تونىكوك جانە ءبىز

ءون بويىندا ەۆم-نىڭ تسيفر­لارىنداي تاس جازۋلارى جىپىرلاعان مىنا تاس-داپتەردىڭ ناق ءبىزدىڭ بابامىزدان ەكەنىن ەستىگەندە, الەم عالىمدارىنىڭ ەستەرى كەتتى. بىزگە قيمادى. قالاي قيادى؟ بۇل سول كونە زاماننىڭ ناعىز تسيفر­لى ءداۋىرى ەدى. ال ءدال سونىڭ مىنا «بالا-باجىردىڭ» ەنشىسى ەكەنى اقىلعا سىيماستاي ەدى. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ حالىق دانالىقتىڭ تەگىنەن ەكەنى دالەلدەنگەن ەدى. كۇللى تسيۆيليزاتسيا ءدۇر سىلكىنگەن-ءدى. تاستاعى جازۋ دا, جازۋداعى تاس تا تاڭعالدىردى. تاريح بىزگە قانشا جەردەن شولبەتتەنىپ قاراعانىمەن, رۋح قالاي دا ىزدەپ تابادى ەكەن.

اسپاندا بوس ورىن جوق دەيدى عوي قازىر. ءتىپتى جاقىندا اسپاندا كەپتەلىس بولىپ, يلون ماسكتىڭ كورابلى قىتايدىڭ كورابلىمەن سوقتىعىسىپ قالا جازداپ, وڭعا ما, سولعا ما, ايتەۋىر بۇرىلىپ ۇلگەرىپتى دەيدى. سول سياقتى رۋحاني الەمدە دە قاراۋسىز جاتقان بوس كەڭىستىك جوق. بىراق ماسەلە, سونىڭ كىمدىكى ەكەنىندە جانە ونىڭ ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءوز ۇرپاعىنا قالاي ىقپال ەتىپ, وعان قانداي رۋحاني مارتەبە بەرەتىنىندە.

تۇرك قاعاناتىنىڭ ءۇش بىر­دەي قاعانىنا ءۋازىر بولىپ, اقىلگەر­لىگىمەن كۇللى كونە تۇرك جانە كونە تابعاش-قىتاي جۇرتىنا ايگىلى بولعان, ەجەلگى اسادىر تايپاسىنان شىققان تونىكوك بابا بۇگىنگى تۇرك تىلدەس حالىقتارعا دا ەشكىمنىڭ مىسى باسپاستاي مارتەبە بەردى. مارتەبەنىڭ ءمانى – تونىكوك بابا سوزدەرىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك-فيلوسوفيالىق ءارى پوەتيكالىق تراكتات مارتەبەسىندە ەكەنىندە. ءتىپتى بۇگىنگى «جاڭا قازاقستان» يدەياسىنا دا تاس-تابان بولارلىق تراكتاتتار.  ونىڭ مازمۇنى مەن ىرعاعى جاي ايتا سالايىنشى دەگەندىكپەن ەمەس, ۋاقىت تۇياعىنىڭ استىندا قال­مايتىنداي ەكپىنمەن ايتىل­عانى ءار ارپىنەن سەزىلىپ تۇر. ءتىپتى داۋىسى ەستىلەتىندەي. 

«جاۋىمىز اينالا جىرت­قىش قۇستاي ەدى» دەيدى. وسى ءسوز اينا­لامىزداعى بۇگىنگى جاعدايعا كەلە مە؟ ارينە, كەلەدى. تەك ونى ءبىز سىپايىلاپ, «باسەكەلەستەرىمىز» دەسەك پە ەكەن؟! ەندى سول «جىرتقىش قۇستار» تۇركتەردىڭ «قاعانى الىپ ەدى, اقىلگەرى بىلگىر ەدى» دەپ قاۋىپ ەتكەنىن دە كەلتىرىپتى تاس جازۋدا. سول جاۋلاردىڭ اراسىندا «ول ەكى كىسى تۇرسا, سەنى – تابعاشتى قىرادى, شىعىستا قۇتاندى, مەنى – وعۋزدى قىرادى» دەگەن ءسوز تاراعانىن دا جازىپتى. بىلاي قاراعاندا ەكى جاقتىڭ اراسىنداعى الىپ-قاشپا اڭگىمەنى ماڭگى تاسقا قاشاتىپ نە قىلادى؟! بىراق تونىكوك دانىشپان عوي. قارسى جاقتىڭ جوعارىداعى­داي ءسوز تاراتۋى سول كەزدەگى اقپا­رات­تىق-مانيپۋلياتسيالىق ءادىس ەدى. تۋراسىن ايتقاندا – تۋىستاس تايپالاردى جاۋلاستىرۋ. ەرگىزدە بىرىكپەستەي ەتىپ, قۇمداي شاشىپ جىبەرۋ. ءسويتىپ, تىنىش جاتقان حالىقتى سوعىسۋعا دايىن­داۋ. بۇل دا بۇگىنگى ءبىزدىڭ قوعامعا تىم تانىس. بۇل ءادىستىڭ اسا قاۋىپتى ەكەنىن تونىكوك بابا بولاشاققا ەسكەرتىپ, ادەيى جازعىزعانداي.

