كومىرتەگىنەن بەيتاراپتىلىق: ماقساتقا جەتسەك يگى

ۇكىمەت ءىس-قيمىل جوسپارىن دايىنداماعان

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن ەلىمىز 2060 جىلعا قاراي تولىق كومىرتەكتى بەيتاراپتىلىق جونىن­دەگى مىندەتتى قولعا العان بولاتىن. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ياعني وسىدان كەيىن قازاقستاندا وندىرىلگەن تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىز­مەتتەردە زياندى قالدىقتاردىڭ كولەمى ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە نەمەسە نولدىك كولەمدە بولۋعا ءتيىس. ءسوزسىز, بۇل وتە كۇر­دەلى مىن­دەت ءارى العا قويىلعان اۋقىمدى جوسپاردى ورىنداۋ وڭاي شارۋا ەمەس. بىراق ساراپ­شىلاردىڭ ايتۋىنشا, كەشەندى جوس­پار مەن جۇيەلى جۇمىستى جولعا قويۋ ارقىلى مۇنى ىسكە اسىرۋعا بولادى. نەلىك­تەن ەلىمىز مۇنداي جاۋاپكەرشىلىكتى الىپ, بيىك ماقساتقا قول جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر دەگەنگە كەلسەك, بىرىنشىدەن بۇل – جاھاندىق ءۇردىس. ماسەلەن, كورشىلەس قىتاي مەملەكەتى بۇل ماقساتقا 2050 جىلعا دەيىن جەتۋ مىندەتىن قويىپ وتىر. «البەتتە, حالىقارالىق دەڭگەيدە باسەكەگە قابىلەتتى بولعىمىز كەلسە, وندا مۇنداي اۋقىمدى مىندەتتەردى ىسكە اسىرا ءبىلۋىمىز كەرەك» دەپ سانايدى قازاقستاننىڭ جاڭعىرمالى ەنەرگەتيكا قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرمەتتى باس ديرەكتورى جانە ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ارمان قاشقىنبەكوۆ.

«ەۋروپالىق وداق شامامەن ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن كومىرتەگى سالىعىن ەنگىزە باستايدى. سول كەزدە ەۋروپاعا يمپورتتالاتىن بارلىق تاۋار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر مۇقيات تەكسەرىلەدى. اتاپ ايت­­قاندا, وندىرىستە قانداي ەلەكتر ەنەر­گيا­سىنىڭ پايدالانىلعانى, ونىڭ ىشىندە كومىر مە, الدە جاڭعىرمالى نەمەسە بالاما ەنەرگيا كوزدەرىنە باسىمدىق بەرىلدى مە, وسىنىڭ ءبارى مايشاممەن قارالادى. سونداي-اق قۇرىلىس پەن تاسىمالداۋدىڭ ادىستەرى دە تەكسەرىلەتىن بولادى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ بۇعان دايىن بولۋى وتە ما­ڭىزدى. ارينە, ول ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بۇكىل ونەر­كاسىبى مەن ەكونوميكاسىن قايتا قۇرۋ قاجەت.

مەنىڭ بىلۋىمشە, تومەن كومىرتەكتى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ العاشقى جوبا­سىن ۇكىمەت نەمىس ەنەرگەتيكالىق اگەنت­تىگىنىڭ (Deutsche Energie-Agentur) كومە­گىمەن ازىرلەگەن. بۇل باعىتقا بىزدە ەكولوگيا, گەو­لوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى جاۋاپتى. اتالعان ستراتەگيا پرەزيدەنتكە تانىستىرىلعان ەدى.

