بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپ تىڭدالدى

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى قايرات ءمامي كونستيتۋتسيالىق زاڭ­دىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى بايانداما جاساپ, رەفورمانىڭ قاجەتتىلىگىنە, سونداي-اق اتقارىلعان جۇمىستارعا جان-جاقتى توقتالدى.

بۇدان كەيىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ 2021 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن بايانداپ بەردى. ۆەدومستۆو باسشىسى ۇكىمەتتىڭ ەسەبى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن سەناتىندا ەگجەي-تەگجەي قارالعانىن اتاپ ءوتتى.

«2021 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 4 پايىزدى قۇرادى. ەكونوميكانىڭ بارلىق نەگىزگى سالالارىندا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى. ماسەلەن, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى 3,8 پايىزعا, قۇرىلىس سالاسى 7,6 پايىزعا, كولىك 3,6 پايىزعا, ساۋ­دا 9,2 پايىزعا ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 3,5 پايىزعا ۇلعايدى. ينفلياتسيا 8,4 پايىزدى قۇرادى.

جۇمىسسىزدىق 4,9 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى پارامەترلەرى اتقارىلدى. تۇسىمدەر 100,8 پايىزعا اتقارىلىپ, 12,7 ترلن تەڭگەگە جەتتى. شىعىستار 99,2 پايىزعا يگەرىلدى جانە 15,2 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ونىمگە 3,1 پايىزعا تەڭەستى. جالپى العاندا, مەملەكەت ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جانە باسقا دا مىندەتتەمەلەرىن تولىق كولەمدە ورىندادى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

مينيستر ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن نىسانالى ترانسفەرت سومالارىنىڭ ۇلعاي­عانىنا توقتالدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەن­سەك, بۇل الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى, داع­دا­رىسقا قارسى شارالاردى, مەملەكەتتىك باع­دار­لامالاردى قارجىلاندىرۋ جانە پان­دەميا جاعدايىندا ەكونوميكاداعى ىسكەر­لىك بەلسەندىلىكتى قولداۋعا بايلانىستى.

«الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا بىلتىر مۇناي سەكتورىنان ۇلتتىق قورعا تۇسكەن تىكەلەي سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كولەمى 1,8 ەسەگە ۇلعايعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بيىلدان باستاپ كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ كونترتسيكلدىك بيۋدجەت قاعيدالارىنا نەگىزدەلەدى. جاڭا تاسىلدەرگە سايكەس ۇلت­تىق قوردان بيۋدجەتكە الىناتىن قاراجات مۇناي سەكتورىنان تۇسەتىن قور كىرىس­تەرىنەن اسپايدى. سونداي-اق بيۋدجەتتىڭ شىعىس­تارىنا دا شەكتەۋ قابىلداندى. بۇل قور­دىڭ جيناقتاۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتە وتىرىپ, اكتيۆتەردى كوبىرەك جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بيۋدجەتتىڭ شيكىزاتتىق سەكتوردان تاۋەلدىلىگىنە جانە سالىقتىق اكىمشى­لەن­دىرۋگە قاتىستى سىن پىكىرلەر ايتىلدى. كەيىنگى 5 جىلداعى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ جالپى كولەمىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ ۇلەسى ورتاشا العاندا 68 پا­يىزدى قۇرادى. تيىسىنشە, وسى جىلدار ىشىندە شيكىزاتتىق سەكتوردىڭ ۇلەسى 32 پايىزدان اسقان جوق. دەگەنمەن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بىرتىندەپ جاندانۋى نەگىزگى ەكسپورتتىق پوزيتسيالارعا باعانىڭ وسۋىنە اكەلدى. بۇل جەر قويناۋىن پاي­دالانۋشىلاردى اكىمشىلەندىرۋ بو­يىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن بىرگە, شيكىزاتتىق سەكتوردان تۇسەتىن تۇسىمدەردى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

ماسەلەن, جەر قويناۋىن پايدا­لا­نۋشىلارعا سالىقتىق تەكسەرۋلەر مەن گوريزونتالدى مونيتورينگ ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە قوسىمشا 200 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات تۇسكەن. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت سالىق بازاسىن كەڭەيتۋ, ياعني بيزنەستى دامىتۋ جانە ولاردى كولەڭكەدەن شىعارۋعا كۇش سالماق. سونداي-اق سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋگە نازار اۋدارادى. مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىن­داردى جەكەشەلەندىرۋ جانە باسقا دا شارالار ارقىلى بيۋدجەت كىرىسىن ءارتاراپ­تاندىرۋدى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزبەك.

