تالاپ بولماسا, تازالىق تا بولمايدى

ارينە, تىرشىلىك بولعان سوڭ تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار بولادى. وعان داۋ جوق. ال زاڭداستىرىلعان ورىن بولماعاننان كەيىن بۇل اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى قالاي امال­داۋدا؟! بار قالدىق, لاس دۇنيە اۋىل-ايماقتىڭ ىرگەسىندە اقجاڭقا بولىپ شاشىلىپ جاتىر. جالعىز قالدىق قانا ەمەس, مالدىڭ, يت-قۇستىڭ ولەكسەسى. مال ولەكسەسىن بوس جۇرگەن يت جەپ, اۋرۋ تاراتپاسىنا كىم كەپىل؟!

تاياۋدا بۋراباي اۋدانىنا قاراستى اتامەكەن اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ شيەلى اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى دابىل قاقتى. كۋرورت­تى ايماقتىڭ ەتەگىن باسا قونىس­تانعان ەلدى مەكەننىڭ ماڭى ادام كور­گى­سىز. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا, ىرگەدەگى ماكينسك قالاسىنىڭ كەيبىر كاسىپورىندارى مەن تۇرعىندارى تۇر­مىستىق قالدىقتى وسى اۋىلدىڭ ماڭىنا اكەلىپ توگە سالاتىن كورىنەدى. ءسال جەل تۇرسا قولقانى قاباتىن ساسىق يىستەن دەم الۋ مۇمكىن ەمەس. ىلە وكرۋگ اكىمى قا­ناي ەسەكەيمەن سويلەستىك. اكىمنىڭ اي­تۋىنا قاراعاندا, وكرۋگتەگى التى ەلدى مەكەن كە­زەك-كەزەگىمەن تازالانۋدا. ايتسە دە بۇل ماق­ساتقا ارنايى قاراجات بولىنبە­گەن­دىكتەن ۇلگەرە الماي جاتقان كورىنەدى.

ءدال وسىنداي كورىنىس جالعىز شيەلى اۋىلىندا عانا ەمەس, وبلىستىڭ بىرقاتار ەلدى مەكەنىندە ورىن الىپ وتىرعانىن ايتۋعا ءتيىستىمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەكو­لوگيا ماسەلەسى ۋشىعىپ تۇر. قوقىس پو­ليگوندارىنىڭ جاي-كۇيى ەرتەدەن ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن, ءالى ءبىر جۇيەگە تۇسپەگەنى, تارتىپكە كوندىكپەگەنى وكىنىشتى. شالعايداعى شاعىن اۋىلدارداعى جىلدار بويى قوردالانىپ قالعان ماسەلەنى بىلاي قويعاندا, تابيعاتى تامىلجىعان بۋراباي باۋرايىنىڭ ايداي اسەم اجارىنا سىزات تۇسۋدە. وسى ارادا تۇرعىنداردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى بولۋى كەرەگىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىلايشا, قالدىقتاردى بولەك جيناۋ, وڭدەۋ جانە تۇپكىلىكتى تابيعاتقا دا, ادامعا دا زيانى تيمەيتىندەي ەتىپ كومۋ قولعا الىنباي وتىر.

قازىر وڭىردە 130 قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار ءۇيىندىسى بار. ونىڭ 24-ءى عانا زاڭداس­تىرىلعاندىعىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ون اۋداننىڭ ورتالىعىندا زاڭداس­تىرىلعان قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار ءۇيىندىسى جوق ەكەنىن ەسكەرەتىن بولساق, وسى ءبىر وزەكتى ماسەلەگە قانشالىقتى كو­ڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن اڭعارۋعا بولادى. مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ماسەلەنىڭ شەشىلمەۋى جوبالىق قۇ­جاتتامانىڭ قىمباتتىعىندا ەكەن. ەگەر وسى ماسەلە شەشىلسە, وڭىردە پوليگوندار سالىنا باستاماق. بىراق ونىڭ دا ءوز ءتار­تىبى بار. قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار پولي­­گونىنىڭ استىنان جەراستى سۋلارى وتپەۋى كەرەك. الدىمەن وسى جايدى مۇقيات انىقتاعان ءجون.

زاڭسىز, بەيبەرەكەت پايدالانىلىپ جاتقان قوقىس ۇيىندىلەرى جىل سايىن جويىلىپ جاتادى. سانيتارلىق اباتتاندىرۋ ايلىقتارى دا ۇيىمداستىرىلۋدا. بىراق قيىن ءتۇيىننىڭ كۇرمەۋى شەشىلەر ەمەس. بيىل تازالاسا, ەندىگى جىلى تۇرعىندار تاعى ءبىر جەردەن زاڭسىز تۇرمىستىق قال­دىق توگەتىن ورىن تاۋىپ الادى. وسى ارادا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان باقىلاۋدىڭ از ەكەنىن مويىنداۋعا تۋرا كەلەدى. وسىنداي نەمكەتتىلىكتىڭ سال­دا­رى­نان كوممۋنالدىق قالدىقتاردى پولي­گون­­داردا جيناۋ, تاسىمالداۋ, ورنالاس­تى­رۋ بويىنشا زامان تالابىنا ساي ينفرا­قۇرىلىم بولماي وتىر.

