بالالار ءۇيى ازايىپ كەلەدى

جاقىندا ءبىر جاعىمدى جاڭالىق ەستىپ, ەڭسە تىكتەگەندەي كۇي كەشتىك. ەلىمىزدە بالالار ۇيلەرىنىڭ سانى ازايىپ كەلەدى. وعان وتانداستارىمىزدىڭ اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى اسىراپ الۋى مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگىنە قاراستى بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى تاراتقان اقپارات­قا سۇيەنسەك, قازاقستاندا جەتىم بالا­لار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقور­ل­ى­عىنسىز قالعان بالالارعا ارنال­عان 89 ۇيىم بار. وندا 4 076 بالا تاربيەلەنىپ جاتىر. 2017 جىلى, ياعني وسىدان 5 جىل بۇرىن عانا 138 بالالار ءۇيى بولعان. سوندا باس-اياعى بەس جىلدىڭ ىشىندە 49 بالالار ءۇيى جابىلىپتى.

ءبىز «بالالار ۇيلەرىنىڭ جابىلۋىنا قانداي فاكتورلار اسەر ەتىپ جاتىر؟ ونداعى بالالاردى اسىراپ الۋ فاكتىسى كوپ پە؟ الدە شەتەلدەرگە كەتتى مە؟» دەگەن جۋرناليستىك ساۋالىمىزدى اتالعان كوميتەتكە جولداعانبىز. ساۋالىمىزعا: «بالانىڭ وتباسىندا ءومىر ءسۇرۋ جانە تاربيەلەنۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى وتباسىنا ورنالاستىرۋدىڭ 4 نىسانى بار:

1) بالا اسىراپ الۋ; 2) قورعانشى­لىق (قامقورشىلىق); 3) پاترونات­تىق تاربيە; 4) پاتروناتتىق وت­باسى», دەگەن جاۋاپ الدىق.

شەتەلدەرگە كەتكەن بۇلدىرشىن­دەردى ويلا­­­عاندا, «بالالارىمىز­عا ءوزىمىز ەمەس, نەگە شەتەلدىكتەر قۇمار؟ دە­مەك تاس­­تاندى, اتا-اناسى­نىڭ قامقور­لىعىن­سىز قالعان بالالاردى اسىراپ العىسى كەلەتىندەردى ىنتالاندىراتىن مەم­لەكەتتىك جۇيە جوق-اۋ» دەپ ويلايسىز. بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ مالىمدەمەسىنە قاراساق, ولاي ەمەس.

اتالعان ۇيىمنىڭ حابارلاۋىن­شا, مينيسترلىك وتباسى ۇلگىسىندەگى بالالار ۇيلەرىنىڭ جەلىسىن كەڭەيتۋ, ءىرى بالالار ۇيلەرىن قايتا ۇيىمداستىرۋ, بالا اسىراپ الۋ, قامقورشىلىق جانە قورعانشىلىق ينستيتۋتتارىن, اسىراپ الۋشى وتباسىن جانە بالالاردى ورنالاستىرۋدىڭ باسقا دا وتباسىلىق نى­ساندارىن دامىتۋ جانە ىنتالان­­دىرۋ جونىندە بىرقاتار جۇمىس ازىرلە­گەن. مەملەكەت جەتىم بالالاردى تار­بيە­لەپ وتىرعان قازاقستاندىق وتباسىلار­عا زاڭنامالىق دەڭگەيدە ماتەريال­دىق قولداۋ كورسەتەدى. اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قال­عان بالالاردى قازاقستاندىق ازاماتتاردىڭ وتباسىلارىنا بەرۋ ءراسىمىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2017 جىلعى قاڭتاردان باستاپ جەتىم بالالاردىڭ, اتا-انا­سىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالا­لاردىڭ جانە بالالاردى ءوز وتباسىنا تاربيەلەۋگە قابىلداۋعا تىلەك بىلدىر­گەن ادامداردىڭ رەسپۋبليكالىق دەرەكتەر بانكى ەنگىزىلدى.