جاۋ جاعىنىڭ «ەكى كىسى» دەگەنى – بىلگە قاعان جانە اقىلگەرى تونىكوك ەدى. ولار قانداي دا ءبىر سوعىستى ويلاپ وتىرماسا دا, «قاعانى الىپ, اقىلگەرى بىلگىر» ەلدەن سەسكەنىپ, «قورىققان بۇرىن جۇدىرىقتاردىڭ» ءىسىن جاساپ, بۇلارعا قارسى سوعىس اشىپ­تى. تونىكوك ولاردىڭ مۇن­داي قىلىعىنا تاريحي-فيلو­سو­فيا­لىق باعا بەرىپ, «قانداي قاعان­دىق بولسا دا, ونىڭ ىشىندە  ءبۇل­دىرۋ­شىسى بار بولسا, ونىڭ سورى دا قالىڭ بولادى» دەپ جازىپ قو­يىپتى كوك تاسقا. تاپ وسى جول­دار دا ءدال بۇگىنگى بىزگە تىم تا­نىس. «ىشىندە  ءبۇلدىرۋشىسى بار» ەل ەكەنىمىزدى قاڭتار وقيعا­سىندا عانا ءبىلىپ قالدىق. ەل پرە­زيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حالقىنا جول­داۋىندا ايتىلعانداي, «ىشكى جانە سىرتقى جاۋلارىمىز ءوزارا ىمىرالاسىپ, بيلىكتى باسىپ العىسى كەلگەنى» شوشىتتى ەلدى. ء«بىز  جاردىڭ شەتىندە تۇردىق», دەدى پرەزيدەنت. سول كۇندەرى ءبىزدىڭ ەلدە بىرنارسە وزگەرىپ ەمەس, توڭكەرىلىپ بارا جاتقانداي بولعان جوق پا ەدى. وسى وقيعاعا ءبىر قاراپ, تونىكوك جازۋىنا ءبىر قاراپ, بۇل اقىلگەر بابامىزدىڭ قوعامدىق سانانىڭ ترانسفورماتسيالانۋىن قالاي ءدال جەتكىزگەنىنە تامساناسىڭ. سونى وقىپ وتىرىپ, ء«بىزدىڭ بۇگىنگى قوعامداعى جاعدايدى سوناۋ زاماندا وتىرىپ قالاي بولجاعان؟» دەگىڭ كەلەدى ەكەن ءبىرتۇرلى. 

تونىكوكتى ءارى قاراي وقي­مىز. الگى مانيپۋلياتسيالىق اقپا­راتتىڭ ىقپالىمەن ەل ىشىن­دەگى كەيبىر تايپالاردىڭ «حانىن تاستاپ, تابعاشقا قايتا باعىن­عانىن» تەرەڭ كۇرسىنىسپەن جازعان ەكەن. ءدال سولاي وكىنەتىن جاعداي قازىر ءبىزدىڭ قوعامدا بار ما؟ بار سياقتى. بۇل دا بىزگە تىم تانىس. دامىعان ەلدەردى كوبىرەك دارىپتەگەندىگىمىزدەن بە ەكەن, ءبىزدىڭ جاستاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ ساناسىندا الگى ءوزىمىز ماقتاي بەرەتىن ەلدەردىڭ «حانى الىپ, اقىلگەرى بىلگىر» كورىنىپ, تونىكوك ايتقانداي «حانىن تاستاپ», باسقا ەلگە باعىنۋعا كەتىپ جاتىر. ارينە, اركىمنىڭ ءوز ەركى عوي. بىراق قازىرگى جاستارعا حالقى كوپ­تىڭ نارتى دا كوپ سياقتى بو­لىپ تۇرعان باسقا ەل ارتىق سياق­تى. ءبىزدىڭ كەيبىر جاستار ولاردى ودان  سايىن كوبەيتۋگە بارا جاتقانىن, ءوز حالقىن ودان سايىن ازايتۋدا ەكەنىن سەزىنە مە ەكەن؟ 

