قالا بالاسى ويناۋدان دا قالىپ بارادى

قيمىل-قوزعالىس جەتىسپەيدى

ەلدىڭ دەنساۋلىعىن قاداعالايتىن جاھاندىق ۇيىم بالالاردىڭ سەمىزدىگى ىندەتكە اينالعانىن ايتىپ, كوپتەن بەرى دابىل قاعىپ كەلەدى. جىل سا­يىن ورتا ەسەپپەن 2,8 ملن ادام ارتىق سالماقتان قايتىس بولادى. اسىرەسە, ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرىندە بالالار اراسىندا سەمىزدىككە شالدىق­قان­دار كوپ. مامانداردىڭ بولجامىنا سەنسەك, 2025 جىلعا قاراي مەكتەپكە دەيىنگى سەمىز بالالار سانى 70 ملن-عا جەتۋ قاۋپى بار كورىنەدى.

ال قازاقستاندا 2030 جىلعا قاراي 5-19 جاس ارالىعىنداعى 536 906 ادام ارتىق سالماقتان زارداپ شەگۋى مۇمكىن. بۇل سان 2016 جىلدىڭ وزىندە 271 624-كە جەتكەن. قازىردىڭ وزىندە بالالاردىڭ 19,1%-ى سەمىزدىككە دۋشار بولعان. ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى دەنە قوزعالىسىنىڭ ازدىعى, دەيدى ماماندار. وسى ماسەلەنى ەس­كەر­گەن ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگىنىڭ قوعامدىق دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ ۇيىمى دۇنيە­جۇ­زىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيى­مى­­مەن بىرلەسىپ, قازاقستاندىق جەت­­كىنشەكتەر دەنە قيمىلىندا قان­شا­­لىقتى بەلسەندى ەكەنىن زەرتتەگەن ەدى.

ۇيىمنىڭ بىزگە جىبەرگەن اقپا­را­تى بويىنشا, 15 ەلدە اتاپ ايت­قاندا, رەسەي, تۇرىكمەنستان, قىر­عىزستان, لاتۆيا, گرۋزيا, چەحيا جانە باسقاسىندا جاس بالالاردىڭ 82-98%-ى كۇنىنە 1 ساعاتقا جەتەر-جەت­پەس وينايدى ەكەن.

بالالاردىڭ دەنە قيمىل-قوزعا­لى­سىمەن اينالىسۋ دەڭگەيى بو­يىنشا رەيتينگ جاريالاعان ماماندار تا­جىك­ستان بالالارىنىڭ 94%-ى جاياۋ كوپ جۇرە­تىنىن انىقتاعان. ال پورتۋگاليا, مالتا جانە ير­لان­­ديادا شاكىرتتەردىڭ نەبارى 20%-ى عانا قوزعالىستىڭ بەل­سەن­دى تاسىل­دە­رىن پايدالاناتىنى كور­سە­تىل­گەن.

قازاقستاندىق جەتكىنشەكتەردىڭ ءبىرشاما بولىگى بۇرىن مەكتەپكە ۆەلو­سي­پەدپەن نەمەسە جاياۋ كەلسە, قازىر وتباسىلاردا جەكەمەنشىك كو­لىك­تەردىڭ كوبەيۋى مەن مەكتەپكە اۆ­تو­بۋستارىنىڭ ساتىپ الىنۋى بۇل كورسەتكىشتى ەداۋىر تومەن­دە­تىپ جىبەرىپتى. ول ول ما, قازاق­ستاندىق بالاقايلاردىڭ ىشىندە ەش­­قانداي سپورت تۇرىمەن شۇعىل­دا­ن­بايتىن بالالار دا كوپ. بۇل, اسىرەسە, اۋىل بالالارىنا ءتان. سون­دىقتان ماماندار ءار اتا-انا بالالاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋىن قادا­عالاپ قانا قويماي, دەنە قيمىل-قوزعالىسىمەن بەلسەندى شۇ­عىل­دانۋىنا, تازا اۋادا كوبىرەك سەر­ۋەن­دەۋىنە ەرەكشە كوڭىل بولۋگە كەڭەس بەرەدى.

ويىن وي-ءورىستى  دامىتادى

بالالاردىڭ كومپيۋتەر ويىن­دا­رىنا تاۋەلدىلىگىن زەرتتەپ جۇر­گەن بەلگىلى پسيحولوگ ليمانا قوي­شيە­­ۆا ويىن بالانىڭ ومىرىندە ەرەكشە ورىن الاتىنىن ايتتى. «قازاق حالقى بالالاردىڭ وي-ءورىسىن, قورشاعان ورتا تۋرالى تانىمىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ءمان-ماعى­نا­سى تەرەڭ كوپتەگەن ويىن ءتۇرىن ويلاپ تاپقانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. ويىن جەتكىنشەكتىڭ شى­عار­­­­ماشىلىعىن شىڭدايدى, جەكە قاسيەت­تەرىن ۇشتايدى, مىنەز-قۇل­قىن قا­­لىپتاستىرۋعا جول سالادى. باسقا­لار­مەن ءتىل تابىسۋعا ۇيرەتىپ, بارىنە ورتاق قاعيداتتار مەن ەرەجەلەرگە با­عى­نۋعا يكەم­دەي­دى», دەيدى پسيحولوگ ءوزى­نىڭ زەرت­تە­ۋىندە.

