پرولوگ
قازاق جازۋشىسى كىم؟ ول قانداي تۇلعا؟ الەم ادەبيەتىندە ونىڭ ورنى بار ما؟ وقىرمان ونى قاي تۇرعىدان باعالايدى؟ وعان ۇلتتىڭ جازۋشىسى بولعان قانشالىقتى ىڭعايلى؟ ال ەگەر كوسموپوليت جازۋشى بولسا, قانداي جەتىستىككە جەتەر ەدى؟
مەن وسى سۇراقتارعا جاۋاپتى ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ بويىنان ىزدەدىم. ەلدىڭ ءبارى ونى كينورەجيسسەر رەتىندە باعالايدى. شىندىعىندا ول ەڭ اۋەلى جاقسى جازۋشى بولاتىن. بىراق قايدان جارىپ شىعام دەگەن سۇراق قازاق جازۋشىلارىنىڭ ءبارىنىڭ باسىندا بار.
ول بىردە ماعان يان پاراندوۆسكيدىڭ «الحيميا سلوۆا» اتتى كىتابىن سىيلاعان. مۇقاباسىنىڭ ىشىنە «ال, مىنە, ساعان ءبىر بايتال كەتتى» دەگەن قولتاڭبا جازىلعان. «الحيميا سلوۆا» – جازۋشىلىق ءھام ءسوز سيقىرى تۋرالى كىتاپ. ءسوز سيقىرى – ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ ىشكى دۇنيە ستيحياسى.
كينو سالاسىندا ادەبي ءتىل نورمالارىن ساقتاعان جالعىز رەجيسسەر وسى ساتىبالدى اعامىز. ول كينوداعى ادەبيەتتىڭ وكىلى سياقتى بولىپ جۇرەتىن. تۋراسىن ايتقاندا, كينوعا جازۋشىنىڭ جان-دۇنيەسىمەن بارىپ كىرگەن ادام.
ياعني جازۋشىلىقتى ىشتەن دە, سىرتتان دا جاقسى بىلەدى دەگەن ءسوز.
ونىڭ يان پاراندوۆسكيدىڭ كىتابىن سىيلاپ جۇرگەنى دە تەگىن ەمەس. بۇل كىتاپتا جازۋشى بولۋدىڭ قىر-سىرى ەگجەي-تەگجەيلى كورسەتىلگەن. قازاق جازۋشىسى تاپ سونداعىداي ەركىن قۇلاشقا يە بولسا, باياعىدا الەمگە تانىلار ما ەدى, كىم ءبىلسىن.
ال ەندى جوعارىداعى ولشەمدەرگە ساتىبالدى اعانىڭ ءوزىن سالىپ كورەيىكشى. وعان كينوگەر جازۋشىنىڭ «فانتوم-دەرت» رومانى سەبەپكەر بولا الادى. بۇل روماندى تالداۋ ءۇشىن جازۋشىنىڭ ءوزىنىڭ دە ىشكى سىرىن ءبىلۋ كەرەك. ول كىم, قانداي تۇلعا, ۇلتتىق بولمىسى باسىم با, كوسموپوليت ەمەس پە؟
ەڭ الدىمەن ونىمەن ءبىر كوشەنىڭ ەكى بەتىندە كورشى تۇرعانىمدى ايتقىم كەلەدى. سوندىقتان ونى جيىن-تەرىندە عانا ەمەس, ءۇي جاقتان دا كورىپ قالاتىنمىن. بىلايشا ايتقاندا, ديسسيدەنت جازۋشى ەدۋارد ءتوپولدىڭ «رۋسسكايا ديۆا» اتتى كىتابىنىڭ كەيىپكەرلەرى سياقتىمىز. ەدۋارد ءتوپولدىڭ ءبىر كەيىپكەرى كەڭ بايتاق رەسەيدى ارالاپ جۇرەدى. سوندا وعان دەرەۆنياداعى شوپجەلكەلەر يگەرىلمەگەن تىڭ جەر سياقتى كورىنەدى.
