كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا «گەودەزيا, كارتوگرافيا جانە كەڭىستىكتىك دەرەكتەر تۋرالى» زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى.
قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جəنە اەروعارىش ونەركəسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين بۇعان دەيىن قابىلدانعان زاڭدى قايتا قاراۋدى ۇسىندى.
«قولدانىستاعى گەودەزيا جانە كارتوگرافيا تۋرالى» زاڭ 2002 جىلى قابىلدانعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. 20 جىلدا گەودەزيا مەن كارتوگرافيا سالاسىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر بولدى. تسيفرلىق تەحنولوگيالار, سپۋتنيك جابدىقتارى وندىرىسكە ەنگىزىلىپ, كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى. كەڭىستىك دەرەكتەرىنىڭ دالدىگىنە, ولشەۋ تيىمدىلىگىنە جانە قولجەتىمدىلىگىنە تالاپ ءوستى. وسىعان بايلانىستى زاڭدى جاڭا رەداكتسيادا جانە ىلەسپە زاڭداعى ولقىلىقتار مەن قايشىلىقتاردى تۇزەتۋ ماقساتىندا قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋىندادى.
گەودەزيا جانە كارتوگرافيا سالاسىنىڭ جاعدايى مەملەكەتتەگى كاداستر, جەر مەن م ۇلىك قاتىناستارىنىڭ ساپاسىنا تىكەلەي اسەر ەتۋى وتە ماڭىزدى. دەمەك ءاربىر ازاماتتىڭ مۇددەسىن قوزعايدى. حالىقتىڭ كوپشىلىگى گەودەزيا عىلىمىمەن تانىس ەمەس. بىراق اينالامىزداعى جاعدايلاردىڭ ءبارى ادام ءومىرى مەن جالپى ەل ءۇشىن ماڭىزى تۋرالى مىسالدارعا تولى. ءبىز تۇراتىن ءارى جۇمىس ىستەيتىن عيماراتتار, جۇرەتىن جولدار مەن كوپىرلەردى جوبالاۋ جانە سالۋ كەزىندەگى قاتەلىكتەردى جويۋ, سونداي-اق ۇشاقتاردىڭ ۇشۋى مەن قونۋى كەزىندەگى كەدەرگىلەردى انىقتاۋ جانە باسقا دا سالالار گەودەزيا ولشەمدەرىنىڭ دالدىگىنە بايلانىستى», دەدى ب.مۋسين.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوبالارىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى – قازاقستاندى جوعارى دالدىكتى گەودەزيا كوورديناتتار جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتۋ. سونداي-اق ونىڭ نەگىزىندە ەلدىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق كارتوگرافياسىن قالىپتاستىرۋ.
«قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان 1942 جىلعى سك-42 مەملەكەتتىك كوورديناتالار جۇيەسى ورناتىلعان. بۇل جۇيە قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي ەمەس, ابدەن ەسكىرگەن, دەرەكتەردىڭ دالدىگى مەن تيىمدىلىگى تومەن», دەدى ب.مۋسين.
قازاقستاندا بىرىڭعاي مەملەكەتتىك كوورديناتتار جۇيەسى جوق. سالدارىنان شەكتەۋ بەلگىسى بار مالىمەتتەردى پايدالانباس ءۇشىن سۋبەكتىلەر اشىق كوزدەردى, ياعني بۇرىس جۇيەلەردى قولدانىپ ءجۇر. ماسەلەن, ءبىر ەلدىمەكەننىڭ ءارتۇرلى بىرنەشە كوورديناتتار جۇيەسى بولۋى ىقتيمال.
زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلعان جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق كەڭىستىكتىك دەرەكتەر ينفراقۇرىلىمىن (ۇكدي) ەنگىزۋ, ياعني اقپاراتتار ءدال, جەدەل جانە وزەكتى بولۋى ءۇشىن كەڭىستىكتىك دەرەكتەر ءبىر پلاتفورمادا بىرىڭعاي فورماتتا جانە بىرىڭعاي تالاپتارعا ساي قالىپتاستىرىلادى.
ىلەسپە زاڭ جوباسىندا جەر كودەكسىنە, سونداي-اق «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى», «مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى» جانە «رۇقساتتار مەن حابارلامالار تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاراستىرىلعان.
جالپى وتىرىستا دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا سەنات ەنگىزگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا كەلىستى.
قۇجاتقا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردى ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, دەپۋتات دۇيسەنباي تۇرعانوۆ تانىستىردى. سەنات بىرقاتار تولىقتىرۋ مەن وزگەرتۋ ەنگىزگەن. ولاردىڭ قاتارىندا الماتى قالاسىنىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك راسىمدەۋ ماسەلەلەرىن قاراۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ فۋنكتسيالارىن ناقتىلاۋ, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىن ايقىنداۋ سەكىلدى ماسەلەلەر بار. سونداي-اق ونىڭ نەگىزگى قىزمەت تۇرلەرىن رەگلامەنتتەۋ دە قاراستىرىلادى.