ءبىز, تونىكوك ايتقانداي, ءالى دە از حالىقپىز. بىراق تاعى دا سول تونىكوك ايتقانداي, «ازبىز دەپ نەگە قورقا­مىز»؟ شەتەلگە كەتىپ جاتقاندار­دىڭ ءتۇپساناسىندا سول قورقۋ بار سياقتى. بۇل – ءوز ەلىن ءالسىز سەزىنۋدىڭ كورىنىسى. تونىكوكتىڭ «ازبىز دەپ نەگە قورقامىز؟ نەگە باسىندىرامىز؟ شابامىز!» دەگەنى ءدال بۇگىنگىگە دە قاراتا ايتىلعان ءسوز سياقتى. بىراق بۇگىنگىنىڭ «شابامىزى» - بىلىمدىلىكتە جانە وتانشىلدىقتا. بىزگە سىرتتان جانە ىشتەن جاسالىپ جاتقان اقپاراتتىق-ماني­پۋلياتسيالىق شابۋىلدار – سىرتتاعىلاردىڭ بىلىمدىلەرىنىڭ, مانيپۋلياتورلارىنىڭ, ءدىني ەكس­ترە­ميستەرىنىڭ شابۋىلى. ولار­دىڭ شابۋىل­دارىنىڭ ىشىندە وتە ىقپالدى بولىپ تۇرعانىنىڭ ءبىرى – «تەگىن وقىتامىز» دەگەن مو­تي­ۆاتسيالىق شاقىرۋلارى.  بىلاي قاراعاندا «تەگىن وقى­تامىز» دەگەننىڭ نەسى شابۋىل؟ تەرەڭىرەك ويلاپ قاراساق, بۇل – وتە ىقپالدى شابۋىل! تونىكوك بابا سىلتەگەن مانيپۋلياتسيالىق جاڭا ترەند. تاعى ءبىر «شاقىرۋلارى» – ولاردىڭ برەند-دۇنيەلەرى, ياعني جوقتان باردى قۇراستىرا الۋى جانە اسپاني عيماراتتارى. ياعني كوزدى ارباۋ! كەلەسى شابۋىلى – ءدىني ەكسترەميستىك يدەولوگيا ارقىلى ۇلتتىق دىلگە تۇزاق سالۋ. وسىنداي شاقىرۋلار ارقىلى سانامىزعا كوزگە كورىنبەيتىن سكالپەلدەرمەن حيرۋرگيالىق «وپەراتسيالار» جاسالىپ جاتقاندىعىنا دا جاستارىمىزدىڭ كوپشىلىگى ءمان بەرىپ جۇرگەن جوق. ال مۇنداي وپەراتسيالار قانداي دا ءبىر پسيحولوگيالىق «انتيسەپتيكتەردىڭ» كومەگىنسىز جاسالاتىندىقتان, ودان ۇشىپ شىققان مانيپۋلياتسيالىق «ۆيرۋستار» جان-جاعىنىڭ بارىنە جۇعادى. ءسويتىپ, «جاتقان قوياندى, قاشقان قويان الىپ كەتەدى».

راس, تونىكوك تە قىتاي پاتشاسىنىڭ سارايىندا تەگىن ءارى تەرەڭ ءبىلىم العان. بىراق سول ءبىلىمىن ءوزىنىڭ تۇرك ەلىنە جۇمساۋ ءۇشىن, قىتايدان ءوز ەلىنە قاشىپ كەلگەن ەمەس پە ەدى؟! قاشىپ! ءسويتىپ, ءوز تۇرك ەلىنىڭ عۇلاما كەڭەسشىسى, سوعىس ءىسىنىڭ بىلگىرى بولىپ قىزمەت ەتتى. جەڭىس الىپ بەردى. ءتىپتى ونىڭ بىلگىرلىگى جاۋ جاعىن سەسكەنتتى. ەندى وسى پريزمادان بۇگىنگىمىزگە قاراپ كورەلىك. بىزدەگى جاستاردىڭ بىلگىرلىك, العىرلىق قابىلەتىن بايقاعاندار, دامۋدىڭ قىرعىن مايدانىندا جەڭىس الىپ بەرۋگە قابىلەتتى جاستارىمىزدى وزدەرىندە تەگىن وقى­تىپ, وزدەرىندە وتە جوعارى ەڭبەكاقى تولەپ, تاعى دا قازاق ەلىنىڭ قايماعىن بىلدىرتپەي سىلىپ الىپ جاتىر. قاتتى ويلاناتىن جاعداي! جاستار جانە اتا-انالار ءوز ەلىمىزدە ءدال قازىرگى كەزەڭدە بولىپ جاتقان ۇلكەن وزگەرىستەردى, جاڭا باعدارلامالاردى بىلسە جانە ۇعىنسا ەكەن دەيمىز.

تونىكوك زامانىنىڭ سىرتقى جاۋلارى «قاعانى الىپ ەدى, اقىلگەرى بىلگىر ەدى» دەپ سەسكەنگەن ەدى عوي. ال قازىر الىپپىز با؟ ارينە, الىپپىز! وسىنشاما جەرى بار, جەرىنىڭ استى تولعان بايلىعى بار ەلدى الىپ ەمەس دەۋگە ەشكىمنىڭ باتىلى جەتپەس. تەك ول ويلارىن ايتپاي, قۇم استىنا كومىپ وتىرادى.