كەزەكتى جولساپاردان ورالعاندا, قابىرعاداعى كارتاعا ءبىر كنوپكا شانشىپ قويادى. ول سول بارعان جەرىمدە ءبىر شوپجەلكەمەن تانىسىپ, ماحاببات قۇردىم دەگەن بەلگى. كوشەنىڭ قارسى بەتىندە تۋرا سونداي قاباتتا, تۋرا سونداي پاتەر بار. ونىڭ دا قابىرعاسىندا رەسەيدىڭ كارتاسى ءىلۋلى تۇر. ونىڭ دا بەتى شۇپ-شۇبار كنوپكادان كورىنبەيدى. سويتسە, انانىڭ جۇرگەن-تۇرعانىنىڭ ءبارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ باقىلاۋىندا بولعان عوي.
سول كىتاپتى ەندى مەن, ساتىبالدى اعاعا سىيلادىم. «كەيىپكەرلەرى ءسىز ەكەۋمىز سياقتى ەكەن» دەپ ازىلدەدىم. ورنىنا فازيل يسكاندەردىڭ «ساندرو يز شەگەما» رومانىن الدىم. ساتىبالدى اعا جازۋ ءستيلى جاعىنان فازيل يسكاندەردى قۇرمەت تۇتادى. مەن ول كىسىگە ء«سىزدىڭ جازۋىڭىز ەدۋارد توپولدىكىنە كەلىڭكىرەيدى» دەدىم.
قىزىق بولعاندا ساتىبالدى اعا مەن ەدۋارد توپول ماسكەۋدە ءبىر جەردە, بىراق ءار كەزدە وقىپتى. ارالارىندا ءبىراز جاس ايىرماشىلىعى بار ەكەن. بىراق ۇستازدارى وزگەرمەگەن, ەكەۋىنىكى دە ءبىر ادام. وسىنى ايتىپ, ءبىز ەكەۋمىز دە قايران قالىسىپ وتىردىق. دەمەك ولار سول كەزدەگى شاكىرتتەرىن وزگەشە ويلاۋعا ۇيرەتكەن.
ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ «فانتوم-دەرت» اتتى رومانى تۋرا وسى رۋحتا جازىلعان. ول بۇل رومانىندا ەدۋارد توپول قۇساپ توتاليتارلىق قوعامدى مازاق ەتەدى. ءتىلى قازاقشا بولعانمەن, قازاقى قولدى شىعارماعا ءبىر ۇقساپ, ءبىر ۇقسامايدى. «قازاقشا جازعانىڭىز با؟» دەيمىن ازىلدەپ. «جوق, سوزاقشا جازدىم» دەيدى ول كىسى.