«كەيىنگى 3 جىلدىڭ وزىندە سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ مەن تسيفر­لاندىرۋدان بيۋدجەتكە 2 ترلن تەڭگەدەن استام قوسىمشا تۇسىمدەر قامتاماسىز ەتىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ تەك 680 ملرد تەڭگەدەن استامى بىلتىر تۇسكەن. تاعى ءبىر اتاپ وتەتىن ماسەلە – ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋدى قولدانۋ ەسەبىنەن سالىقتىق بەرەشەك 337,2 ملرد تەڭگەگە تومەندەتىلدى. بىلتىر قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكسپورتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يمپورتى باعىتى بويىنشا ستاتيستيكالىق دەرەكتەردەگى الشاقتىقتار 40,5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس كۇشەيتىلەدى.

ەسەپ كوميتەتىنىڭ رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر اراسىنداعى قارجى اعىندارىن بارىنشا ازايتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىمەن كەلىسەمىز. وڭىرلەردىڭ بيۋدجەتتىك دەربەستىگىن نىعايتۋ ءۇشىن قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرىن اكىمدىكتەرگە بەرۋ جولىمەن بيۋدجەتارالىق قاتى­ناس­تاردى رەفورمالاۋ جۇزەگە اسىرىلادى.

جەرگىلىكتى جەرلەردە جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردى كوبىرەك الۋ ءۇشىن سالىق بازاسىن جۇيەلى تۇردە كەمىتىپ كورسەتۋگە قاتىستى ەسەپ كوميتەتى پىكىر ءبىلدىردى. مۇنىمەن كەلىسە وتىرىپ, كەيىنگى جىلدارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ ءبىرشاما اسىرا ورىندالىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ وتكەن ءجون. بيىلعى بەس ايدىڭ وزىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر 388 ميلليارد تەڭگەگە ارتىعىمەن ورىندالىپ وتىر. بۇل 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان سۋبۆەنتسيا­لار مەن بيۋدجەتتەن الۋلاردى انىقتاعان كەزدە ەسكەرىلەدى. ءتيىستى مەتوديكا بار جانە ونى پىسىقتاۋ بارىسىندا ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇسىنىمدارى ەسكەرىلگەن», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

سونىمەن قاتار ۆەدومستۆو باسشىسى جەكەشەلەندىرۋ مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى دا پىكىرىمەن ءبولىستى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا جەكەشەلەندىرۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوس­پارىن وزەكتەندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.

«بۇل رەتتە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنە جاتاتىن وبەكتىلەردى الىپ تاستاۋ قاراستىرىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا جەكەشەلەندىرۋگە جاتاتىن وبەكتىلەر تىزىمىنە ەنگىزۋ ءۇشىن بىرقاتار باستى كريتەري بەكىتىلدى.

بۇل جەردە نەگىزگى ماقسات – مەملەكەت ۇلەسىن ازايتا وتىرىپ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە جەكەشەلەندىرۋدەن قوماقتى قاراجات ءتۇسىرۋ. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ اكتيۆتەرىن باسقارۋعا كەلسەك, ۇكىمەت قازىرگى ۋاقىتتا ونى رەفورمالاۋ, ونىڭ ىشىندە ديۆيدەندتىك سايا­ساتتى قايتا قاراۋ بويىنشا تاسىلدەردى ازىرلەپ جاتىر.

مەملەكەتتىك بورىشتىڭ ءوسۋى رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋ قاجەتتىلىگىمەن جانە ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قارىز الۋمەن بايلانىستى. وتكەن جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك بورىش دەڭگەيى ىشكى جالپى ونىمگە شاق­قاندا 27,4 پايىزدى قۇرادى. بۇگىنگى تاڭدا قاۋىپسىز دەڭگەيدە ساقتالعان», دەدى ە.جاماۋباەۆ.

ءمينيستردىڭ سوزىنە سەنسەك, مەملەكەتتىك بورىشتىڭ قاۋىپسىز دەڭگەيدە ەكەنىن حالىقارالىق قارجى جانە رەيتينگتىك ۇيىمدار دا راستاپ وتىر. مىسالى, Fitch اگەنتتىگى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز رەي­تينگىن راستاپ, ەلىمىزدىڭ سىرتقى قارىزىنا وڭ باعا بەرگەن. دەگەنمەن مەملەكەتتىك بورىشتى باسقارۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن كەلەسىدەي شارالار قابىلدانباق.

