«جەڭدىك قوي جاۋدى, ارمان نە, قۇربىم, كۇركىرەپ كۇندەي ءوتتى عوي سوعىس» (قاسىم امانجولوۆ) دەگەنمەن, جەر بەتىندەگى كەسكىلەسكەن ۇرىستىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ادامزات بالاسىنىڭ وي-ساناسىن, ىشكى الەمىن ادام ايتسا نانعىسىز وزگەرىستەرگە ۇشىراتادى.
قولىنا قارۋ الىپ سوعىسقان جاۋىنگەرلەردىڭ مىنەز-قۇلقىنىڭ وزگەرگەنى ءوز الدىنا, ولاردىڭ ورنىندا قالعان جەتىم-جەسىردىڭ پسيحولوگياسىنا اۋىر سوققى, جازىلماس جاراقات اكەلەتىنىن سوعىس تۋرالى جازىلعان شىعارمالاردى وقىعان سايىن تەرەڭىرەك تۇسىنەمىز. سوعىس جەر بەتىنە اشتىق اكەلەدى, بەيبىتشىلىك پەن ىمىرانى بۇزادى, سابيلەردىڭ بالالىعىن تونايدى, قىلشىلداعان قىز-جىگىتتىڭ جاستىعىن جالمايدى, ادامنىڭ رۋحىن جالاڭاشتاپ, باستاپقى قاسيەتتەرىنەن ايىرادى, قيراتادى, بۇزادى, ىزگىلىكتىڭ ورنىنا ز ۇلىمدىق ەگەدى... تابيعي تەپە-تەڭدىكتى بۇزعاننان سۇمدىق نە زاۋال بار جەر بەتىندە؟ وسىنداي قىرىپ-جويۋ, قاعىپ-سوعۋدىڭ شىعىندارى ءوز الدىنا, سانا مەن رۋحقا تيگىزگەن زاردابىن ەشكىم, ەشقاشان تولتىرا المايدى. ادام رۋحى مەن سانا-سەزىمىن مەرتىكتىرگەن سول اقپاراتتار قاندا ساقتالىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا كوشەتىنى تۋرالى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ «اشتىق جانە سوعىسىندا» ايتىلادى. وي مەن نيەت بۇزىلعان سوڭ جۇرە بىتكەن ادەت قانعا سىڭبەي قويا ما؟ ادەبيەتتىڭ, كوركەم تۋىندىنىڭ كوپ قىزمەتىنىڭ ءبىرى دە الگىندەي دۇنيەلەردى تاپ باسىپ, حالىقتىڭ كوزىن اشىپ بەرۋ شىعار.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بەتپە-بەت» پوۆەسىندە جاپ-جاس سەيدەنىڭ شاشى ءبىر-اق تۇندە اعارىپ كەتەدى. كەشە عانا بويجەتكەن, كەشە عانا جار سۇيگەن, كەشە عانا نارەستەلى بولعان كەلىن, العاش ءسابي كورگەن تۇمسا, جارىمەن قوسىلعانىنا ءبىر جىلعا دا تولماعان ارۋ سەيدە, جاسى جيىرماعا دا تولماعان جاپ-جاس سەيدە, ىسمايىلىن جان-تانىمەن سۇيگەن, سەرتىنە ادال, بولاشاعىنا سەنىمى زور, ەش الاڭسىز سەيدەنىڭ ءبىر-اق تۇندە شاشى اعارىپ شىعادى پوۆەستە. وعان ءتۇننىڭ دە, كۇننىڭ دە, قورشاعان ورتاداعى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ دا ەش قاتىسى جوق. بەسىكتەگى نارەستەسىنىڭ دە, سەيدە جۇمىسقا كەتكەندە ولمەلى كۇيدە وتىرسا دا سونى باعىپ قالعان كارى ەنەسىنىڭ دە, تاڭەرتەڭنەن كۇن باتقانشا تيتىقتاتقان اۋىر ەڭبەكتىڭ دە كەسىرى ەمەس. ءتىپتى ءبىز سوعىس باستالماي تۇرىپ بەس-التى اي بۇرىن سەيدەمەن شاڭىراق كوتەرىپ, جاڭادان تام سالعان, سوعىس وتى بۇرق ەتكەندە اسكەرگە الىنىپ, مايدان دالاسىنا اتتانىپ بارا جاتقان جەرىنەن اۋىلىنا قاشىپ كەلگەن ىسمايىلدىڭ ءوزىن كىنالاي الماس ەدىك. الايدا شىعارمانى وقىپ وتىرعان كەز كەلگەن وقىرمان ونى وپاسىز, ساتقىن رەتىندە تانۋى مۇمكىن. مۇمكىن ەمەس, انىق سولاي دەپ ويلايدى. بىراق ءبىز ءبارىبىر سوعىستى كىنالايمىز. دۇنيەجۇزىلىك جەر-سۋ, ازىق-ت ۇلىك كوزدەرىن بولىسكە سالىپ, نەعۇرلىم كوبىرەك قامتىپ قالۋدى ويلاعان يمپەريالاردىڭ باسىنداعى اشكوز بيلەۋشىلەردىڭ پيعىلىنان تۋعان قانتوگىستى جازىقتى سانايمىز. جەر بەتىندەگى نەبىر الاپات قىرعىن مەن كەسەلدىڭ ارتىندا ادامزاتتىڭ جامان پيعىلى تۇرعانىنا وسىندايدا كوز جەتكىزەمىز.