سۇحبات
– ەدۋارد توپولدىڭ ءبىراز شىعارماسىن وقىدىم, بىراق ءدال وسى كىتابى مەندە جوق ەكەن, – دەدى كىتاپتى ادەيى بەرگەنىمدى ءبىلىپ. – رەسەيدە وزگەشە ويلى ەكى مىقتى كينورەجيسسەر بار. ءبىرى گەننادي شپاليكوۆ, ەكىنشىسى وسى ەدۋراد توپول. ەكەۋى دە مەن سياقتى كينو تۇسىرۋمەن بىرگە, جازۋ دا جازادى. سولارعا ءدارىس وقىعان ۇستاز يوسيف ميحايلوۆيچ مانەۆيچ, ماعان دا ءدارىس وقىدى. ال سەن بالا, ەدۋارد توپولمەن نە سەبەپتى ۇقسايسىڭدار دەپ وتىرسىڭ؟
– «فانتوم-دەرت» ءبىزدىڭ كەي جازۋشىلارىمىزدىڭ روماندارى سياقتى جايىلىپ جاتپايدى. سيۋجەتى سىمداي تارتىلعان, وقيعالارى ءبىر جەلىنىڭ بويىنا شەبەر توپتاستىرىلعان. ەڭ باستىسى سول كەز ءۇشىن سيۋجەت جاڭا, وي دا وزگەشە. ۇستازىڭىزدىڭ باسقا جاقتان ەكەنى كورىنىپ تۇر. مىسالى, مەن ەدۋارد ءتوپولدى وقىعان كەزدە, ەكەۋىڭىزدىڭ ۇستازدارىڭىز ءبىر ەكەنىن بىلگەن جوقپىن. «رۋسسكايا ديۆا» رومانىندا ءبىر ەۆرەي جۋرناليست ماسكەۋدە جۇرگەندە كۇندەلىكتى تۇرمىس-تىرشىلىكتەن ۋاقىتى ارتىلمايدى. كەشكە دەيىن «رۋسسكايا گازەتانىڭ» جۇمىسىن ىستەيدى, ودان بولەك وتباسىنىڭ شارۋالارى بار. بىراق قالاي ماسكەۋدەن شىعىپ, رەسەيدىڭ ورماندى دالاسىن ارالاي باستايدى, سولاي ەرەكشە شابىتى ويانادى. ء«ومىردى باسقا جاعىنان كورە باستايدى», – دەپ جازادى اۆتور. سويتەدى دە كەشەگى كەڭەستىك جۇيەنى مازاقتاي باستايدى. استارى ۋداي اششى. ءسىز دە سونداي ءاجۋا-رومان جازىپسىز.
– فورما, ستيل ىزدەۋ جازۋشى بولامىن دەگەن ءار ادامنىڭ ماقساتى بولۋ كەرەك. تاپتاۋرىندى ستيلمەن دە جازا بەرۋگە بولادى. وسى جولى ءوزىمدى-ءوزىم اشۋعا كومەكتەسكەن سىنشى ءامينا قۇرمانعاليقىزى ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. جامبىلدا جاتقان جازۋشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى ءبىر كۇنى تەلەفون شالىپ, وسى شىعارمامدى جۋرنالىنا باسقالى جاتقانىن ايتتى. نەسىپبەك پەن ءامينا بۇنى رومان دەيدى. ال مەن ونى حيكايا-بايان دەپ جازعان ەدىم. الايدا بۇل شىعارمانىڭ فورماسى – كينودراماتۋرگيانىڭ فورماسى. Road movie, ياعني, ساپار جازباسى نەمەسە ساپار سۋرەتتەمەسى. باس كەيىپكەر ا پۋنكتىنەن ب پۋنكتىنە جەتكەنشە باسىنان وتكەن وقيعانى ايتادى. ارى قاراي ءوستى مە, الدە ءوشتى مە, قانداي كوڭىل-كۇيدە بولدى, سونى جەتكىزەدى.
– قوعامدى عانا ءاجۋالامايدى, كەيىپكەرلەرى دە ءوزىن ءوزى يرونيالايدى دەگەن پىكىرىمە قالاي قارايسىز؟
– ول ستيل فولكنەر جانە فازيل يسكاندەر دەگەن ەكى جازۋشىدان ءسىڭدى.
بۇل وقىرمانعا ءسىڭىمدى بولۋ ءۇشىن كەرەك. جازۋشى دا وقىرمان سياقتى قاراپايىم ادام ەكەنىن كورسەتۋ ءبىر جاعىنان.
