قازىرگى گەوساياسي جاعداي قازاقستان مەن رەسەي اراسىن بۇرىنعىدان دا جاقىنداتا ءتۇستى. رەسەيلىكتەردىڭ ءىشىنارا قازاقستانعا قونىس اۋدارا باستاۋى, ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن ەنشىلەس بانكتەردىڭ اۋىر داعدارىسقا ۇشىراۋى, ەلارالىق ساۋدا قاتىناسىنىڭ قۇبىلمالى اۋا رايىنداي كۇرت وزگەرۋى (ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ شەكتەلۋى) جانە رەسەي بيلىگىنىڭ ەۋرازيالىق وداققا ورتاق قارجى جۇيەسىن قۇرۋدى ۇسىنۋى وسىنى بايقاتادى.
جۋىردا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ ينتەگراتسيا جانە ماكروەكونوميكا بويىنشا ءمينيسترى سەرگەي گلازەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق (ەاەو) اياسىندا جاڭا قارجى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كەرەگىن ايتتى.
ء«بىز الەمدەگى ۆاليۋتالىق-قارجىلىق قاداعالاۋدىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ تۋرالى ويلانۋىمىز كەرەك. الدىمەن ەاەو جانە ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اياسىندا, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ) الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, حالىقارالىق قاتىناستاردا قولدانىلاتىنداي تسيفرلى فورماتتاعى جاھاندىق ەسەپ ايىرىسۋ ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋدىڭ ورتاق مودەلىن ازىرلەگەن ءجون. بۇل تسيفرلى ۆاليۋتا مودەلى ەاەو قاتىسۋشى ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنا عانا ەمەس, بازالىق بيرجالىق تاۋارلارعا, سونىڭ ىشىندە شيكىزات تاۋارلارىنا قاتىستى بولادى», دەيدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەاەو ەلدەرى ۋلى, سەزىمتال, سانكتسيالىق قىسىمنىڭ قۇرالى بولىپ سانالاتىن, ەميتەنتتەرى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىندامايتىن, حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزاتىن ۆاليۋتالاردان باس تارتۋىمىز كەرەك. سولاي دەي كەلە, دوللار, ەۋرو, فۋنت جانە يەنانى مەڭزەيدى.
«قانداي دا ءبىر سانكتسيالىق قىسىمنان قورعاي الاتىن, ورنىقتى دامۋىمىزعا سەپ بولاتىن پلاتفورمانى قۇرىپ, وعان شىۇ-داعى مۇشە-سەرىكتەستەردى تارتار بولساق, وندا بۇل مودەل بۇكىل ازيا ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. ءارى قاراي بۇكىل الەم ءۇشىن», دەپ بارىپ ءبىر-اق توقتايدى ەەك ءمينيسترى. سولاي دەي تۇرا, س.گلازەۆ ورتاق ۆاليۋتا جايلى ءسوز قوزعاپ وتىرعان جوقپىز, بار بولعانى ەاەو ەلدەرىنىڭ ءتول ۆاليۋتالارىن نىعايتا تۇسەتىن, حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋدا عانا پايدالانىلاتىن ۆاليۋتا قۇرۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز دەپ شىر-پىر بولادى. قالاي دەپ بۇلتىلداسا دا, ءمينيستردىڭ كومەيىندەگى بۇلكىلدەگەن نيەتتى اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس.
وسىعان وتە ۇقساس ويدى قازاقستاندىق ينتەرنەت-بيزنەس جانە ءموبيلدى كوممەرتسيا قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى كونستانتين گوروجانكين دە ايتتى. ونىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ەاەو ەلدەرىنىڭ ينتەرنەت-الاڭىندا شۇعىل تۇردە «مير» بانكتىك كارتاسىمەن تولەم قابىلداۋدى ەنگىزۋ كەرەك.