 ل.قويشيەۆانىڭ پىكىرىنشە, كىش­كەن­تايىنان ويناپ وسپەگەن با­لا­لاردىڭ مىنەز-قۇلقىندا وزگە­شە­لىكتەر بولادى. مىسالى, اتا-اناسى بالاسىمەن بىرگە ويناماۋى بىلاي تۇرسىن, ولارعا قا­تالدىق تانىتىپ, اشىق سويلەسپەي, ۇنەمى ۇرسىپ, زە­كىپ وتىرسا, ونداي بالا جاسىق, ءوز-وزىنە سەنىمسىز بولىپ وسەدى. وزىمەن-ءوزى بولىپ وسكەن جەتكىنشەك اداممەن ارالاسا قويمايتىن توماعا-تۇيىق, اگرەسسيۆتى كەلەدى. با­لانى دەر كەزىندە قولعا الماسا, مۇنداي بۇيىعى مىنەز ءجاسوسپىرىم شاقتا وشپەندىلىككە, قاسكويلىككە ۇلاسۋى مۇمكىن.

ء يا, ويىن بالاعا اۋاداي قا­جەت. بىراق قازىرگى بالانىڭ ويى­نى بۇ­رىن­عى­­­عا ۇقسامايدى. بۇگىنگىنىڭ بالاسى اسىق وينامايدى, اسىر سالىپ دالادا جۇرمەيدى. قازىرگى بالالار كومپيۋتەرگە تەل­مى­رىپ, عالامتورعا شىرمالىپ, ۇيدە وتىرعاندى ءتاۋىر كورەدى. سوڭ­عى كەزدە عالىمدار عالامتورعا تاۋەل­­دىلىكتى اۋرۋدىڭ قاتارىنا جات­قى­زۋدى ۇسىنىپ ءجۇر. الەمنىڭ كوپ­تە­گەن ەلدە­رىندە تاۋەلدىلىك سيندرومى اۋرۋ رەتىندە زەرتتەلە دە باستادى. پسي­حو­لوگ­تىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, عالام­تورعا, كومپيۋتەرگە تاۋەلدىلىك  تە اۋرۋ. ويت­كە­نى وعان بەرىلگەن ادام­نىڭ بويىندا ما­زاسىزدىق, اگرەسسيا, دەپرەسسيا سە­كىل­دى پسيحيكالىق اۋىتقۋلار باي­­قا­لا­دى. بۇل جەردە اتا-انانىڭ اڭعا­رى­م­پاز­دىعى كەرەك-اق.

ارينە, كومپيۋتەر ويىندارىن ويناۋدى مۇلدە تىيىپ تاستاۋعا بول­مايدى. تىيىم سالۋ ماسەلەنى شەش­پەي­دى. ەڭ باستىسى اقىلمەن شە­شىم قابىلداۋ. «ويىنداردى با­لا­نىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە ساي ساۋات­تى ىرىكتەۋ كەرەك. كەيبىر ۇل­كەن­­دەر جان تىنىشتىعىن ويلاپ, با­لا­سىنىڭ كومپيۋتەردە وتىرعان ۋاقىتىن شەكتەي بەرمەيدى. بۇل – ەڭ ۇلكەن قاتەلىك. كومپيۋتەردى ۋا­قىتىمەن, ورنىمەن قول­دانعاندا عانا وعان تاۋەلدىلىك بولمايدى. ول ءۇشىن بالانىڭ كۇندەلىكتى ۋاقىتىن ءتيىمدى وتكىزۋىن نازاردا ۇس­تاۋ قاجەت. بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە كومپيۋ­تەردە وتىرسىن, ودان كەيىنگى ۋا­قىت­تا باسقا ىسپەن شۇعىلدانۋىنا باسا كوڭىل اۋدارعان ءجون. اسىرەسە, قي­مىل-قوزعالىستى قاجەت ەتەتىن ويىن­دار بالانى سەرگىتەدى, كوڭىل كۇيىن كوتەرەدى. قاتارلاستارىمەن جەلىدە تىلدەسكەننەن گورى اۋلادا وي­ناعانى, سەرۋەندەگەنى جەت­كىن­شەك­­كە الدەقايدا ءتيىمدى», دەيدى پسيحولوگ.

جازعى لاگەر مەن «جاسىل ەل»

قازىر مەكتەپ وقۋشىلارى جاز­عى دەمالىسقا شىقتى. ەندىگى ماسەلە – جەتكىنشەكتەردىڭ بوس ۋا­قىتىن دۇرىس ۇيىمداستىرا ءبىلۋ. جەرگىلىكتى ءبىلىم ۇيىمدارى وسپى­رىمدەردىڭ ۋاقىتىن ءتيىمدى ءارى قى­زىقتى وتكىزۋ ءۇشىن ءبىر­تا­لاي ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ جاتىر. اتا-انالاردى قۇلاقتاندىرۋ ءۇشىن سولاردىڭ باستىسىنا توقتالا كەتەيىك. ولاردىڭ باستى ماقساتى – بالالار ارا­سىن­داعى بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ, سالامات­تى ءومىر سالتىنا باۋلۋ.