قۇجاتتا پاتەر يەلەرى كووپەراتيۆتەرى (پيك) مەن كوندومينۋيمداردىڭ ورنىنا م ۇلىك يەلەرى بىرلەستىكتەرىن (ميب) نەمەسە جاي سەرىكتەستىكتەردى (جس) ەنگىزۋ پروتسەدۋراسىن 2023 جىلعى 1 شىلدەگە دەيىن قالدىرۋ جونىندە ۇسىنىس تا بار. بۇدان بولەك, زاڭ جوباسىنىڭ تاقىرىبىن وزگەرتۋ دە ۇسىنىلعان.
جالپى وتىرىستا ءماجىلىس جانىنان قوعامدىق پالاتا قۇرۋ ماسەلەسى قارالىپ, ونىڭ ماقساتى مەن مىندەتتەرى تۋرالى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ بايانداما جاسادى.
«ەلىمىزدە تۇبەگەيلى ساياسي رەفورمالار, قوعامدىق پروتسەستەردى جاڭارتۋ ءۇردىسى ءجۇرىپ جاتىر. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر جاقىن ارادا ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىنا قوعامدىق ديالوگ پەن ساياسي پليۋراليزمگە نەگىزدەلگەن مۇلدەم جاڭا ساياسي لاندشافت قالىپتاستىراتىندىعى ءسوزسىز. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا سويلەگەن سوزىندە «كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرمەن بىرگە مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسى وزگەرمەك. ەلدى باسقارۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى پايدا بولادى», دەپ اتاپ ءوتتى.
وسى تۇرعىدا پارلامەنت – بيلىك تارماقتارىنداعى حالىق وكىلدىگىنىڭ باستى ينستيتۋتى. ءماجىلىس توڭىرەگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق پروتسەستەر ۇردىسىنە بايلانىستى پارلامەنت, ۇكىمەتپەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى تەرەڭ, جان-جاقتى ديالوگ الاڭىن جاساۋ – زامان تالابى. ماجىلىستە قازىردىڭ وزىندە زاڭ شىعارۋ شەڭبەرىندە ازاماتتىق قوعام, ساراپشىلار قاۋىمداستىعىمەن وڭتايلى قارىم-قاتىناس جۇيەسى قالىپتاسقان. زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندە ساراپشىلار قاۋىمداستىعى وكىلدەرى ناتيجەلى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى», دەدى ە.سايروۆ.
سونداي-اق دەپۋتات قۇرىلعالى وتىرعان قوعامدىق پالاتا ۇلتتىق قۇرىلتاي فورماتىن شىعارماشىلىق تۇرعىدا دامىتاتىنىن اتاپ ءوتتى. ءماجىلىس پەن ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى, ساراپشىلار قاۋىمداستىعى اراسىنداعى بايلانىستاردى جۇيەلى تۇردە نىعايتۋ بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
«پالاتانىڭ نەگىزگى مىندەتى – قوعامدىق ساراپتاما جانە قوعامدىق تىڭداۋ. سونىمەن بىرگە پالاتا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماقتارىنان, ەلىمىزگە بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, بەلسەندى ازاماتتار مەملەكەت پەن قوعام, رۋحاني تولىسۋ مەن دامۋ, ەكونوميكالىق تىنىس-تىرشىلىك ءتارىزدى تەرەڭ, جاھاندىق پروبلەمالارمەن ءوزىنىڭ ويلارىن ىجداعاتتى تۇردە بىلدىرەتىن الاڭعا اينالادى. عيبراتتى وي, سالماقتى – ساليقالى ءىس-قيمىل, بەرەكە-بىرلىك قاسيەتتەرى ارقاشان وتە ماڭىزدى», دەدى ە.سايروۆ.
دەپۋتات قوعامدىق پالاتا جاڭا زامانعا ساي ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرا وتىرىپ, قوعامدىق-ساياسي اعارتۋدىڭ دا مەكتەبىنە اينالاتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, پالاتا روتاتسيا ءپرينتسيپى بويىنشا جۇمىس اتقارماق. ياعني مۇشەلەرى جۇيەلى تۇردە وزگەرىپ تۇرادى. بەلسەندى, ءوزىنىڭ ايتارى بار ازاماتتارعا قوعامدىق پوتەنتسيالىن ۇشتاۋعا جۇيەلى مۇمكىندىك بەرەدى.
«پالاتا مۇشەلىگىنە پارلامەنتتىك جانە پارلامەنتتىك ەمەس پارتيا مۇشەلەرى, ەلىمىزدەگى پارلامەنتاريزم ماسەلەسىمەن تەرەڭ اينالىسىپ جۇرگەن ازاماتتار, قوعام بەلسەندىلەرى, ءتۇرلى سالاداعى ساراپشىلار, ساياساتتانۋشىلار مۇشە بولا الادى. پالاتانىڭ قۇرىلۋى ەلىمىزدەگى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىن دامىتا وتىرىپ, زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندە قوعام, جۇرتشىلىقتىڭ ءرولىن ارتتىراتىن, پليۋراليزم دەڭگەيىن دامىتۋعا باعىتتالعان ناقتى تەتىك», دەدى ە.سايروۆ.