سوڭعى جىلدارى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇق» اق كومەگىمەن تۇرمىستىق قالدىقتاردى رۇقساتسىز توگۋ وقيعالارىن انىقتاۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. 2020 جىلى گەوپورتال ارقىلى وسىنداي 1 593 قوقىس ورنى انىقتالىپ, 920-سى جويىلعان. بىراق وكىنىشكە قاراي, رۇقسات ەتىلمەگەن پوليگوندار قايتادان پايدا بولىپ, تابيعاتقا زالالىن كەلتىرۋدە.

ءوڭىردىڭ ءوڭىن كەتىرىپ تۇرعان ەكولوگيا­لىق پروبلەماعا بىرقاتار اۋداندا كارىز تازارتۋ قۇرىلىستارىنىڭ بولماۋى نەمەسە ونىڭ جەتكىلىكسىز تازالانۋى سەبەپ بولۋدا. بيىل العاشقى بەس ايدا مەملە­كەتتىك ەكولوگيالىق باقىلاۋ ءبولىمى 52 تا­بيعات پايدالانۋشىنىڭ جۇمىسىن تەكسەردى. تەكسەرىس ناتيجەسىندە بىرقاتار زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالىپ, 13 ۇيعارىم جاسالدى. 175 ملن تەڭگەدەن استام ايىپپۇل سالىندى, ونىڭ 21 ملن تەڭگەدەن استامى ءوندىرىلىپ الىندى. 154 ملن تەڭگەگە تاعى ءبىر اكىمشىلىك ايىپپۇل ءماجبۇرلى تۇردە ءوندىرىلدى.

اتموسفەرانى باقىلاۋ بويىنشا جىل باسىنان بەرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار دا تەكسەرىلگەن. بۇل ورايدا دا بىرقاتار زاڭ بۇزۋشىلىق بەلگىلى بولىپ وتىر. ولار­عا دا قولدانىستاعى زاڭناماعا ساي­كەس شارا قولدانىلدى. سۋ رەسۋرستارىن قورعاۋ باعىتىندا دا تەكسەرۋلەر جۇرگى­زىلۋدە. وبلىس كاسىپورىندارىنان 30 سىناما الىنىپ, 1 544 انىقتاۋ ساراپتاما جاسالعان. ءىشىنارا تەكسەرىسكە الىنعان سۋ سىنامالارىنان ينگرەديەنتتىك قۇرامنىڭ مولشەردەن تىس 128 جاعدايى انىقتالعان.

تسەلينوگراد اۋدانىنىڭ سۋمەن جاب­دىق­تاۋ كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ سار­قىندى سۋلاردى جەتكىلىكسىز تازارتاتىنى انىقتالدى. تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بو­يىنشا جاسالعان ەسكەرتۋدەن كەيىن كا­سىپورىن تازارتۋ جابدىعىن الماستىرىپ, جونگە كەلتىردى. بۋراباي اۋدانىندا الدىن الۋ, باقىلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا قالانى جىلۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپورىننىڭ اتموسفەراعا لاس زاتتاردى شىعارىپ جاتقانى بەلگىلى بولدى. دەر كەزىندە كەمشىلىك جويىلعاننان كەيىن كۋرورتتى ايماقتىڭ اۋاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋ تىيىلدى.

اۋىل-ايماقتىڭ ماڭايىن مۇنتازداي تازا ۇستاپ, ءتول تابيعاتىمىزعا تاعىلىق جا­ساماي, ايالاي ءبىلۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, جال­پاق جۇرتتى جاقسى ىسكە ۇيىمداستىرا ءبىلۋ كەرەك. ارينە, ەكولوگيا ماسەلەلەرىن كە­ڭىنەن تالقىلايتىن ارقيلى دوڭگەلەك ۇس­تەلدەر مەن سەمينارلار وتكىزىلۋدە. ءبىر عا­نا مىسال كەلتىرە كەتەلىك, وڭىردە 24 ساۋىر­دەن باستاپ «بىرگە – تازا قازاقستان» ەكو­لوگيالىق اكتسياسى وتكىزىلدى. ءساۋىر ايى­نىڭ وزىندە عانا وسى اكتسياعا 35 مىڭ­نان استام ادام قاتىسىپ, ەلدى مەكەن ماڭىنان 7 152 تەكشە مەتر قوقىس جينالىپ شىعارىلدى. جاز بويى وزەن-سۋلاردىڭ بويىندا رەيد ۇيىمداستىرىلىپ, تابيعات اياسىندا دەما­لۋشىلارعا ۇقىپتى بولۋ تۋرالى اڭگى­مەلەر وتكىزىلەدى. دەگەنمەن قىرۋار جۇمىس قام­تىلىپ جاتقان ءتارىزدى بولا تۇرا, قوقىسقا باتقان, اينالاسى ادام كور­­گىسىز ەلدى مەكەندەر ءالى دە بار.

بىزدىڭشە, قوردالانىپ قالعان قىرۋار ماسەلەنىڭ جالعىز-اق شەشۋى بار. بۇل – زاڭ­داس­تىرىلعان قاتتى تۇرمىستىق قال­دىق­­تار پوليگوندارىن سالۋ.

اقمولا وبلىسى