ەلوردالىق 92 مەكتەپتىڭ جانىندا بۇگىندە جازعى لاگەرلەر ۇيىمد­اس­تى­رىل­عان. ونىڭ ال­عاش­قى ماۋسىمى 30 مامىردان باس­تالىپ كەتتى. ۇزاقتىعى – 10 ماۋسىمعا دەيىن. مەكتەپىشىلىك لاگەردىڭ ەكىنشى كەزەڭى 13-24 ماۋ­سىم ارالىعىندا وتەدى. مۇندا ەكى مەزگىل تاماقتانۋ بار. ءارى بالالار لاگەر كە­زىن­دە دالادا سەرۋەندەپ, جاتتىعۋلار جا­ساپ, قالانىڭ كورنەكتى ورىندارىن ارالايدى. باعاسى دا قولجەتىمدى. مىسالى, قالانىڭ №8 مەكتەبىندە 10 كۇندىك لاگەر نەبارى – 4 500 تەڭگە.

سونداي-اق باس قالانىڭ بالالارى ءال-فارابي جانە م.وتەمىس ۇلى اتىنداعى وقۋشىلار سارايىنا با­رىپ, جاز بويى جۇمىس ىس­تەي­­تىن لاگەرلەرگە جازىلۋعا بو­لادى. مۇندا جازعى دەمالىس اكا­دەمياسى مەن 7-11 جاس ارالى­عىن­داعى بالالارعا ارنال­عان جازعى شىعارماشىلىق مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. جەتكىنشەكتەر اكتەرلىك شەبەر­لىك, سۋرەت سالۋ, ۆوكال سا­باق­­تا­رى­نان دارىستەر الىپ قانا قويماي, قازاق, ورىس, اعىلشىن تىل­دەرىن مەڭگەرە الادى.

جازدا ەرەسەك بالالارعا ار­نال­عان «جاسىل ەل» جاساعى جۇمىس ىس­تەي­­­تىنىنەن جۇرتشىلىق حاباردار بو­لار. بۇگىندە وسى كوگالداندىرۋ باع­­دارلاماسى بو­يىنشا قالالىق اكىم­­دىك تاراپىنان 2,8 مىڭنان استام جەتكىنشەك جۇمىسقا ورنالاستى. رەس­پۋب­ليكالىق ستۋ­دەنت­تىك قۇرىلىس جانە جاستار جاساقتارى قوز­عالىسى قو­عامد­ىق قورىنىڭ جە­تەكشىسى مارات مۇحا­­مەد­­جان­ ۇلى­نىڭ ايتۋىنشا, بيىل 14-29 جاس ارالىعىنداعى ەلوردالىق جاستارعا 1 200 ورىن بو­لىن­گەن. ولاردىڭ «جاسىل ەلدە» ءبىر اي بويى ەڭبەك ەتىپ, 64 564 تەڭگە الۋعا مۇمكىندىگى بار. بىراق جاساققا كوپبالالى, تولىق ەمەس وتباسىلاردىڭ جانە الەۋ­مەتتىك جاعدايى تومەن وتبا­سى­­لار­دىڭ بالالارى ءبىرىنىشى كەزەكتە قابىلدانادى. «جاسىل ەلدە» ەڭبەك ەتەتىن وقۋشىلار مەكتەپ ما­ڭايىندا جۇمىس ىستەيدى. ەگەر قا­لاسا, ستۋدەنتتەرمەن بىرگە سايا­­باق­­­تاردى, سكۆەرلەردى كوگال­دان­دىرۋعا قاتىسا الادى. بۇل جۇمىستىڭ وزىندىك ەرەك­شە­لى­گى بار. 18 جاسقا تولماعان بالا­لار كۇنىنە 4 ساعاتتان ارتىق جۇمىس ىستەمەيدى جانە اپتاسىنا بەس كۇن عانا ەڭبەك ەتەدى. قالعان كۇندەرى دەمالادى.

ەر­تەڭىمىزدىڭ جارقىن بولۋى بالا­­لا­­رىمىزدىڭ تاربيەسىنە, سا­نا­­سىنا كوپ بايلانىستى ەكەنى انىق. سون­دىقتان ءار اتا-انا ۇر­پا­­عىنىڭ ۇلا­عات­تى دا كورگەندى بو­لۋىنا بارىن سالۋى قاجەت. اتا-انا بالانى تاربيە­لەي­تىنى راس, بىراق بالا دا ءوزىنىڭ مىنەز-قۇلقىمەن, ءجۇرىس-تۇرىسىمەن اتا-انانى تاربيە­لەي­تىنىن ەستەن شى­عار­ماعان ءلازىم.