بيىل كۇن رايى كۇرت ىسىپ, شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تۇرعىنداردى ابىگەرگە سالدى. ماسەلەن, ناۋرىزدا وڭتۇستىك پوليۋستە بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن تەمپەراتۋرا تىركەلدى. مامىردا ءۇندىستاننىڭ دەلي قالاسىندا اۋا رايى رەكوردتىق 49 گرادۋسقا جەتتى. قوڭىرسالقىن سانالاتىن يسپانيادا وتكەن اپتادا تەرمومەتر 40 گرادۋستى كورسەتتى.
ناۋرىزدىڭ باسىندا انتاركتيكالىق مەتەوستانسالاردا بۇعان دەيىن كەزدەسپەگەن اۋا رايى كورسەتكىشى تىركەلگەن ەدى. عالىمدار باستاپقىدا اپپاراتتار ىستەن شىققان شىعار دەپ توپشىلاعان. ادەتتە وڭتۇستىك پوليۋستە بولاتىن قىسقا جاز اياقتالعان تۇستا ءوڭىر سالقىنداي تۇسۋگە ءتيىس ەدى. بىراق گەوگرافيالىق وڭتۇستىك پوليۋستەن شامامەن مىڭ شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان «ۆوستوك» ستانساسىندا -17 گرادۋس تىركەلدى. نەگىزى ناۋرىز ايىندا بۇل ماڭدا اۋا تەمپەراتۋراسى -53 گرادۋس دەڭگەيىندە بولاتىن. ءسويتىپ, «ۆوستوكتاعى» كۇن رايى كۇرت جىلىدى.
سۋىق سانالاتىن تەررا نوۆا (انتاركتيدا) ايلاعىندا دا تەمپەراتۋرا جىلىپ, پليۋسكە دەيىن جەتتى. سولتۇستىك پوليۋستە دە وسىنداي ادەتتەن تىس تەمپەراتۋرا تىركەلدى. اركتيكادا قىس بويى قاتقان مۇز باياۋ ەرۋگە ءتيىس ەدى. سوندىقتان جىلدىڭ بۇل مەزگىلىندەگى مۇنداي كورسەتكىش عالىمداردى تاڭعالدىرىپ وتىر. زەرتتەۋشىلەردىڭ ەسەپتەۋىنە سۇيەنسەك, وڭىردە تەمپەراتۋرا ورتاشا كورسەتكىشتەن 3 گرادۋسقا اسىپ تۇسكەن. وسى ورايدا, عالىمدار دابىل كوتەرىپ وتىر. ولاردىڭ ايتۋىنشا, پوليۋستەردەگى اۋا رايىنىڭ كۇرت ىسۋى كليماتتىق اپاتتان حابار بەرەدى.
راسىندا, بيىلعى جاز الەم حالقى ءۇشىن اپتاپ ىستىق بولىپ تۇر. ماسەلەن, پاكىستان مەن ءۇندىستاندا ناۋرىز ايىندا اۋا رايى كۇرت ىسىپ, دەرەكتەر تىركەلە باستاعان 122 جىلدا كەزدەسپەگەن دەڭگەيگە جەتتى. بۇدان قالا بەردى, ازيانىڭ وڭتۇستىگىندەگى باسقا ەلدەردە دە اپتاپ ىستىق جالعاستى. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە دە جاعداي ءماز ەمەس. اقش-تا جاز اپتاپتىڭ القىمنان الۋىمەن باستالدى. سونىڭ سالدارىنان 120 ميلليونعا جۋىق امەريكالىق زارداپ شەككەن كورىنەدى. ياعني ءبىرى باسىنان كۇن ءوتىپ اۋىرسا, ەندى ءبىرى مي قايناتار دالادا ىشەتىن سۋ تاپپاي سەندەلگەن.
ەۋروپا دا اپتاپ ىستىقتان قيىنشىلىققا دۋشار بولدى. يسپانيادا تەمپەراتۋرا 40 گرادۋسقا دەيىن جەتتى. فرانتسيا دا كۇن رايىنىڭ كۇرت وزگەرۋىنەن زيان شەگىپ وتىر. وتكەن عاسىردا اتالعان ەكى ەلدە دە مۇنداي رەكوردتىق تەمپەراتۋرا تىركەلمەگەن ەكەن. جاۋىنى تىيىلمايتىن ۇلىبريتانيادا دا تەرمومەترلەر ەڭ جوعارى كورسەتكىشكە جەتتى. ماسەلەن, لوندونداعى حيتروۋ اۋەجايىندا 32,7 گرادۋس تىركەلگەن. بۇرىن-سوڭدى «تۇماندى البيون» مۇنداي ىستىققا كۋا بولماپتى.
عالىمدار بۇل رەكوردتىق تەمپەراتۋرانىڭ تابيعي قۇبىلىس ەمەس ەكەنىن دالەلدەدى. وتكەن ايدا جاريالانعان زەرتتەۋدە وڭتۇستىك ازياداعى اپتاپ ىستىق تولقىنعا ادامزاتتىڭ كليماتقا بەيجاي قاراۋى اسەر ەتكەنىن كورسەتتى. سوندىقتان عالىمدار دا, دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارى دا دابىل كوتەرىپ وتىر. ويتكەنى ىستىق اۋا رايى ادام دەنساۋلىعىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەدى. اپتاپ دەنەمىزگە تىكەلەي قىسىم جاساپ, جاناما تۇردە ەگىنگە زيان كەلتىرەدى. دالالاردا ءورتتىڭ ءورشۋىن تۋدىرادى. ءتىپتى جولدار مەن عيماراتتار سەكىلدى ادامزاتتىڭ قولونەرىنە دە اسەر ەتەدى. ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, ىستىقتان كەدەي ادامدار كوپ زارداپ شەگەدى. سەبەبى ولار دالادا, زاۋىتتاردا ەڭبەك ەتەدى. باسپاناسىنىڭ جوقتىعى, بولا قالعان كۇننىڭ وزىندە سالقىنداتقىشقا قول جەتكىزە الماۋى دا ۇلكەن كەدەرگى.
كۇن رايىنىڭ مۇنشالىقتى كۇرت قۇبىلۋىنا كليماتتىڭ وزگەرۋى اسەر ەتىپ وتىر. جىل سايىن شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە اۋاعا ميلليونداعان توننا پارنيكتى گازدار شىعارىلادى. ءوز كەزەگىندە مۇنداي زياندى قالدىقتار كۇن ساۋلەسىنىڭ اتموسفەرادا ساقتالىپ قالۋىنا جول اشادى. وسىلايشا, جاھاندىق تەمپەراتۋرا بىرتىندەپ ىسىنا باستايدى.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتىنشە, 2050 جىلى بوسقىندار قاتارى 216 ميلليون ادامعا ارتۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. باستى سەبەپ – كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن تۋىندايتىن قيىندىقتار. ورمان ءورتى, سۋ تاسقىنى, داۋىل مەن قۋاڭشىلىق كەسىرىنەن تۋعان جەرىن تاستاپ, ءومىر سۇرۋگە قولايلى ورتا ىزدەۋگە ءماجبۇر ادامدار سانى ارتپاق.
سوڭعى 35 جىلدا جەر-جاھان كۇرت جىلىنعان. ناسا-نىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, XIX عاسىرمەن سالىستىرعاندا جەردەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 1 گرادۋسقا كوتەرىلگەن. ماسەلەن, 2010 جىلدان بەرى الەم بەس رەت رەكوردتىق دەڭگەيدە ىسىعان.