«بيۋدجەت تاپشىلىعى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ازايادى. بۇل بورىشتىڭ ءوسۋ قارقىنىن تومەندەتۋگە ىقپال ەتەدى. كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەس بەلسەندى جالعاسادى. وسىعان وراي, اكىمشىلەندىرۋدى جاقسارتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ بىرتىندەپ ۇلعايۋى كۇتىلىپ وتىر. قارىز الۋ كەزىندە ىشكى نارىقتىڭ وتىمدىلىگى  بارىنشا پايدالانىلادى.

بۇدان باسقا, زاڭنامادا سىرتقى قارىز قاراجاتىن ۋاقتىلى يگەرمەگەنى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەۋ جونىندە نورما قابىلدانعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. جالپى, ۇكىمەت جۇيەلى تۇردە مەم­لەكەتتىك جانە مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن بورىشتىڭ, سونداي-اق كۆازيمەملە­كەتتىك سەكتور بورىشىنىڭ قالىپتاستى­رىلۋىنا جانە باسقارىلۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتەدى. وسى تۇرعىدا 2030 جىلدارعا دەيىن مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋ كونتسە­پتسياسى قابىلدانادى», دەدى ە.جاماۋ­باەۆ.

بۇدان كەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا بايانداما جاساپ, بىرقاتار ماسەلەگە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, رەزەرۆتەر تۋرالى ءسوز قوزعادى.

ء«بىز ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار دەڭگەيىندە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋداعى تاۋەكەلدەردى جويا الامىز. ءاربىر مينيستر­لىك ءوزىنىڭ جەتەكشىلىك ەتەتىن سالاسىن دامىتۋدا باسىمدىقتاردى دۇرىس قويۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك باعدار­لامالارعا, ۇلتتىق جوبالارعا جانە ستراتە­گيالىق جوسپارلارعا اعىمداعى قىزمەت­تى ەنگىزۋ سالانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتپەيدى. ەشتەڭەگە باعىتتالماعان مۇنداي ءىس-شارا­لار مەن ينديكاتورلار نە ءۇشىن قاجەت», دەدى ن.گودۋنوۆا.

وسى ورايدا ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ۇلتتىق جوبالارعا كوشكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, ۇكىمەت وتكەن جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ 10 ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. ولاردى باسىم بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ىسكە اسقان جوق. سەبەبى ونىڭ 43 پايىزدان استامى تولىق قارجىلاندىرىلماعان.

«ۇلتتىق قوردى 2015 جىلدان بەرى قارقىندى تۇردە پايدالانىپ جاتىرمىز. ءبىز 2020 جىل تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىز, شىن مانىسىندە, پاندەميامەن بايلانىستى داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالاردى قارجىلاندىرۋ قاجەت بولدى. بىراق 2021 جىلى جاعداي ايتارلىقتاي جاقساردى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەت ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋعا ارقا سۇيەمەۋگە ءتيىس دەگەن تاپسىرماسىنا قاراماستان, 2021 جىلى 4,5 ترلن تەڭگە جۇمسادىق. ال تۇسىمدەر 4,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. زاڭناماعا سايكەس تۇجىرىمدامادا كوزدەلگەن باعىتتارعا عانا ترانسفەرتتەر بولىنۋگە ءتيىس. ال 30 پايىز ازايتىلمايتىن قالدىققا قول سۇعىلماۋى كەرەك», دەدى ن.گودۋنوۆا.

بايانداماشى مەملەكەتتىك بورىشتىڭ ىشكى جالپى ونىمگە اراقاتىناسى جاڭا بيۋدجەت ساياساتى تۇجىرىمداماسىندا بەلگىلەنگەن 27 پايىز مولشەرىنەن شامالى اسقانىن جەتكىزدى. كەيىنگى ۋاقىتتا ۇكىمەتتىك بورىشتىڭ قۇرىلىمى جاقسارعان كورىنەدى. ىشكى بورىشتىڭ ۇلەسى 60 پايىزعا دەيىن ءوسىپ, سىرتقى بورىشتىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا دەيىن تومەندەدى.

