۇرىندىق» بايقاۋى وتكىزىلگەندە, توعىز ءتۇرلى قىمىز دايىنداپ اپاردىم, – دەيدى اقىل تولەۋبەكقىزى, – تالاپ بويىنشا بەس ءتۇرىن دايىنداۋ كەرەك ەدى. مەن بالالارعا ارنالعان ءتورت ءتۇرىن قوستىم. ولار ءتۇرلى شيە, قاراقات, تاڭقۋراي ءتارىزدى جەمىس قوسىلعان قىمىز. وسىنداي ءدامدى قىمىزداردى بالالاردىڭ اس مازىرىنە جاراتىپ, قىمىز ىشۋگە ۇيرەتۋگە ابدەن بولادى. بۇعان دەيىن دامدەۋىشتەردى ىرگەدەگى رەسەيدەن الىپ تۇرۋشى ەدىك, قازىر تىم قىمباتتاپ كەتتى.
ورتالىق مەڭگەرۋشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ساۋمال كۇبىگە قۇيىلماي تۇرىپ 36 گرادۋسقا دەيىن جىلىتىلادى ەكەن. جىلقىنىڭ دەنە جىلۋىمەن بىردەي بولۋ كەرەك. سوندا عانا قىمىز ءدامدى بولماق.
– العاش رەت قىمىز اشىتاردا بيەنىڭ ءسۇتى ارنايى اشىتقىنىڭ نەمەسە قوردىڭ ۇستىنە قۇيىلادى, – دەيدى جىبەك الپىسباەۆا, – اشىتقىنى ادەتتە ءسۇر جايانىڭ, قازىنىڭ سىنىق-سۇيەمىن سالىپ سۇتتەن, ول بولماسا سۇتكە نان اشىتقىسىن ەزىپ ازىرلەيدى. قور دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ەسكى, بۇرىنعى قىمىز. قازاقتا كونە زاماننان بەرى كەلە جاتقان «قورى ۇزىلمەگەن» دەگەن استارىنا كوپ ماعىنا سياتىن ءسوز تىركەسى بار. بۇل ارادا جالعىز قىمىزدىڭ قورى ايتىلماسا كەرەك, ايتپاق ويدىڭ ۇشىعى قورلى, قوردالى شاڭىراق ءوزىنىڭ ءاربىر ىسىنە ۇقىپتى, تىڭعىلىقتى وتباسى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. قوردىڭ ۇزىلمەۋى كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە ءبىر-بىرىنە ساباقتاسىپ جاتاتىن قات-قابات شارۋانىڭ رەت-رەتىمەن اتقارىلۋىنا قاجەتتى تۇرمىستىق جايلاردىڭ ءوزارا جاراسىم تابۋى. سارى قىمىز قاشان دا ادام اعزاسىنداعى سان الۋان دەرتكە شيپا, دەنەگە كۇش قۇياتىن قاستەرلى, قۇدىرەتتى تاعام بولىپ سانالادى. قىمىزدىڭ ەرەكشە ءدامدى, ايرىقشا قۇنارلى, جان سارايىڭدى اشىپ, ءسىڭىمدى كەلەتىندىگى – جىلقى مالى جاراتىلىسىنان وتە كىرپياز. ول مىڭ سان ءشوپ وسەتىن جايىلىمنان تەك اسىلىن عانا تەرىپ جەيدى, سۋدى جالداپ ءجۇرىپ, تۇنىعىن عانا ىشەدى. وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە بيە ءسۇتىنىڭ قۇنارىن وزگە ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ سۇتىنەن الدەقايدا قۇنارلى ەتىپ تۇرادى.
وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندە, قالىڭ قايىڭدى-قاراعايلى ورماننىڭ ەتەگىندە «اۋىل ءدامى» دەپ اتالاتىن ەتنواۋىل بوي كوتەرىپتى. ۇلتتىڭ تاعامىن ۇلىقتاپ جۇرگەن اقىل تولەۋبەكقىزىنىڭ تالپىنىسى. التى قانات كيىز ۇيلەر تىگىلىپ, التىباقان قۇرىلعان. ساۋمالدىڭ دامىندەي ساف اۋانى جۇتىپ, اۋىلدىڭ دامىنەن اۋىز تيسەڭىز, باعزىداعى اۋىلعا بارىپ كەلگەندەي بولاسىز. قايران دا قايران اۋىلدىڭ كونە كەيپى كوكىرەگىڭىزدە جۇرسە, قانداي جاقسى؟!
اقمولا وبلىسى