– فازيل يسكاندەردىڭ «جىلاندار مەن قوياندار» دەگەن حيكاياتى سوناۋ جەتپىسىنشى-سەكسەنىنشى جىلدارى سەنساتسيا بولعان. ونداعى اللەگورياعا سول تۇستاعى كەڭەس ادەبيەتىندە تەڭ كەلەتىن ەشتەڭە بولعان جوق. ال ەندى مىنا ەدۋارد ءتوپولدىڭ شىعارماسىندا ءتوتاليتاريزمدى جۇيەلى تۇردە ءاجۋالايدى. ءسىزدىڭ «فانتوم-دەرت» رومانىڭىزدا دا ءستالينيزمدى ءاجۋالاۋ كەڭ كورىنىس تاپقان. كينورەجيسسەر ءوز توبىمەن كينو تۇسىرەتىن جەر ىزدەپ جولعا شىعادى. بۇلار جولدا كەلە جاتقان كەزدە ءۋان دەگەن جاسى ۇلكەن كىسى قول كوتەرىپ تۇرادى.
ءوزى «ۇرتتاپ» العان, كوڭىلدى كىسى, الايدا ورنىقسىز ادام. ورنىقسىز ادام بولعاننان كەيىن ءار نارسەنىڭ باسىن ءبىر شالادى. تانىسا كەلە كينورەجيسسەردىڭ اقاتاي دەگەن ناعاشى اتاسىن تانيتىن بولىپ شىعادى. «سەنىڭ ناعاشى اتاڭ قايتىس بولدى عوي, جەرلەۋىنە كەلىپ پە ەدىڭ؟» دەيدى. كينورەجيسسەر قارالى حاباردى سوندا ءبىر-اق ەستيدى. وسى جەردەن باستاپ اقاتايدىڭ باسىنان كەشكەن وقيعالارى باياندالادى. اقاتاي اتتان تۇسپەي, كەڭەس وكىمەتىنىڭ زاڭىن ورناتقان ادام. مىنا جول توسقان ءۋاندى دە ۋاعىندا ساپقا تۇرعىزعان ءوزى. مىنە, وسى اقاتايدىڭ كۇندەلىك ىسپەتتى ءبىر قالىڭ داپتەرى كينورەجيسسەردىڭ قولىنا تۇسەدى. رومان ارى قاراي سول كۇندەلىكتىڭ ىزىمەن جالعاسادى.
جاڭاعى ءوزىڭىز اتى-ءجونىن كەلتىرگەن ءامينا قۇرمانعاليقىزىمەن ارادا بولعان اڭگىمەنى دە كەلتىرە كەتەيىن. ءامينا اپكەمىز: «بۇل كىسىنىڭ تاڭداپ العان ءستيلى – كۇندەلىك ءادىسى. كۇندەلىك ادىسىمەن جازعاندا جازۋشى جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلادى. كەيدە ءبىر جازۋشى شىعارما جازسا, «ول كەزدە سونداي بولدى ما؟» دەپ كۇمان كەلتىرىپ جاتامىز. بۇل كىسى كەيىپكەرى تاۋىپ العان كۇندەلىك ارقىلى تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتەن قۇتىلىپ وتىر. ەگەر بۇل كىسى ءوز اتىنان جازاتىن بولسا, ءبىرىنشى, قازىرگى تىلمەن جازىپ كەتەر ەدى. ءبىر جاعىنان ءتىلدىڭ سول زامانعا ءتان تابيعاتىن بۇزباۋ ءۇشىن دە اقاتايدىڭ كۇندەلىگىن سويلەتىپ وتىر. روماندى يرونيا دەۋىڭنىڭ جانى بار. وقىپ وتىرعاندا كۇلەسىڭ, بىراق كۇلكىڭنىڭ اياعى جىلاۋعا اينالادى. ال ونىڭ ارعى جاعىندا ۇلكەن قاسىرەت بار. 37-جىلعى سويقان ساياساتتىڭ تراگەدياسىن كورەسىڭ. يدەولوگيا ادام ساناسىن ۋلاسا, اپيىننان ارمان. ءوز زامانىنا شىن بەرىلگەن اقاتاي مەن ۋاندەر نە ىستەمەدى؟» دەيدى. ءامينا قۇرمانعاليقىزىنىڭ وسى ويى رومان جازاردا سىزدە دە بولدى ما؟ الدەبىر جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشقىڭىز كەلدى مە؟
– ولاي دا, بۇلاي دا ايتۋعا بولادى. كۇندەلىك رەتىندە جازساڭ, سەنىمدىرەك شىعادى. وقىرمان بىردەن سول زاماننىڭ اۋراسىنا تاپ بولادى. ونىڭ ۇستىنە سوزاق جاقتىڭ سويلەۋ مانەرى بولەكشە. رومان جەلىسىن كۇندەلىك داپتەردىڭ توڭىرەگىندە قۇرۋعا ول دا اسەر ەتتى. رومانداعى ديالوگتار مەن مونولوگتاردىڭ كوبى ءۇنتاسپادان الىندى. ولاردىڭ پروتوتيپتەرىنىڭ اڭگىمەلەرىن ۇنتاسپاعا ءوزىم تۇسىرگەم. وسى ءۇنتاسپا مەن كۇندەلىك روماندى جازۋىما كوپ كومەك بولدى.