بىراق بۇل سەگمەنتتەگى يدەيالار مەن ۇسىنىستار «ەكسپو» كورمەسى كەزەڭىنەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. سول كەزدە كوپ­شىلىكپەن بىرگە بالاما ەنەرگيا كوز­دەرىن دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ قاجەت­تىلىگى تۋرا­لى ايتقانمىن. سەبەبى 2013 جىلى قول قويىلعان «جاسىل» ەكونو­مي­كاعا كوشۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ كۇشى جويىلعان جوق. وندا 2020 جىلعا قاراي جەك-ءتى 3%-عا جەتكىزۋ تۋرالى كورسە­تىلگەن. وسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىز­گەنىمىز قۋانتادى, ارينە. ەندى ونىڭ كولەمىن 2030 جىلعا قاراي 15%-عا ۇلعايتۋ قاراس­تىرىلىپ وتىر. ال 2050 جىلى 50%-عا جەتۋىمىز كەرەك. مۇنى ءىس جۇزىندە ورىنداۋ ءۇشىن ارنايى ستراتەگيا كەرەك. نەگە دەسەڭىز, الدىمىزعا كوپتەگەن زور ماقسات قويعانىمىزبەن ونى جۇزەگە اسىراتىن ناقتى تەتىك بولماسا, مۇنىڭ بارلىعى قۇر ءسوز جۇزىندە قالا بەرەدى. بۇل تومەن كومىرتەكتى دامۋ ستراتەگياسىنا دا قاتىستى. ونىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنا سايكەس ءىرى جانە مونوقالالارداعى اۋانىڭ لاستانۋىن تومەندەتۋ ءۇشىن ونەركاسىپ پەن كولىك سەكتورىنا قىرۋار كولەمدەگى قاراجاتتى تارتۋعا تۋرا كەلەدى. بىراق ۇكى­مەتتە بۇعان ارنالعان ءىس-قيمىل جوسپارى ازىرگە جوق. وسىعان بايلانىستى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا بىرنەشە رەت ءوز ۇسىنىستارىمىزدى جەت­كىزگەنبىز. جاڭىلماسام, ەكولوگيا ءمينيس­ترىنىڭ باعالاۋىنا سايكەس كومىرتەكتى بەيتاراپتىلىق تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 600 ملرد دوللاردان استام قاراجات قاجەت. ەلىمىزدىڭ ءبىر جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ كورسەتكىشىن ەسكەرسەك, بۇل قازاقستاننىڭ ۇشجىلدىق ءىجو-ءنىڭ كولەمىنە تەڭ سوما. دەسە دە الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, كوزدەگەن ماقساتتاردى دۇنيەجۇزىلىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ زايىمدارى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى بار. مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن ازيالىق بانك وسى باعىتتاعى قاناتقاقتى جوبالاردى قارجىلاندىرىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, بيۋدجەتتىڭ اقشاسى مەن سۋبسيديا بەرۋ, سونداي-اق تاريف ەنگىزۋ تەتىكتەرىن قاراستىرعان ارتىق بولماي­دى. مۇنداي تاجىريبە ەلىمىزدەگى جەك ۇلەسىن ارت­تىرۋ كەزىندە قولدانىلعان», دەدى ۇلت­تىق قو­عامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ا.قاشقىنبەكوۆ.

قوعامنىڭ پىكىرى ەسكەرۋسىز قالعان

«ەكومۋزەيدىڭ» ديرەكتورى دميتري كالمىكوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستە قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ ءتارتىبى بۇعان دەيىنگى زاڭ­دارعا قاراعاندا الدەقايدا جاقسى جا­زىلعان. ارينە كەمشىلىكتەرى بار, بىراق تۇتاستاي العاندا جامان ەمەس. الاي­دا قوعامدىق اشىقتىق تۇرعىسىنان باعام­داعاندا زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر ءالى دە بولسا جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى.

«شىندىعىنا كەلگەندە, بۇل زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر كەيبىر ماسەلەلەر بويىنشا قوعامدىق اشىقتىقتى قيىنداتىپ جىبەردى. ەكىنشىدەن, وندا ونەركاسىپكە تىم ارتىق تالاپتار قويىلعان. ايتالىق, قوعامدىق تىڭداۋلاردى قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ كەزىندە, سونداي-اق وسى باعالاۋعا قول جەتكىزگەن سوڭ ءتيىستى رۇقساتتى الۋعا بارعاندا تاعى ءبىر رەت وتكىزۋىڭىز كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, بۇل پروبلەمانىڭ باستى سەبەبى – قوعام بەلسەندىلەرى زاڭ اكتىلەرىن تولىق ازىر­لەۋگە قاتىستىرىلعان جوق. مۇنى تۇ­زەتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى د.كال­مىكوۆ.

كاسىپكەرلەر زارداپ شەگىپ جاتىر

ورنىقتى دامۋدى كوزدەيتىن تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ قازاقستاندىق قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى گالينا ارتيۋحينا ايتقانداي, ءبىر جىل بۇرىن عانا قابىلدانعان ەكولوگيالىق كودەكس بىرقاتار جاعىمسىز جايتتى اشىپ بەردى. اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەستەن ءتۇسىپ جاتقان شاعىم وتە كوپ.