«قازىرگى ۋاقىتتا 812 مەملەكەت-جەكە­شەلىك ارىپتeستىگى جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتeستىگى بويىنشا رەسپۋبليكا مەن وڭىر­لەردىڭ جالپى بورىشى 1,6 ترلن تەڭگەگە جەتتى. 1 ترلن-نان استام تەڭگەگە تاعى 150 جوبا بويىنشا جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر.

بۇرىن مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپ­تeستىگى جوبالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ تيىم­دىلىگىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋعا سايكەس تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ 1 تەڭگەسىنە مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ 2,1 تەڭگەسى تيەسىلى ەكەنى انىقتالدى. كوپتەگەن جوبا بويىنشا مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەر ولاردىڭ قۇنىن تولىعىمەن جابادى. ياعني ءىس جۇزىندە بۇل مەملەكەتتىڭ جەكە كومپانيالاردان العان قارىزدارى», دەدى ن.گودۋنوۆا.

تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار سۇراقتارىن قويىپ, ءوز پىكىرلەرى ءبولىستى. ماسەلەن, پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا «اق جول» پارتياسى ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ بيۋدجەت تۋرالى ەسەبىن بەكىتۋدەن نەگە باس تارتتى. مۇنىڭ سەبەبىن ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك دۇيسەنبينوۆ ايتىپ بەردى.

«وتكەن جىلى حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي تابىسىنىڭ ءوسۋى ەكى ەسەگە قىسقاردى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 2,5 پايىزعا تومەندەۋى بايقالدى. ينفلياتسيا شەكتەن 1,5 ەسەگە اسىپ ءتۇستى. ەكونوميكاداعى مۇنداي جاعدايدىڭ سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرىنىڭ قاتارىندا «اق جول» فراكتسياسى ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىنىڭ اقىلعا قونباۋى مەن تۇتاستاي العاندا ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋىنان كورەدى.

كەشەگى سالىق كودەكسىن تالقىلاۋدا, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى حابار­لاعانداي, بۇكىل ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى – مەملەكەت, بيزنەس, حالىق بولىپ قارجىلاندىراتىن بانكتەردىڭ سالىق جۇكتەمەسى نەبارى 2-5 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. ياعني ازاماتتارىمىز 10 پايىز تا­بىس سالىعىن تولەيدى, بيزنەسكە تۇسەتىن سالىق اۋىرتپالىعى 40 پايىزدان اسادى. ال بانكتەردىڭ ءوز ەسەپتەرى وزدەرىن­دە, ولار ەشكىمگە قارىز ەمەس. سوندىق­تان ەكونوميكا قۇلدىراعان كەزدە, كەرىسىن­شە, ولاردىڭ كىرىستەرى وسە ءتۇستى. مىنە, بيۋدجەتتىڭ رەزەرۆى وسىندا كومۋلى جاتىر.

ادىلەتتى قازاقستان تۋرالى ايتاتىن بولساق, سالىق سالۋدى دا ءادىل نەگىزگە قوياتىن كەز كەلدى. وندىرىسكە بەرۋدىڭ ورنىنا نەسيەنىڭ 60 پايىزى تۇتىنۋعا كەتەدى. حالىق تابىسىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگى تۇتىنۋشىلىق نەسيەنى وتەۋگە جۇمسالادى», دەدى ب.دۇيسەنبينوۆ.

سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ ءوز سوزىندە وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, ادام كاپيتالىن جاقسارتۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ شارتتارىن جەتىلدىرۋگە نازار اۋداردى. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تۇيتكىلدەردىڭ كوپتىگىن اتاپ ءوتتى.

ەسەپ قۇجاتتارىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار بيۋدجەتتەردىڭ كىرىس بازاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ, مەملەكەت اكتيۆتەرىن باسقارۋ تەتىكتەرى, قارجى مونيتورينگى جۇيەسىنىڭ پارمەندىلىگى, سالىق جانە كەدەن اكىمشىلەندىرۋلەرىنىڭ تيىمدىلىگىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. جالپى العاندا, دەپۋتاتتىق كورپۋس بيۋدجەتكە قاتىستى انىقتالعان كەمشىلىكتەردى اتاپ, ونى الداعى ۋاقىتتا ەسكەرۋدى ۇسىندى. جيىن سوڭىندا پارلامەنت ۇكىمەتتىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2021 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن بەكىتتى.