«رەسەيلىك كارتالار اجىراتىلعاننان كەيىن قازاقستاندىق ينتەرنەت-دۇكەندەر وسىعان دەيىن رەسەيلىك كارتامەن تولەپ كەلگەن ءبىراز كليەنتىنەن ايىرىلدى. ولار – «تيكەتون», flip.kz, kaspi.kz سياقتى ماركەتپلەيستەر. ياعني قازاقستاننىڭ اۋە, تەمىر جول كومپانيالارى ءبىراز رەسەيلىك كليەنتتەردى جوعالتتى. سوندىقتان قازىر «مير» كارتاسىن پايدالاناتىن رەسەيلىكتەرگە قازاقستاندىق ينتەرنەت-دۇكەندەردە تولەم جاساۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ قاجەتتىگى تۋرالى اڭگىمە تۋىنداپ جاتىر. جاقىن ەكى اپتا كولەمىندە «مير» كارتاسى قازاقستاندىق ينتەرنەت-دۇكەندەردە قابىلدانا باستايدى. ءسويتىپ, رەسەيلىكتەر ءبىزدىڭ سەرۆيستەردە ەركىن ساۋدا جاسايدى», دەيدى ك.گوروجانكين.
قاۋىمداستىق باسشىسى بۇل قازاقستان ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنىن, تيىسىنشە, سانكتسيا قىسىمىنان ساقتالعان «مير» كارتاسىنا دا جاعداي جاساپ بەردىك دەپ پىكىر بىلدىرەدى. بۇل قالاي بولعاندا دا قازاقستاننىڭ رەسەي ءۇشىن «قاۋىپسىزدىك جاستىقشاسىنا» اينالىپ جاتقانىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
ال رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ورتاق جۇيە تۋرالى ءسوز قوزعاۋىنان – ورىس ەكونوميكاسىنىڭ وڭالماس قيىندىققا ۇرىنعانىن, ەندى «قايراڭداپ قالعان كەمەسىنىڭ» تابانىنا كورشى ەلدەردىڭ الەۋەتىن شىنجىر عىپ توسەپ شىعۋعا بەت العانىن بايقاۋعا بولاتىنداي.
«SWIFT جۇيەسىنەن دوس ەلدەردىڭ بانكتەرى اراسىنداعى تىكەلەي كوررەسپوندەنتتىك بايلانىستارعا كوشۋدى قوسا العاندا, ءوزىمىزدىڭ حالىقارالىق قارجىلىق جانە ەسەپ ايىرىسۋ تەتىكتەرى بويىنشا ديالوگتى جەدەلدەتۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ونىڭ ىشىندە رەسەي ورتالىق بانكىنىڭ قارجىلىق حابارلامالاردى جىبەرۋ جۇيەسىنىڭ كومەگىمەن. ءبىز سونداي-اق ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنىڭ نەگىزگى قارجى ورتالىقتارىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدى ۇسىنامىز», دەدى ۆ.پۋتين.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ مۇنداي مالىمدەمەلەرگە قاتىستى پىكىر بىلدىرەدى.
«ارينە, قازىر ەسەپتەۋلەردى قيىنداتقان سانكتسيالىق احۋالدىڭ بار ەكەنى راس. ءارى ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىندا دوللارمەن ەسەپتەسۋدە قيىندىقتار بار. ويتكەنى ونىڭ رەسەيدە پايدالانىلۋىنا تىيىم سالىنعان. سوعان قاراماستان ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە جوق. ەاەو-نىڭ بارلىق ورگاندارىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – تاۋارلارعا بىرىڭعاي ستاندارتتار مەن تالاپتاردى ەنگىزۋ جانە ءۇشىنشى ەلدەردەن يمپورتتاۋعا بىرىڭعاي تاريفتىك-تاريفتىك ەمەس شارالاردى جانە باسقا دا قۇرالداردى قولدانۋ ارقىلى ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋداداعى كەدەرگىلەردى جويۋ. 2025 جىلعا تامان قۇندى قاعازدار نارىعىن رەتتەۋگە باعىتتالعان ساقتاندىرۋ جانە بانك سالاسىنداعى زاڭنامالاردى سايكەستەندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ءۇشىن ورگان قۇرىلىپ, الماتىدا ورنالاسادى. ورگان ورتاق قارجى نارىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ ءتىزىلىمىن جۇرگىزۋمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق بويىنشا ۇسىنىمدار ازىرلەۋمەن جانە ەاەو مەملەكەتتەرىنىڭ زاڭناماسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ەتىپ جەتىلدىرۋمەن اينالىسادى. ايتا كەتۋ كەرەك, اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزۋ ماسەلەسىن, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدى, قارجى نارىعىن قاداعالاۋدى ءار ەلدىڭ ۇلتتىق بانكى وزدەرى جۇزەگە اسىرادى», دەدى ب.سۇلتانوۆ.
قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تاپ قازىرگى رەسەيدەگى جاعدايدى ايتۋ جانە ونىڭ قازاقستانعا تيگىزەر اسەرىن باعالاۋ وتە قيىن.
– رەسەيلىك بانكتەرگە سانكتسيا سالىنۋى ەلىمىزبەن اراداعى ساۋدا قاتىناسىنا سوققى بولىپ تيەدى. بىزدە رەسەيدەن كەلەتىن يمپورت كولەمى ازايۋى مۇمكىن. نەگىزىنەن رەسەي ءوندىرىسىن توقتاتۋى مۇمكىن تاۋارلار بويىنشا يمپورت تومەندەيدى. ونداي جاعدايدا رۋمىنيا, تۇركيا سياقتى ەلدەردەن ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. ازىرگە رەسەيدە جاعداي قالاي ناشارلايدى, ول بىزگە قالاي اسەر ەتەدى – ول جاعىن كەسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى سانكتسيالاردىڭ اسەرى ادەتتە ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن سەزىلىپ جاتادى. گلازەۆتىڭ نە ايتقىسى كەلىپ تۇرعانىن تۇسىنبەيمىن. جالپى, رەسەيلىك تاراپتا وزدەرىنىڭ ءبىر ويلارى بار, بىراق ولار ونى ءالى جاريا ەتپەدى. مىناۋ ايتىپ جاتقاندارى «قانە, ساۋدانى باسقاشا جاساسايىق», دەگەن سىڭايداعى جالپىلاما ءسوز. ءيا, قانداي دا ءبىر ورتاق ۆاليۋتا ارقىلى ساۋدالاسايىق, بالكىم ول تەڭگە بولادى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەكونوميكا – ۆاليۋتاسى كونۆەرتاتسيالاناتىن, تمد-داعى ەڭ ءىرى ەكونوميكا سانالادى. ازىرگە رەسەي سانكتسيا قۇرساۋىنداعى مەملەكەت بولعاندىقتان, ولارمەن كەز كەلگەن كەلىسىمگە بارۋدىڭ قيسىنى دا جوق, – دەيدى ساراپشى.
قارجىگەردىڭ پىكىرىنشە, «مير» كارتاسىن اينالىمعا ەنگىزۋدەن قورقۋدىڭ قاجەتى جوق.
– مۇمكىن, «مير» كارتاسىن پايدالانۋدى قازاقستاندىق بانكتەر ەنگىزىپ كورەر. مەنىڭ ويىمشا, مۇنى سانكتسيا سالۋشىلار – ەۋرووداقپەن, اقش-پەن كەلىسىپ كورۋ كەرەك شىعار. مەنىڭشە, بۇل قالىپتى تاۋەكەل سانالادى. دەگەنمەن ءبارى وڭاي بولسا, «ميردان» 10 ەسە مۇمكىندىگى جوعارى Union Pay قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە جۇمىس ىستەپ كەتەر ەدى. نەگە Union Pay نارىققا كىرمەدى؟ سول تاجىريبەنى تۇبەگەيلى زەرتتەپ, سوسىن بارىپ ء«ميردى» ەنگىزەيىك دەگەن اڭگىمەنى ايتۋ كەرەك نەمەسە قازاقستاندىق تولەم جۇيەسىن رەسەيدە دە پايدالانۋ جاعىن قاراستىرىپ كورۋ كەرەك. ءيا, رەسەيلىك بانكتەرگە سالىنعان سانكتسيا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا قاتىناسىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. «سبەربانك» قازاقستانداعى ءىرى ويىنشى سانالادى جانە كوپ كرەديت بەردى. وسى كەزدە ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بىرىگىپ, ءبىزدىڭ بيزنەسكە بەرىلەتىن اقشا توقتاپ قالماس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەندى ويلاستىرعانى ءجون. وكىنىشكە قاراي, تىعىرىقتان شىعار جول تەز تابىلمايدى. ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيا ويلاستىرعان ابزال, نە بولماسا ءبىزدىڭ نارىققا كىرۋگە دايىن شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن جۇمىس ىستەۋ قاجەت, – دەپ پىكىرىن ءبىلدىردى ر.رىسمامبەتوۆ.