ءيا, شىعارما ىسمايىلدىڭ سوعىسقا بارماي اۋىلىنا قاشىپ كەلۋىنەن جانە ەشكىمنىڭ كوزىنە تۇسپەي, اۋلاقتاعى ۇڭگىردە تىعىلىپ جاتىپ الۋىنان باستالادى. بار پالە سودان, ىسمايىلدان باستالاتىنداي كورىنگەنىمەن, ونىڭ سوڭىنان قالماعان سوعىستى قايدا قويامىز؟ ءتىپتى شىعارمانىڭ قىزىعىمەن سوعىستى ۇمىتىپ, ىسمايىلدى جامانداپ كەتۋىڭىزدە مۇمكىن-اۋ. ىسمايىل مىڭنان بىرەۋ بولسا دا, ەل بولعان سوڭ, مۇندايلار بولماي تۇرمايدى. اينالىپ كەلگەندە, سوعىسقا دەيىن تولىق ورتا ءبىلىم دە الماعان, ءتىپتى ازاماتتىق كوزقاراسى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن قىرعىز (مەيلى قازاق بولسىن) اۋىلىنىڭ پەرزەنتى الاقۇيىن زامانا ءتونىپ بەرگەندە, نەنى پايىمداپ, نە نارسەنىڭ انىق-قانىعىنا بارا العانداي. وتان قورعاۋ, ونى كىم ءۇشىن, نە ءۇشىن, كىمنەن قورعاۋى كەرەك, ءبىلدى مە ەكەن؟ ءارى كەتسە ەسكىشە حات تانىپ نەمەسە ەكى-ءۇش كلاستىق ءبىلىم العان اۋىل بالاسىنىڭ الەم تۋرالى دۇنيەتانىمى مەن كوزقاراسى قانداي بولدى دەپ ويلايسىز ول كەزدە؟ جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, جەر كورىپ, ەل تانىعان ازامات بولسا ءبىر ءسارى. اۋىلدان ۇزاپ شىقپاعان, ورتا مەكتەپتى دە تولىق بىتىرمەگەن, جيىرماعا ەندى جۋىقتاعان بوزبالا نەمەسە جيىرماداعى جاس جىگىت. وتان دەگەن ول ءۇشىن تۋعان اۋىلى, وتباسى ەمەس پە؟ ونىڭ ۇستىنە ۇيلەنگەنىنە التى ايدان اسپاعان. جازۋشى سەيدە مەن ىسمايىلدىڭ باس قۇراپ, ءۇي تۇرعىزىپ جاتقانداعى كەزدەرىن, ەڭ ءبىر قىزىققا تولى شاقتارىن: جۇپىنى تۇرىپ جاتسا دا, باسپانا كوتەرىپ, ەڭبەككە قۇشتار, ومىرگە ىرزا ەكەندىكتەرىنە ارنايى توقتالىپ, اسەرلى سۋرەتتەيدى عوي. ىسمايىل ءۇشىن سەيدە, سەيدە ءۇشىن ىسمايىلدان اسقان باقىتتىڭ كەرەگى جوق بولاتىن. سونداي ءبىر ءتاتتى شاقتىڭ قۇمارىنان شىعىپ تا بولماعان, ومىردە ودان باسقا تۇك كورمەگەن ىسمايىل سوعىستان قاشپاعاندا كىم قاشادى؟
كۇيەۋىن قاتتى سۇيەتىن سەيدە ونى جاسىرىپ باعادى. سوڭىنا دەيىن جاسىرادى, ىسمايىل تىعىلىپ جاتقان ۇڭگىرگە تۇندە ۇرلانىپ تاماق اپارىپ جولداسىن اسىرايدى. تۇندە بالاسىن دا يىسكەپ كەتىپ جۇرەدى. بىراق قاشقىن جىگىت بارا-بارا تاماققا تويمايتىن بولادى... (ەڭبەكسىز جاتا بەرگەن ادام كىمگە اينالارى وسى جەردە انىق بايقالادى) قىس بولسا قاقاپ تۇر. سۋىق. تاڭنان تۇنگە دەيىن كولحوز جۇمىسىنان باس كوتەرمەي, ءولىم قوناعا كەلىپ قۇلايتىن سەيدە ءتۇنى بويى ىسمايىلدىڭ جاعدايىمەن بولادى. الايدا سەيدە بۇدان دىڭكەلەمەيدى. ءتىپتى ونى سالماق كورمەيدى دە. ونى ىشىنەن جەيتىنى – اۋىلداعى باسقارما مەن جەسىرلەر ىسمايىلدىڭ قاشىپ كەلگەنىن ءبىلىپ قويا ما دەگەن كۇدىك. كەزدەسىپ قالعان ادامنان قۋىستانۋمەن, تىزەسى قالتىرايدى دا جۇرەدى. ءبىر كۇنى بىرەۋ تۇرىپ: «جاپ-جاس بوپ سەنىڭ مۇنىڭ قالاي؟ ءبىزدىڭ كۇيەۋىمىز مايداندا سوعىسىپ جاتقاندا, سەنىكى تىعىلىپ وسىندا ءجۇر ەكەن عوي؟», دەپ ايتىپ قالا ما دەگەن وي مازالاپ بىتەدى. ارتىنشا مۇنى ىسمايىلدى ىزدەگەن اسكەريلەر تەرگەگەندە دە ساتپايدى كۇيەۋىن. سويتسە دە ۇرەيلەنۋمەن بولادى. باسقا شارۋامەن باسقارما شاقىرىپ قالسا دا, كوشەدە كورشى ايەل كەزدەسە كەتسە دە كۇيەۋىن جاسىرىپ جۇرگەنىن بەتىنە سالىق قىلا ما دەپ قۋىستانۋمەن جۇرەدى. جازۋشى سونداي قىسىلعان كۇيىن سەنىمدى ديالوگتارمەن جەتكىزگەندە ەرىكسىز باس شايقاۋمەن بولاسىز. ءارى اسكەري كوميتەت ىسمايىلعا ىزدەۋ سالعان سوڭ ەل بۇدان كۇدىكتەنە باستايدى عوي. سەيدەنىڭ ەرىك-جىگەرى مەن ماحابباتىنىڭ بەرىكتىگى سول, سوندا دا سىر الدىرمايدى. ايتۋعا وڭاي بولعانمەن بۇل – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەر ءىس پە ەدى؟ بىراق مۇنىڭ ءبارى سەيدەنى قاجىتپايدى. بار ويى – كوكتەم تۋا ەنەسى مەن بالاسىن الىپ, ىسمايىلمەن الىستاعى شاتقالدان اسىپ, كۇيەۋىنىڭ ناعاشىلارىنىڭ اراسىنا بارىپ ءسىڭۋ. وعان ىسمايىل سەندىرىپ قويعان.
كورشى جەسىر توتوي بولسا, ءۇش بالامەن ءتىسىنىڭ سۋىن سورىپ اش وتىرادى. ءوزى اۋرۋ. كوكتەمگە سالىم ەل ۇزىلۋگە اينالعان كوتەرەم شاق, بالالارى اش. بار ءۇمىتى – ۇيىندەگى جالعىز سيىر بۇزاۋلاسا, بالالارىنىڭ اۋزى اققا ىلىكپەك. انە-مىنە بۇزاۋلاۋعا تاياۋ تۇرعان سيىر ءبىر كۇنى تۇندە قورادان جوعالادى. كۇللى اۋىل بولىپ ىزدەيدى ونى. سەبەبى توتوي ءوزى اۋرۋ, بالالارى اش, ونىڭ ۇستىنە كۇيەۋى سوعىستا ءولدى دەگەن قارا قاعاز كەلگەن, ءوزى ولمەلى كۇيدەگى جەتىم-جەسىر, اش-ارىققا ونى اۋىلداعىلار بىلدىرمەي جاسىرا تۇرعان. سيىردى, اسىرەسە, جانۇشىرىپ ىزدەگەن – سەيدە ەدى. كورشىسىنىڭ جاعدايى وتە مۇشكىلىن, ونىڭ ۇستىنە كۇيەۋى سوعىستا ولگەنىن, ال ءوز كۇيەۋى تىعىلىپ مۇندا جۇرگەندىكتەن سەيدە ءوزىن ءبىرتۇرلى كىنالى سەزىنەتىن. ءسويتىپ, ءولىپ-ءوشىپ كەلىپ وتىرسا, ءتۇن ورتاسى اۋعاندا اياۋلى ىسمايىلى كىرىپ كەلەدى. جارتى قاپ جاس ەتى بار قولىندا. ۇستىنەن وتقا قاقتاپ جەگەن ەتتىڭ ءيىسى مۇڭك ەتەدى. قاپشىقتاعى ەتتى كۇيەۋى جەرگە تاستاپ جىبەرگەندە سەيدەنىڭ جۇرەگى قوسا ءۇزىلىپ تۇسكەندەي ەدى دەيدى جازۋشى. «وسى جەتىمدەردىڭ اۋزىن قاڭسىتقانشا, ءوزىمىزدىڭ قۇناجىندى سويعانىڭ جاقسى ەدى عوي», دەگەن سەيدەنىڭ سوزىنە ىسمايىل: «بىلشىلداما! اقىماق بولما, ءوز قامىڭدى ويلا! كوپ سويلەمەي ەتتى اسىپ جەڭدەر, سۇيەگىن جانعا كورسەتپەي جەرگە كومىڭدەر», دەپ جاۋاپ قاتادى.