«ەكونوميكانى ترانسفورماتسيالاۋ تۋرالى ايتقاندا ەكى ماسەلەگە توقتالۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, بۇل قاجەتسىز كەدەرگىلەردى تۋدىرمايتىن زاڭنامالىق نورمالارعا, ەكىنشىدەن ينۆەستيتسيالارعا بايلانىستى. وسى رەتتە قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ مەن سكرينينگتەرگە توقتالعىم كەلەدى. ەكولوگيالىق كودەكستىڭ قابىلدانعانىنا ءبىر جىلدان استى. وسى ارالىقتا بىرقاتار جاعىمسىز جايت انىق بايقالدى.

بىزگە شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدە­رىنەن كوپتەگەن سۇراق پەن شاعىم تۇسە باستادى. 2021 جىل جەرگىلىكتى ۋاكىلەتتى ورگان­داردىڭ بيزنەسكە مەملەكەتتىك باقى­لاۋ جۇيەسىن جۇرگىزۋدىڭ ليبەرالدى جولىمەن جۇرۋگە مۇلدەم دايىن ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇل قابىلدان­عان رەفورمانىڭ باستى ماقساتى رەتىندە جاريالانعان ەدى.

قولدانىسقا ەنگىزىلگەن زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەر, اسىرەسە رۇقسات بەرۋ راسىمدەرى مەن وبەكتىلەردى ەكولوگيالىق قاۋىپتىلىك سانات­تارى بويىنشا ءبولۋ ولشەمدەرىن قول­دانۋ كوپ جاعدايدا كودەكستىڭ نەگىزگى ەرە­جەلەرىنە قايشى كەلەدى.

جاڭا جوبالارعا قاراستىرىلاتىن سكرينينگ ءراسىمى جانە قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ پروتسەسى ينۆەستور جاڭا ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ يدەياسىمەن كەلگەن كەزەڭدە عانا باستالۋعا ءتيىس ەدى. ءىس جۇزىندە مۇنىڭ ءبارى قاۋىپتىلىك ساناتتارى بويىنشا بارلىق كاسىپورىندى قايتا قاراۋ مەن بيزنەستى جاساندى تۇردە قاجەتسىز پروتسەس­تەرگە تارتۋعا اينالدى. ەگەر دە كەز كەلگەن وبلىستىق اۋماقتىق ورگاننىڭ سايتىنا كىرسەڭىز, وندا كاسىپورىنداردىڭ سكرينينگ راسىمىندە 22 نەمەسە 30 جۇمىس كۇنى ەمەس, 8 اي تۇرعانىن بايقايسىز. ەڭ ازى كەم دەگەندە 4 اي كۇتۋگە ءماجبۇر. ونىڭ وزىندە بۇل قاۋىپتىلىك جاعىنان 3-4-ءشى ساناتتاعى كوم­پانيالار تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. جەر­گىلىكتى ورگانداردىڭ بۇعان دايىن بول­ماۋى شامادان تىس ىرىقتاندىرۋدان ۇرەي­لەنە­تىنگە ۇقسايدى. مۇنىڭ سالدارى نەگىزسىز قىسىمعا اكەلدى. ونىڭ زاردابىن اسىرەسە شاعىن جانە ورتا بيزنەس سەزىپ جاتىر. بۇگىندە ءتىپتى ءىرى كومپانيالار دا بۇل ماسەلەنى اينالىپ وتەتىنىن كورىپ وتىرمىز. ال شاعىن بيزنەس ءىرى قاۋىمداستىقتارعا دا بىرىكپەگەن جانە ولاردى قورعايتىن ەشكىم جوق», دەدى گ.ارتيۋحينا.

وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالار انىقتامالىعىن جەتىلدىرۋ قاجەت

اتالعان زاڭداعى جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءبىرى – وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردىڭ انىقتامالىعى دا قوعامدا ءبىراز پىكىر­تالاس تۋدىرعانى راس. Kazenergy قازاق مۇناي-گاز جانە ەنەرگەتيكا كەشەنى ۇيىمدارى­نىڭ قاۋىمداستىعى ەكولوگيالىق رەتتەۋ دەپار­تامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسكار ەمەن­تاەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, اسىرەسە انىق­تامالىقتا قاراستىرىلعان «ەنەرگيا ءوندىرۋ ماقسا­تىندا ءىرى قوندىرعىلاردا وتىن جاعۋ» جوباسىنا بايلانىستى تۋىن­داعان ماسەلە كوپ. قاۋىمداستىق وكىلى اتالعان نورمادا شيكىلىگى كوپ بولعاندىق­تان ونى مۇقيات قاراپ, قايتا تولىقتىرۋ كەرەك دەگەن ۇيىم­نىڭ ۇسىنىسىن جەتكىزدى. 