«فريدوم فينانس» اق باسقارما توراعاسى سەرگەي لۋكيانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ەاەو اياسىندامىز جانە تاۋاردىڭ جارتىسىنان كوبىن رەسەيدەن ساتىپ الىپ وتىرمىز.
«بۇل تۇرعىدا ءبىز رەسەيگە اقشا تولەپ, قايتا ولارعا كىرىس اكەلىپ وتىرمىز عوي, نەلىكتەن ءبىز تاۋەلدى بولامىز دەگەن دە پىكىر بار. جالپى, ءبىز سىرتتان كەلەتىن تاۋاردىڭ 50 پايىزىن رەسەيدەن, 50 پايىزىن باسقا ەلدەردەن ساتىپ الامىز. ال وسى 50 پايىز رەسەي ءۇشىن – 2,5 پايىز عانا. ياعني ءبىز ولار ءۇشىن – ەشكىم ەمەسپىز, ءبىز ءۇشىن ولار – اسا ءىرى. ءيا, ءبىز ءبىر كەڭىستىكتەمىز. بىراق ءار كەڭىستىكتىڭ ءوز ۇلتتىق بانكى بار. سولار پايىزدىق ستاۆكانى بەكىتەدى. بىلتىر رەسەيدە بازالىق ستاۆكا – 4,5, ال بىزدە 10 پايىز شاماسىندا بولدى. ماسەلەن, ءسۇت زاۋىتىن اشقىمىز كەلدى دەلىك. ونى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن نەسيە كەرەك. سول نەسيەنى 10 پايىزبەن قازاقستاننان العان ءتيىمدى مە, الدە 4,5 پايىزبەن رەسەيدەن العان ءتيىمدى مە؟ ارينە, رەسەيدەن. سوندىقتان ول جاقتا زاۋىت سالۋ ارزان. ولاردىڭ ءسۇتىنىڭ وزىندىك قۇنى ءبىزدىڭ كورشىلەس قالاداعى سۇتتەن الدەقايدا تومەن. سوندا ءبىز جاسىرىن تۇردە ءوز ەكونوميكامىزدى ءولتىرىپ, كورشىنىڭ ەكونوميكاسىن قولداپ وتىرمىز. ءبىز ولاردىڭ تاۋارىن قازاقستانعا الىپ كەلگەن كەزدە, ولاردىڭ ينفلياتسياسىن دا قوسا الىپ كەلەمىز», دەيدى س.لۋكيانوۆ.
ەسكە سالايىق, ءساۋىر ايىندا «بانك تسەنتركرەديت» رەسەيلىك «الفا-بانكتىڭ» بىزدەگى ەنشىلەس بانكتىڭ 100 پايىز اكتسياسىن ساتىپ الىپ, ونى Eco Center Bank دەپ قايتا اتادى. سونداي-اق وتكەن ايدا «سبەربانك قازاقستان» ءوزىنىڭ 330 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى نەسيە پورتفەلىن Halyk Bank-كە ساتتى. «ۆتب قازاقستاننىڭ» دا ساتىلاتىنى بەلگىلى بولدى. ال جاقىندا عانا يرجي شمەيتس باسقاراتىن PPF حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق-قارجى كورپوراتسياسىنىڭ توپ-مەنەدجمەنتى وتاندىق «بانك حوۋم كرەديت» اكتسياسىنىڭ 75 پايىزىن رەسەيلىكتەردەن ساتىپ الدى.