– وندا كۇندەلىك بويىنشا كەتتىك. اقاتايدى باستىق شاقىرىپ الىپ, قۇپيا تاپسىرما بەرەدى. «وتە قۇپيا تاپسىرما. قاۋىپتى ساپار. سوندىقتان پارتبيلەتىڭدى وتكىزىپ كەت» دەيدى. پارتبيلەتىن وتكىزەر كەزدە جۇرەگى لۇپىلدەپ تۇرىپ, تاپسىرمانىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنەدى. ءسويتىپ ونى جاۋاپتى جۇمىسقا جىبەرەدى دە, ىزىنەن ادام سالىپ قويادى. جۇمساعان جەرگە بارادى, تاپسىرعان جاشىكتى الادى. ءبىرتالاي ۋاقىت جول ءجۇرىپ, ايتەۋىر اۋدانعا ارەڭ جەتكىزەدى. جاشىكتى پويىزدان تۇسىرگەن كەزدە قۇلاتىپ الادى. بىردەڭە سىنعانداي بولادى. اشىپ قاراسا, ءبىر قولى سىنعان ءستاليننىڭ ەسكەرتكىشى ايرا-جايرا بولىپ جاتىر. سويتسە ول وسى ەسكەرتكىشتى الىپ كەلۋگە بارعان ەكەن. بۇل جەردە ەسكەرتكىشتىڭ قولىنىڭ سىنىپ قالۋىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى دە بار. بىراق ونى اشىپ ايتپايسىڭ, ىشكە ساقتايسىڭ. ءتىرى جان ەمەس, تاس ەسكەرتكىشتى وسىلاي قۇپيا تۇردە الىپ كەلۋ – ساركازم. پارتبيلەتىن وتكىزىپ, ايەلىمەن قوشتاسىپ كەتۋى, جول بويى ارتىنان ادام ىلەسىپ ءجۇرۋى, اقىرىندا اكەلە جاتقان جاشىكتەگى زاتىنىڭ ەسكەرتكىش بولىپ شىعۋى ءاجۋا ەمەي نەمەنە؟! گيپستەن جاسالعان ەسكەرتكىشتىڭ قولىنىڭ سىنىپ قالعانى ءۇشىن ونى سوتتاپ, يتجەككەنگە ايداتىپ جىبەرە جازدايدى. اينالىپ كەلگەندە ءستاليننىڭ قولىن ورنىنا قوندىرىپ, ەسكەرتكىشتى ورناتىپ ارەڭ جاندارى قالادى. وسى اعا ۇرپاق كەيىپكەرلەر ومىردەن الىنعان با؟
– سەكسەن پايىزى ءوزىمىزدىڭ اۋىلدىڭ كىسىلەرى. كوبى دۇنيەدەن وزىپ كەتتى.