وسىعان قوسا: «بۇگىنگى تاڭدا «انا ءۇيى» قوعامدىق قورى اككرەديتتەۋدەن ءوتتى. بۇل الەۋەتتى اسىراپ الۋشى اتا-انالاردى پسيحولوگيالىق دايار­لاۋدى جۇزەگە اسىرادى جانە ولار­عا تەگىن نەگىزدە قۇقىقتىق كومەك, پسي­حو­لوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق كونسۋلتاتسيا بەرە­دى. سونداي-اق جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قال­عان بالالارعا ارنالعان ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارى جۇرگىزىلەدى. وسىنداي قا­بىل­دانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بالالار ۇيلەرىندەگى تاربيەلەنۋشىلەر سانىنىڭ جانە تيىسىنشە جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ارنالعان ۇيىمدار سانى ازايىپ كەلەدى», دەلىنگەن كوميتەت جاۋابىندا.

ءىس جۇزىندە شىنىمەن دە سولاي ما؟ مۇنى پراكتيك ماماننان سۇراپ بىلدىك. ەلورداداعى قيىن ءومىر جاعدايىنداعى بالالاردى قولداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بيبىگۇل سايلاۋبەكقىزى بالالار ۇيىندەگى تۇرعىنداردىڭ ازايىپ جاتقانىن راستاپ وتىر.

«بالالار سانى كۇننەن-كۇنگە ازايىپ جاتىر. ءبىز قازىر بالالار ءۇيى ەمەسپىز, ءبىزدىڭ ۇيىمدى 2019 جىلى كامەلەتكە تولماعان بالالارعا ارنالعان بەيىمدەۋ ورتالىعىمەن بىرىكتىردى. ويتكەنى ەكى ۇيىمدا دا بالا سانى وتە از بولدى. قازىر مەكەمەمىز قيىن ومىرلىك جاعدايداعى بالالارعا قولداۋ كورسەتۋ ورتالىعى دەپ اتالادى. بىزدە 2019 جىلى 100-گە جۋىق بالا بولسا, بۇگىندە 62 تاربيەلەنۋشى بار. 2019 جىلدان باستاپ بالالاردى قامقورلىققا الۋ قارقىندى ءجۇردى. بۇرىن پاتروناتتىق تاربيەشىلەر ءۇشىن ارنايى ءبىلىم الۋ مىندەتتى بولماعان. 2020 جىلدان باستاپ جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردى پاتروناتتىق تاربيەگە الۋ ءۇشىن الدىمەن ارنايى مەكتەپتىڭ كۋرسىنان ءوتۋى كەرەك. ولاردى پسيحولوگ-ماماندار پاتروناتتىق اتا-انالار مەكتەپتەرىندە وقىتادى. كۋرستا ولار بالالاردىڭ ومىرىنەن ءارتۇرلى جاعدايلاردى مىسالعا الىپ, ونى شەشۋدىڭ جولدارىن قاراستىرادى. «اسىراپ العاندا قانداي قيىندىقتار كەزدەسەدى, بالالار نەدەن قورقۋى مۇمكىن؟» دەگەن سەكىلدى سالماقتى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ولارعا قامقورلىققا الۋ, بالا اسىراۋ جۇيەسى تۇسىنىكتىرەك بولىپ, جۇمىس بارىسى جىلدامداپ جاتىر. ويتكەنى مەكتەپتە پسيحولوگتان عانا ەمەس, تىڭداۋشىلار زاڭگەردەن دە كەڭەس الادى», دەيدى ب.سايلاۋبەكقىزى.