«تاڭ قىلاڭ بەرىپ, ءۇي ىشىنە كومەسكى جارىق تۇسە باستادى. بولمەگە جارىق تۇسكەن سايىن پەشتىڭ تۇبىندە بەسىككە اسىلىپ وتىرعان بۋرىل شاشتى ايەل تەرەزەدەگى ءبىر نۇكتەگە قادالا ءتۇسىپ وتىر». بۇدان كەيىن سەيدە بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ, بالاسىن الىپ كەتە بەرگەندە, قالعىپ-مۇلگىپ وتىرعان ەنەسىن كورەدى. «توركىنىڭە كەتەسىڭ بە؟» دەيدى ەنەسى بىلگەندەي. «كەتەم!» دەيدى بارىنە ءتوزىپ كەلگەن سەيدە.
قايران سەيدە ۇيدەن ۇزاپ, اۋىل شەتىنە شىعا سوڭىنا باسقارما مەن ەكى سولدات تۇسكەنىن كورىپ, توركىنىنە باراتىن جولعا ەمەس, ىسمايىل جاتقان ۇڭگىرگە تامان بۇرىلادى. «اناۋ قامىستاردىڭ اراسىندا» دەدى ول مىرزاقۇلعا (باسقارما). مىرزاقۇل ىسمايىل-دىڭ مەكەنىنە جەتە بەرگەندە مىلتىق داۋسى شىعىپ, اتتان اۋىپ تۇسەدى. ونى كورگەن سەيدە بالاسىمەن كۇيەۋىنىڭ ۇڭگىرىنە تۋرا جۇرەدى. ەكى سولدات ەكى بۇرىشتا بارماۋىن ءوتىنىپ ايقايلاسا دا, تىڭدامايدى. جازۋشى ايتادى سوندا: «ول قازىر ولىمگە ەمەس, ادامنىڭ اسىل قاسيەتى ءۇشىن, بالاسىن كەرىلگەن كەۋدەسىنە قىسا ءتۇسىپ, باسىن جوعارى كوتەرىپ كەتىپ بارا جاتتى. سويتكەنشە بولعان جوق, قامىس اراسىنان شينەلى البا-جۇلبا, بەت-اۋزىن تۇك باسقان كىسى ىتقىپ شىعىپ, مىلتىعىن قوس قولىمەن جوعارى كوتەرىپ, قالشىلداپ ايەلگە ۇمتىلدى. بەتىن لاس تەر جۋعان, جاۋاتىن بۇلتتاي تۇنەرگەن ىسمايىل, سەيدەگە جاقىنداپ, بەتپە-بەت كەلگەندە ءوزىنىڭ الدىندا بۇرىنعى سەيدە ەمەس, الىپ كۇشتى, ءوز ارتىقشىلىعىن, ادالدىعىن ابدەن تۇسىنگەن, بۋرىل شاشتى قانداي دا ءبىر عاجايىپ ايەلدىڭ تۇرعانىن كوردى. سول ساتتە سەيدە وعان اسقار تاۋدىڭ باسىندا تۇرعانداي بولدى. ول ءوزىن سول زاڭعار شىڭنىڭ ەتەگىندەگى ەلەۋسىز تومپەشىكتەي سەزىندى. ىسمايىل سەيدەنىڭ بەتىن جۋعان جاستى كورىپ, قولىنداعى مىلتىعىن اناداي جەردەگى تاسقا لاقتىرىپ جىبەردى دە, قولىن كوتەرىپ, ۆينتوۆكاسىن كەزەنىپ كەلە جاتقان سولداتتارعا قارسى ءجۇردى».