«جالىن» جۋرنالى جيىرما شاقتى بەتىن «كەزدەيسوق كەيىپكەرلەر» دەپ شىعاردى. ءبىر جيىندا مۇحتار ماعاۋين: «تاماشا پروزايك ەدىڭ, سەن تۋرالى ءبىر-ەكى رەت باياندامادا ايتقام, سەن اسقار اعاڭا ەرىپ, كينونىڭ وقۋىنا ماسكەۋگە كەتتىڭ. ايتپەسە ورالحان ءبارىڭ قاتار كەلە جاتىر ەدىڭدەر. بىردەڭە جازىپ جۇرسەڭ, الىپ كەل», – دەدى. تولىق نۇسقاسىن الىپ باردىم. ءبىر اپتادان كەيىن شاقىرىپ الدى. ءسويتىپ جۋرنالدىق نۇسقاسىن جاريالادى.
– ماعاۋين كەڭەستىك جۇيەگە قارسى تۇلعا بولدى. «فانتوم-دەرتتى» قالاي ايىزى قانىپ وقىعانىن كوز الدىما ەلەستەتىپ وتىرمىن. جوعارىدا اتتارى اتالعان جازۋشىلار قوعامدى ءاجۋالايتىن ەپيزودتاردى شەبەر ويناتادى. قايدان وقىساڭىز دا, سول ءادىستى ءسىز دە جاقسى مەڭگەرىپسىز. وعان ءسىز جازعان ءومىردىڭ مىسالدارى دا سۇرانىپ تۇر. مىسالى, سونداي ءبىر ەپيزودتا اڭشىنىڭ ەسكەرتكىشى قۇلاتىلىپ, ورنىنا ءستاليننىڭ ەسكەرتكىشى قويىلادى. كەيىن ونى دا قۇلاتىپ, ورنىنا «بۇكىلوداقتىڭ ستاروستانى» قويادى. ونىڭ دا زامانى ءوتىپ, ورنىنا بۋدەننىيدى قويادى ءبىر كۇنى. ءبىراز جىل وتكەن سوڭ قاراعاندا جاڭاعى تۇعىردىڭ ۇستىندە ەشكىم جوق, ءبىر تازقارا كۇشىگەن شوقيىپ وتىرادى.
وسىعان بايلانىستى ومىردەن دە ءبىر مىسال ايتايىن, ساكە. ءبىزدىڭ اۋىلداعى دۇكەننىڭ ارتىندا ءبىر ويپاڭ جەر بولعان ەدى. بۇل نەگە ويپاڭ, نەگە ويىلىپ ءتۇسىپ كەتكەن دەپ سۇراماي ما جاستار. ءسىزدىڭ كەيىپكەرىڭىزگە ۇقسايتىن ءبىر كىسى: «بۇل جەرگە التىن كومىپ قويعان بولۋى مۇمكىن, قازىڭدار, بالالار» دەيدى. زىڭگىتتەي جىگىتتەر قازۋعا كىرىسەدى, سويتسە استىنان ءستاليننىڭ ەسكەرتكىشى شىعادى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, رومان سيۋجەتى اسپاننان الىنىپ جازىلماعان. وسىنداي ءومىردىڭ مىسالدارىنان الىنىپ جازىلعان. «فانتوم-دەرت» دەگەن رومان اتاۋىندا دا ءبىر ءمان بارى انىق. ءوزىڭىز تۇسىنىكتەمەسىن بەرە كەتىڭىزشى.
– كەيىپكەردىڭ ساۋساعىن بىرەۋ تىستەپ الادى دا, سودان جاراسى اسقىنىپ, ءشىرىپ كەتپەس ءۇشىن تۇبىنەن كەسىپ تاستايدى. اقاتاي سول جايتتى كۇندەلىگىندە قايتا-قايتا جازا بەرەدى. «مەنىڭ وسى ساۋساعىم بار سياقتى. تۇندە جوق ساۋساعىم سىزداپ اۋىرادى» دەيدى. سول فانتوم-دەرت ءبارىمىزدىڭ ويىمىزدا, بويىمىزدا بار. كەشە عانا سونداي قوعامنىڭ ورتاسىنان شىقتىق. سول قوعامدى ءوزىمىزدىڭ دەنەمىزدەن جوقتايتىن سياقتىمىز.
