قارجى تاپشىلىعى قاجىتپاسىن دەسەك

قارجى ساۋاتتىلىعى نەگىزىنەن بيۋدجەتتى جوس­پارلاۋدان باستالادى. ءبىزدىڭ ەلدە بيۋدجەت­تىڭ اشىقتىعى بىلاي تۇرسىن, بيۋدجەت تۋرالى تۇسىنىكتىڭ ءوزى دۇرىس قالىپتاسپاعان. كوبى بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدى مەملەكەتتىك ورگان­نىڭ مىندەتى دەپ تۇسىنەدى. ونى جوسپارلاۋ­عا قاتىسۋعا ق ۇلىق تانىتپايدى دا. ايتپەسە, بيۋدجەت دەگەنىمىز ءسىز بەن ءبىزدىڭ اقشامىز­دان قۇرالعان ورتاق قازىنا. سوندىقتان ونداعى قارجى قايدا, قالاي جۇمسالاتىنىن بىلۋگە, ءتىپتى وسىعان قاتىستى وي-پىكىرىن ايتۋعا ءار ازا­ماتتىڭ قۇقى بار. بىراق بىزدە ونداي مەنتاليتەت قالىپتاسپاعان. ءتىپتى «بيۋدجەتىڭىز قانشا؟», دەپ سۇراساڭ, مەكەمە باسشىلارى­نىڭ كوبى شورشىپ تۇسەرى انىق. بيۋدجەتتەن ايلىق الىپ وتىرعان بيلىكتەگىلەردىڭ جالاقىسى دا قۇپيا. كوبى تابىسىن جاسىرعىسى كەلىپ تۇرادى. ال كوپ مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرلەرى بيۋد­جەتتەرىنىڭ قانشا ەكەنىن, قانشا قارجى قايدا قۇيىلىپ, نەگە جۇمسالىپ جاتقانىن بىلمەيدى دە. ول ول ما, اي سايىنعى زاڭدى ەڭبەكاقىسى جونىندە تۇبىرتەكتى بۋحگالتەرىنەن سۇراۋعا دا يمەنەتىندەر بار... بيۋدجەت ءبىز ءۇشىن «قۇپيا» تاقىرىپ دەيتىنىمىز دە وسى.

ال شەت مەملەكەتتەردىڭ كوبىندە بۇل ماسەلە اشىق ايتىلادى. ولاردا جەمقورلىقتىڭ بىزدەن قاراعاندا از بولۋى دا وسىعان بايلانىستى ما دەيمىن. مىسالى, امەريكادا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءوزى ءبىلىم وشاعىنىڭ بيۋدجەتىنە ارالاسا الادى ەكەن. بۇل تۋرالى ارىپتەسىمىز ءنازيرا بايىربەكتىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىنان وقىدىق. جۋرناليست امەريكا ءبىلىم وشاعىندا وقيتىن قىزىنا مەكتەپ ديرەكتورىنان حات كەلگەنىن ايتادى. وندا: «مەكتەبىمىزگە 2 750 دوللار ءبولىنىپ جاتىر. بۇل اقشاعا نە الۋىمىز كەرەك, سەن قالاي ويلايسىڭ؟ مەكتەپ بيۋدجەتىنە تۇسەتىن اقشانى ءبىز قايتسەك ءتيىمدى جۇمسايمىز؟ سەنىڭ پىكىرىڭ قانداي؟», دەپ جازىلعان ەكەن. ديرەكتور ءار وقۋشىعا وسىنداي حات جىبەرگەن. البەتتە, قازاقستانداعى بيۋدجەتتىڭ «قۇپيالىلىعىنا» ابدەن ۇيرەنگەن ارىپتەسىمىز امەريكالىقتاردىڭ اشىقتىعىنا تاڭدانىسىن جاسىرا الماعان.

نەگىزى بيۋدجەتكە ەلدىڭ ارالاسۋى دەگەن جاقسى ءۇردىس بىزدە دە قولعا الىنعان. «حا­لىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجى­رىم­داماسى اياسىندا 2019 جىلدان باستاپ «بيۋد­جەتكە قاتىسۋ» جوباسى جۇزەگە اسىرىلا باس­تادى. جوبا بويىنشا نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىنىڭ تۇرعىندارى اۋلاسىن اباتتاندىرۋعا, اينالانى جارىقتاندىرۋعا ۇلەس قوسا الادى. ياعني قالا حالقىنىڭ كوپشىلىك داۋسىنا يە بولعان ءتيىمدى جوبالارعا بيۋدجەت قارجىسى ءبولىنىپ, جۇزەگە اسىرىلادى. حالىق تىكەلەي قاتىساتىن مۇنداي جوبالار كوبىرەك قولعا الىنسا دەيسىڭ.

جالپى, بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ, اقشانى ۇنەمدەۋ ماسەلەسىنە بالا جاستان داعدىلانۋى كەرەك. بىزدە وسى جاعىن كەمشىن. بىراق جا­قىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەكتەپ باعدارلاماسىنا «قارجىلىق ساۋاتتىلىق نەگىزدەرى» ءپانىن ەنگىزۋگە تالپىنىپ وتىرعانىن ەستىدىك. ەگەر بۇل ءپان جالپى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنا ەنگىزىلسە, بالالاردىڭ قارجىنى ۇقساتۋداعى ءبىلىمى ارتىپ, جەكە جانە وتباسىلىق بيۋدجەتىن جاستايىنان دۇرىس باسقارۋعا بەيىمدەلەر ەدى. مۇنداي ساباقتىڭ قاجەتتىلىگى قازىرگى زامان تالابىنا سۇرانىپ-اق تۇر. ايت­پەسە, بۇگىندە اي سايىنعى تابىسىن دۇرىس ۇقساتا الماي, ايلىقتان-ايلىققا ارەڭ جەتىپ جۇرگەندەر كوپ. قارجىگەرلەردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, قارجى تاپشىلىعىن كورۋدىڭ ­باستى سەبەبى – اقشانى ويلانباي جۇمساپ, وزىمىزگە پايداسى شامالى نارسەنى بەتالدى ساتىپ الا بەرۋ ەكەن. ەكونوميست-ماماندار ء«ۇي بۋحگالتەرياسىن قۇرۋدىڭ ءمانى – كىرىس پەن شىعىس اراقاتىناسىنىڭ وڭتايلى كىلتىن تابا بىلۋدە», دەيدى. ياعني ءسىز اقشانىڭ قايدان كەلىپ, قايدا كەتكەنىن باقىلاي الساڭىز, وندا شىعىستاردى دا وپ-وڭاي رەتتەي الاسىز ءارى قارجى تاپشىلىعىن دا تارتپايسىز.

«اقشا كوپ بولعان سايىن قاراجات تاپ­شىلىعى بولمايدى», دەگەن جاڭساق تۇسى­نىك بار. الايدا قارجى ساۋاتتىلىعى مەن ۇنەمشىل­دىك بولماعان جەردە قانداي قوماقتى قارجى دا سۋعا سىڭگەندەي جوق بولادى, دەيدى قارجى ماماندارى. سوندىقتان اركىم ازدىڭ ءوزىن ۇقسا­تىپ, ۇقىپتىلىق مادەنيەتىن مەڭگەرگەنى ءلا­زىم. اقشانىڭ ءوزى قۇنتتاعاندى جاقسى كورەدى ­دەمەي مە؟!