«مۇناي-گاز سالاسىندا وزىق قول­جەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە باي­لانىس­تى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسە­لەن, مۇناي مەن گازدى قايتا وڭدەۋ باعىتىندا انىقتامالىق ازىرلەندى. ول ماقۇلداۋدىڭ سوڭعى ساتىسىندا تۇر. بۇل انىقتامالىققا بايلانىستى سالادا ايتارلىقتاي پروبلەمالار مەن تاۋەكەلدەر جوق. راس, پىكىرتالاستار, ونىڭ ىشىندە شەكتى دەڭگەيلەردى ناقتىلاۋعا قاتىستى اڭگىمەلەر بولدى. دەسە دە مىنا ءبىر ماسەلەنى ايتقىم كەلەدى. بۇل اتالعان انىقتامالىقتا قامتىلعان «ەنەرگيانى ءوندىرۋ ماقساتىندا ءىرى قوندىرعىلاردا وتىن جاعۋ» جوباسىنا بايلانىستى. بۇل جەردە وسى تارماققا قاتىستى كوپتەگەن سۇراق پەن تاۋەكەل تۋىنداعانىن جوققا شىعارمايمىز. سەبەبى ول دا سالالىق كو­ميتەتتىڭ داۋىس بەرۋ پروتسەسىنەن وتكى­زىلگەن ەدى. بىراق بۇكىل سالانىڭ اتىنان ايتقىمىز كەلگەنى وسى نۇسقاۋلىق قايتا قارالسا دەگەن ۇسىنىس بار. سەبەبى ەۋروپالىق ەلدەر مەن ءبىزدىڭ جاقىن كورشىلەرىمىز بۇل باعىتتاعى جۇ­مىستى بۇرىن باستاعان. اتال­عان مەملەكەتتەر لاستانۋ دەڭگەيلەرىنە كەزەڭ-كەزەڭ­مەن ءوتتى. مىسالى, بەلارۋس پەن رەسەي بۇل ۇدەرىستى بىزدەن الدەقايدا بۇ­رىن ەنگىزە باستاعاندىقتان تاجىريبەسى كوپ. ال ءبىز العاشقى كەزەڭنەن باستاپ ەۋروپالىق تالاپتارعا ۇمتىلىپ وتىرمىز. سوندىقتان وسى شەكتى دەڭگەيگە بىرتىندەپ ءوتىپ, انىق­تامالىقتىڭ وسى تارماعىن قايتا پىسىقتاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىمىز بار», دەدى ا.ەمەنتاەۆ.

ستراتەگيا مەن كودەكس ءوزارا ۇيلەسپەيدى

تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعى (تمكق) قازاقستاننىڭ كومىرتەكتى بەيتاراپتىلىق جونىندەگى ستراتەگياسىن ەكولوگيالىق كودەكسپەن, ونىڭ ىشىندە وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جونىندەگى نورمالارمەن, سول سەكىلدى ازىرلەنىپ جاتقان وقت انىقتامالىعىمەن ۇيلەستىرۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمدا. سالالىق ۇيىم وكىلدەرى تومەن كومىرتەكتى جانە كومىرتەكسىز جوبالاردى جەدەل ەنگىزۋدى كوزدەيتىن وقت انىقتامالىعىنىڭ قازىرگى رەداكتسياسى جوعارىداعى ستراتەگيادا قامتىلعان ءىس-شارالارعا قاراما-قايشى دەپ ەسەپتەيدى. نەگە دەسەڭىز, كاسىپورىندار ەكولوگيالىق كودەكسكە سايكەس تەحنولوگيالارعا ينۆەس­تيتسيا جۇمساعانىمەن كەيىننەن كومىرتەگى بەيتاراپتىلىق ستراتەگياسىندا كوزدەلگەن پارنيك گازدارىنىڭ كولەمىن ازايتۋ بويىن­شا ولشەمدەرگە ساي بولماعاندىقتان قىز­مەتتەرىن توقتاتۋى دا مۇمكىن.

«كاسىپورىنداردىڭ زياندى زاتتاردىڭ كولەمىن, ونىڭ ىشىندە كومىر گەنەراتسياسىن تومەندەتۋگە بايلانىستى وقت-نى ەنگىزۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەرىن دە ەسكەرۋ قاجەت. دەمەك ستراتەگيادا كوزدەلگەن كومىر گەنەراتسياسىنان باس تارتۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ وقت-عا ينۆەس­تيتسيا تارتۋدىڭ ورىنسىز شىعىن ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەكولوگيالىق كودەكس­تەگى تالاپتارىن ورىنداۋدىڭ قا­جەت­­تىلىگىنە كۇمان تۋدىرارى ءسوزسىز.