ەپيلوگ
ساتىبالدى نارىمبەتوۆ وسى سوڭعى ءسوزدى ەرەكشە قۇشىرلانىپ ايتتى. سودان-اق ونىڭ تەرەڭ شىعارماشىلىق ۇستانىمىن بىلۋگە بولادى. بۇل جەردە ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ ادەبيەتىمىزدەگى «الپىسىنشى جىلعىلاردىڭ» وكشەسىن باسقان جازۋشى ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. «فانتوم-دەرت» رومانى ونىڭ قوعامىمىزداعى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ سارقىنشاقتارىنا تۇلعا رەتىندەگى قارىم-قاتىناسىن بىلدىرەدى.
قوعامعا وسىنداي سالماقتى ءسوز ايتا العان جازۋشىلاردى ادەبيەتىمىزدەگى جەكە اعىم رەتىندە قاراستىرساق ارتىقتىق ەتپەس ەدى. ولار وسى باعىتتا زەرتتەلمەگەندىكتەن دە ىشتەن شىققان ەمەس, سىرتتان كەلگەن اعىم سياقتى ەلەستەيدى. ايتپەسە پروتەستىك, ياعني, قارسىلىق ادەبيەتتىڭ ءتۇپ نەگىزى وزىمىزدە دە بار. ال قارسىلىق ادەبيەت دەگەن, ادەبيەتىمىزدى دامىتۋداعى ەڭ سەرپىندى كۇش. ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ جازۋداعى دا, كينوداعى دا, ومىردەگى دە ءتۇر-تۇلعاسى سولاي قالىپتاسقان.
ال ەندى وسى ساتىبالدى اعامىزدىڭ جوعارىدا اتى اتالعان ەدۋارد توپولدەن نەسى كەم؟ ەدۋارد توپول قالاسا شەتەلگە دە كەتە الادى, كەتتى دە. شەتەلدە ءىشى پىسقاندا ەلىنە دە كەلە الادى, كەلدى دە. كىتاپتارىن ەلىندە دە, شەتەلدە دە شىعارا الادى, شىعاردى دا. بىراق كوركەمدىگى جاعىنان ەكەۋىنىڭ كىتاپتارى ءبىر-بىرىنەن ارتىپ تۇرعان ەشتەڭەسى جوق. وقىعان وقۋلارى دا ءبىر, وقىتقان ۇستازدارى دا ورتاق. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جازۋ ستيلدەرى دە ۇقسايدى. قايتا ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ جازعانى ومىرگە جاقىنىراق.
ول وتىرىك جازبايىن دەپ, كەيىپكەرىنىڭ كۇندەلىگىن پايدالاندى. تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن ساقتايىن دەپ, سوزدەرىن ۇنتاسپاعا جازىپ الدى. ومىردەگى قىر-سىرىن تۇگەل زەرتتەپ ءبىلدى. اقىرى كەيىپكەرى تاعدىرلى كەيىپكەر بولىپ شىقتى.
ال ءتوپولدىڭ كەيىپكەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن ويىن ويناپ جۇرگەندەي اسەر ەتەدى. سونىمەن بىرگە ساكەڭنىڭ كەيىپكەرى ەلدە قالعان ادام, ال ءتوپولدىڭ كەيىپكەرى ەلدەن كەتكەن ادام. ەلدە قالعان ادام ونى ءوز تاعدىرىم دەپ بىلەدى, ال ەلدەن كەتكەن ادام ارتىندا قالعاندار تۋرالى نە دەسە دە ەركى.