ءماجىلىس توراعاسى ەرلان قوشانوۆ اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. سونداي-اق قوعامدىق پالاتانىڭ جۇمىسىن تىكەلەي ءوزى قاداعالايتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل جۇمىسقا دەپۋتاتتاردى بەلسەنە ارالاسۋعا شاقىردى.
«مەملەكەت باسشىسى ناقتى تاپسىرما جۇكتەدى. قىزۋ قوعامدىق پىكىرتالاس الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن الاڭداردا ەمەس, پارلامەنت قابىرعاسىندا ءوتۋ كەرەك. قوعامدىق پالاتا قۇرۋ – ۋاقىتتىڭ تالابى. بۇگىنگى تاڭدا, وكىنىشكە قاراي, زاڭ شىعارۋشىلار حالىقتان الشاقتاپ كەتكەن. ياعني حالىق ءبىر جاقتا, زاڭ ءبىر جاقتا دەگەن پىكىر بار. سوندىقتان قوعامدىق پالاتانىڭ باستى ماقساتى – نەعۇرلىم وزەكتى, رەزونانستى زاڭ جوبالارىن ء«بىرىنشى وقىلىمعا دەيىن» قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگى تۇرعىسىنان قاراستىرۋ. سونىمەن قاتار قوعامدىق پالاتانىڭ وتىرىستارىنا ءبىز وڭىرلەردەگى قوعامدىق كەڭەستەردى دە بەينە بايلانىس ارقىلى قوسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى ە.قوشانوۆ.
ءماجىلىس توراعاسى قوعامدىق پالاتا قۇرامى ۇنەمى جاڭارتىلىپ وتىراتىنىن ەسكە سالدى. ونىڭ باسىم كوپشىلىگىن قوعام قايراتكەرلەرى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ وكىلدەرى قۇرايدى.
«وسىنداي قۇرىلىم بولۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى سوڭعى ۋاقىتتا قوعامدىق بەلسەندى ازاماتتار الەۋمەتتىك جەلىلەردە كوپ كوتەرگەن ەدى. سوندىقتان قوعامدىق پالاتا قۇرۋ تۋرالى شەشىم – پرەزيدەنت ايتقان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ورىنداۋعا باعىتتالعان تاعى ءبىر ناقتى قادام دەۋگە بولادى», دەدى ە.قوشانوۆ.
پالاتا وتىرىسىندا دەپۋتاتتار «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ تەحنيكالىق رەگلامەنتتەر تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋدى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ كورسەتىلگەن سالاداعى زاڭناماسىنا ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرۋ قاعيداتتارى مەن تاسىلدەرى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى.
جيىن سوڭىندا بىرقاتار دەپۋتات مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋال جولدادى. فاحريددين قاراتاەۆ ۆيتسە-پرەمەر رومان سكليارعا جولداعان دەپۋاتتىق ساۋالىندا قانت تاپشىلىعىن شەشۋدىڭ جولدارىن ۇسىندى.
«ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2022 جىلعى 7 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى 19,9 پايىزعا قىمباتتاعان. ونىڭ ىشىندە جىل باسىنان بەرگى كەزەڭدە قانت باعاسى 61 پايىزعا قىمباتتاپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا قانتقا قاجەتتىلىك ورتا ەسەپپەن 550-600 مىڭ توننا بولادى. وزىمىزدە سونىڭ 10 پايىزى عانا وندىرىلەدى», دەدى دەپۋتات.
ءماجىلىس وكىلىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, ءتورت اي بۇرىن باستالعان قانت ماسەلەسى حالىق اراسىندا ءالى دۇربەلەڭ تۋدىرىپ وتىر. ويتكەنى قانتتىڭ باعاسى شارىقتاپ, 1 كيلوسى 600-900 تەڭگە ارالىعىندا ساتىلىپ جاتىر. دەپۋتات كەلتىرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن تاريفتىك جەڭىلدىك بويىنشا 350 مىڭ توننا قانت اكەلىنەدى. دەگەنمەن جەڭىلدىك مەرزىمى 4 ايعا بەرىلگەن.
«الەمدەگى ەكونوميكالىق ءتۇرلى سانكتسيالارعا بايلانىستى لوگيستيكا, قارجى وپەراتسيالارىنىڭ كەدەرگىلەرى تۋىنداۋدا. سوندىقتان تاسىمالداۋ مەرزىمىن 5-6 ايعا دەيىن ۇزارتۋدى جانە تاريفتىك جەڭىلدىكپەن 550-600 مىڭ تونناعا دەيىنگى كولەمدى قامتۋ ۇسىنىلادى», دەدى ف.قاراتاەۆ.
ءسالىمجان ناقپاەۆ دەپۋتاتتىق ساۋالىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكلياردان اتىراۋ–استراحان جولىنىڭ پروبلەماسىنا ارالاسۋىن سۇرادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى يۋليا كۋچينسكايا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, مۇعالىمدەر ايلىعىنىڭ كەشىگۋى ماسەلەسىن كوتەردى.