بۇل ورايدا جاڭا كودەكسكە سايكەس كاسىپورىندار پايدالانۋ سالدارىن دا جويۋعا بايلانىستى قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋدى قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. اتالعان نورما ستراتەگيادا دا جازىلعان ەسكەرۋ قاجەت», دەدى تاۋ-كەن ءوندىرۋ جانە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كاسىپ­ورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتقا­رۋشى ديرەكتورى نيكولاي رادوستوۆەتس.

بۇدان بولەك قاۋىمداستىق كومىردى تازا جاعۋ تەحنولوگياسىن ەگجەي-تەگجەي زەرتتەپ, وسى جونىندەگى اقپاراتتى ستراتەگيادا قامتۋ قاجەت دەپ سانايدى. قازىر الەمدە كومىردى تازا جاعۋدىڭ پەرسپەكتيۆالى تەحنولوگيالارى قاراستىرىلعان. ولار Clean Coal (تازا كومىر) نەمەسە High Efficiency Low Emissions (جوعارى ءتيىمدى تومەن ەميسسيالار) دەگەن جالپى ۇعىمدارمەن بىرىكتىرىلگەن. وسىعان بايلانىستى كومىر ەلەكتر ستانسالارىندا Clean Coal نەمەسە High Efficiency Low Emissions تەحنولوگيالارىن ورناتۋدى ەنەرگەتيكالىق سەكتوردى كاربونسىزداندىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى رەتىندە جاتقىزۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمدارىن جەتكىزدى تمكق.

Eco Network جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەۆگەني مۇحامەدجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە حالىقپەن جۇمىس جولعا قويىلماعان. «ەگەر قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ كەزىندە قوعامنىڭ پىكىرى ەسكەرىلمەسە, حالىق بۇل وزگەرىستەردى قابىلدامايدى», دەيدى ول. سەبەبى تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشى جانە سالىق تولەۋشى-حالىق.

«مەيلى كومپانيالار بولسىن, ءار كومپانيانىڭ ارتىندا ادامدار تۇر. ياعني, بارلىق 19 ميلليون حالىق كومىرتەكتى بەيتاراپتىقتىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنبەيىنشە, بۇل جاي عانا ادەمى باعدارلاما بولىپ قالا بەرەدى. ەگەر دە ونى سوڭعى تۇتىنۋشىعا دەيىن قالاي جەتكىزۋدى ويلاستىرماسا. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسى ءداستۇرلى كومىر گەنەراتسياسىنىڭ ەنەرگياسىنان ءسال قىمبات بولاتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. بىراق وسى ارقىلى ءار ازامات قورشاعان ورتانى ساقتاۋعا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ جاتقانىن ءتۇسىنىپ, تۇتىنۋدى ۇنەمدەيتىن بولادى. بۇل وندىرىلگەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە دە قاتىستى.

مىسالى, مەكتەپتەردى الايىق, وقۋشىلار اتا-انالار ءۇشىن نەگىزگى اۋدارماشىعا اينالىپ, رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ, اقىلدى تۇتىنۋدى ەنگىزۋ نەمەسە قالدىقتاردى سۇرىپتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىندىرە الار ەدى. وكىنىشكە قاراي مەملەكەت بۇل تەتىكتى ءتيىمدى قولدانا بىلمەيدى. سالدارىنان ادەتتەرىنە باسىپ ەكولوگيا ءپانىن ەنگىزىپ جاتىر - بۇل جۇمىس ىستەمەيدى.

ۇكىمەت ساۋدا جەلىلەرى جانە باسقا دا بيزنەس قاۋىمداستىقتارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ولاردىڭ مارجالارىن ازايتۋعا كۇش سالۋى كەرەك. مىسالى, شاعىن جەلىلەردى قۇرۋعا ىنتالاندىرىپ, ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن باسەكەلەسۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ ءتيىس. سايكەسىنشە, باعالار دا تومەندەيدى. بۇل وتە ۇلكەن مىندەت. ءبىز وعان وڭاي ىسكە اسىرىلاتىن باعدارلاما رەتىندە قارايمىز. «وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ازىرلەدىك, ەندى بىردەن ەكولوگيالىق تازا ەلگە اينالامىز» دەپ ويلاساڭىز قاتەلەسەسىز. بۇل ولاي جۇمىس ىستەمەيدى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى قانداي دا ءبىر ءونىمدى ساتىپ الاردا نەمەسە قىزمەتتى پايدالانعاندا ونىڭ تاڭداۋى قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىنۋى ءتيىس», دەدى ە.مۇحامەدجانوۆ.