ەدۋارد توپولدە مىنانداي ەپيزود بار. كەيىپكەرى شەتەلگە كەتۋگە جينالادى. الدىمەن كوپقاباتتى ۇيدەگى پاتەرىنە تاسوشاق جاسايدى. سودان سوڭ شەتەلدىڭ ەلشىلەرىن قوناققا شاقىرادى. سولاردىڭ كوزىنشە ءبىر شابادان دوللارىن وتقا ورتەيدى. ەرتەسى شەكارادا ارتىنان قۋىپ كەلگەن ء«ۇش ءارىپتىڭ» ادامدارى شابادانىن اقتارىپ ەشتەڭە تاپپايدى. ول شەتەلگە امان-ەسەن جەتىپ العان سوڭ, بىردەن بانككە بارادى. سويتسە ورتەگەن اقشالارىن نومىرلەرىمەن قوسا فوتوعا ءتۇسىرىپ العان ەكەن. سونىڭ ءبارىن كورسەتىپ, الگى ەلشىلەردى كۋا ەتىپ, ءبىر شابادان اقشانى بانكتەن قايتا الىپ شىعادى.
ساتىبالدى نارىمبەتوۆتىڭ كەيىپكەرىنىڭ ءويتىپ ويىن ويناپ جۇرۋگە مۇرشاسى جوق. ول ارقا ەتى ارشا, بورباي ەتى بورشا بولىپ شىن ءومىر سۇرەدى. بىراق ەكەۋىندە دە توتاليتارلىق قوعامدى ءاجۋالاۋ مەن انەكدوتتىق سيتۋاتسيالار كوپ كەزدەسەدى. ءتوپولدىڭ ونداي ەپيزودتارى كۇلكى شاقىرسا, نارىمبەتوۆتە كۇلكىمەن بىرگە كوز جاسى تامىپ تۇرادى. ەگەر اننەكدوتتان رومان قۇراپ شىعارۋ كەرەك بولسا, ساتىبالدى نارىمبەتوۆ تە رومانىن سولاي جازىپ شىعاتىن ەدى. بىراق مىنا قالپىندا ونىڭ رومانىندا كۇلكى دە بار, قايعى دا بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا بۇل تاعدىرلى شىعارما, ال تاعدىرلى شىعارمانىڭ ءباسى قاشان دا بيىك بولۋعا ءتيىس.
الايدا الەمدە قازاق جازۋشىسىنىڭ ورنى بەلگىلەنبەگەن. قازاق جازۋشىسى وسىنداي كىتاپ جازادى دەپ ەشكىم كۇتكەن ەمەس, كۇتپەيدى دە. سونى ەرتە بىلگەن ساتىبالدى اعامىز كينوعا كەتتى. تۇسىرگەن كينولارى ءتۇرلى فەستيۆالدەرگە قاتىسىپ, ءبىر كينوسى ەۋروپالىق وسكاردى جەڭىپ الدى. ال كىتاپتارىن شەتەلدىكتەر تۇرماق, ءوزىمىز دە تولىق وقىپ باعالاعانىمىز جوق. مىنە قازاق جازۋشىسى وسى قالپىندا ەشقايدان جارىپ شىعا المايدى دەپ وتىرعانىمىز سول. ساتىبالدى اعامىز دا كينودا مارتەبەسى بيىك بولسا دا, ادەبيەتتە سوناۋ جاستىق شاقتاعى ارماندارى جۇزەگە اسپاي, ومىردەن مۇڭايىپ ءوتتى. ءسويتىپ ادەبيەتتەگى اعالى-ءىنىلى ەكەۋمىز ناعىز شىعارماشىلىق ادامدارى ەمەس, قايداعى ءبىر ەدۋارد توپول دەگەن بىرەۋدىڭ كەيىپكەرلەرى قۇساپ ءبىر-ءبىرىمىزدى سىرتتاي باقىلاپ, ءبىر كوشەنىڭ ەكى بەتىندە قاراپايىم عانا عۇمىر كەشتىك.