ورتالىق وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, پاترو­ناتتىق اتا-انالار مەكتەبىندە 14 ساباق بولادى. ساباق اپتاسىنا ءبىر رەت دەمالىس كۇندەرى, كەشكى ۋاقىتتا, ونلاين رەجىمدە وتەدى. مۇنىڭ ءبارى جۇمىس­تاعى اتا-انالارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن جاسالعان. ىڭعايلى بولعاننان بولار, باسقا وڭىرلەردەن كۋرسقا جازىلىپ, وقىپ جۇرگەندەر بار ەكەن. مەكتەپتەگى كۋرستى تامامداعاننان كەيىن وقىعان اتا-انالار تەست تاپسىرىپ, سەرتيفي­كات يەلەنەدى. وسىدان كەيىن عانا قۇجات­تار­عا كىرىسەدى. قۇجاتتار جاعى رەتتەلگەن سوڭ, اسىراپ العىسى كەلەتىن اتا-انا بالامەن كەزدەسەدى, اڭگىمەلەسەدى. ەگەر بالاعا ىڭعايلى بولسا, ۇناسا, وندا ولار قۇجاتتاردى تاپسىرىپ, بالانى الىپ كەتەدى.

راسىمەن, بالانى اسىراپ الۋ وڭاي بولسا عوي. وكىنىشتىسى, تولىق وتباسى بولسا دا, الا الماي جۇرگەندەر بار. سونىڭ ءبىرى – ءوزىمىز كۋا بولعان ارىپتەسىمىزدىڭ قۇربىسى. بالا اسىراپ الۋدان ابدەن كوڭىلى قالعان كەيىپكەرىمىز اتى-ءجونىن ايتقىسى كەلمەدى. بىراق پروبلەمانى اشىپ ايتۋدان, ەستىر قۇلاققا جەتكىزۋدەن قاشپادى.

«جولداسىم ەكەۋىمىز بالا اسىراپ العىمىز كەلدى. وتاسقانىمىزعا ءبىر­شاما ۋاقىت وتسە دە ءسابي سۇيمەدىك. ءسوي­تىپ, بالالار ۇيىنە بارىپ ەدىك, ءتۇرلى قۇجات­تار جيناۋ كەرەگىن ايتتى. بارىنەن وتتىك, قۇتىلدىق, تاپسىردىق. سوڭعى تالاپتارىنا كەلگەندە سۇرىندىك. سونداعى سىلتاۋ – باسىمىزداعى ەكى بولمەلى پاتەرىمىز بالا اسىراپ الۋعا ازدىق ەتەدى ەكەن. بار بولعانى 10 شارشى مەتر جەر جەتپەي قالعانى ءۇشىن بالانى بەرمەي قويدى. سويتسەك, ءسابي اسىراپ الۋدىڭ تالابى بويىنشا بالاعا بولەك ءبىر بولمە قاجەت بولىپ شىقتى, وعان قوسا وتباسىنداعى ءار ادام باسىنا شارشى مەتر بولەك ەسەپتەلەتىن كورىنەدى. ال بىزدىكى ەكى بولمەلى پاتەر بولعانىمەن, شارشى مەترى ازداۋ ەدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, 1 بولمەدە دە 4 بالادان ءوسىپ جاتىر عوي. ارينە, ءبىز ولاي ىستەيىن دەپ وتىرعان جوقپىز. دەسە دە, جەرگە قاراتپايتىنىمىزدى بىلگەندىكتەن, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەندىكتەن اسىراپ العىمىز كەلدى. تازا نيەتتىلەرگە جۇمىستى قيىنداتپاي بەرۋگە بولماس پا؟», دەيدى بالا اسىراپ العىسى كەلگەن اتا-انا.

ورتالىق وكىلى ايتقانداي, راسىمەن دە ونداعى بالالار 5 مەزگىل تاماقتانىپ, 3 قاباتتى كوتتەدجدە تۇراتىن بولار. ءار بالانىڭ ءوز توسەگى, تاربيەلەنۋشىلەرگە دەمالىس بولمەسى, وقۋ بولمەسى, اسحانا بار ەكەنىنە دە كۇمان كەلتىرمەيمىز. دەسەك تە, ونداعى جاعداي وتباسىنىڭ جىلۋى, اتا-انانىڭ ايالى الاقانىنداي بولا الا ما؟ باسى اشىق سۇراق وسى سەكىلدى. ويتكەنى ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي, جەتىمنىڭ پاناسى بولار ەل بار عوي, تەك سوعان بولماشى جەردەن كەدەرگى كەلتىرمەيتىن جۇيە بولسا, قانەكي...