شۋدا جىپتەي شاتاسقان تاريحتىڭ ىشىنەن اركىم ءوزىن ىزدەپ الەك. ءبىز ءوزىمىزدى ىزدەپ تاپقانبىز. بىلاي قاراعاندا سونى تابۋدىڭ نە كەرەگى بار ەدى؟ ءوتتى-كەتتى دەگەندەي. كەرەگى بار ەكەن. بابالار ەرلىگىن ۇنەمى سەزىنىپ ءجۇرۋ – ۇرپاقتىڭ ءوزىن سەرگەك تە, سەنىمدى ۇستاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني ءوزىنىڭ تاس-تابانىنىڭ مىقتى ەكەنىن بىلگەن بالا باتىل ۇمتىلادى. قايتپايتىن وتانشىل بولادى. ەجەلگى ءسوز ەنەرگياسى دا داۋىردەن داۋىرگە ەميگراتسيا جاساي ءومىر سۇرەدى عوي. ايتپەسە, ول ەنەرگيا بولۋدان قالار ەدى. ءوز تاريحىڭدى ءبىلۋ – سول ەنەرگيانى بويعا ءسىڭىرۋ. تونىكوك-كۇلتەگىن جازۋلارى سونداي ەنەرگياعا تولىپ تۇر. بولاشاقتىڭ الگوريتمدەرى سول جازۋلاردىڭ ارعى مانىنە جاسىرىلعانىن بايقاي الدىق پا؟ بۇل – سول داۋىردەن بۇگىنگى بىزگە جولدانعان وزىندىك ەنەرگەتيكالىق مودەل. وسىنى بىلسەك ەكەن جانە جاستار تۇسىنسە ەكەن.

«تۇندە ۇيقىم كەلمەدى, كۇندىز وتىرعىم كەلمەدى», دەپ جازىپتى تونىكوك بابا. ءدال قازىر دە الەم تۇندە ۇيىقتاماي, كۇندىز وتىرماي, تاۋەكەل دەگەن «تايبۋرىلدىڭ» تۇياعىندا ۇشىپ بارا جاتىر. ال ءبىز – قازاق – كەشەگى كۇنگە دەيىن ءسيزيفتىڭ قارا تاسىن دومالاتىپ ءجۇرىپپىز. نە كەدەرگى بولدى دەسەك, ەل باسقارعانداردىڭ ىشىندە ساتقىندار وتىرعان ەكەن. تونىكوك سوزىنە تاعى دا ۇڭىلەيىكشى: ء«يىرچى ءيىر ياڭىلىپ, بوعۋزلانتى» (جەرشىل ەر جاڭىلىپ, باۋىزدالدى). ۇرىس دالاسىنا باراتىن توتە جولدى بىلەدى دەپ تاڭداپ العان جەرشىل ادامى ساتقىندىق نيەتپەن بىلگە قاعان-تونىكوك اسكەرىن ادەيى اداستىرىپتى. قازىرگى ءبىزدى دە دامۋ جولىمىزدان ساتقىندار ءدال سولاي ادەيى اداستىردى. قاڭتار وقيعاسىنىڭ ءمان-جايىن تەكسەرىپ جاتقاندار وسىنداي ماسقارانىڭ بەتىن اشىپ جاتىر. اداسىپ جۇرگەنىمىزدى ىشتەي سەزەتىنبىز. بىراق جاي حالىقتىڭ قولىنان كەلگەنى – الەۋمەتتىك جەلىنى الا شاڭ قىلۋ بولدى.

ال ەندى؟

ال ەندى جاڭا كەزەڭگە اياق باسپاقپىز. وسى كەزەڭدە ەجەلگى بولسا دا, ءوز ءداۋىرىنىڭ اقپاراتتىق مودەرنيزمى بولعان تونىكوك-كۇلتەگىن جازۋلارىنان قۋات الا الساق دەيمىز. بۇل جازۋلار –  موتيۆاتسيالىق تراكتاتتار جانە وتتان كوركەم وتانشىلدىق يدەياسى. قورىقپاۋ يدەياسى. از دەگەن ۇعىمنىڭ جوق ەكەنىن, وتانشىلدىقتا از دەگەن ۇعىمنىڭ بولمايتىنىن مەڭ­زەيتىن يدەيا. قۇمىرسقادا شارشاۋ دەگەن ۇعىم بولمايتىنى, ارىستاندا ءالىم كەلمەيدى دەگەن ۇعىم بولمايتىنى انىق. قۇمىرسقانىڭ  ساناسىندا ەڭبەكقورلىق, ارىستاننىڭ ساناسىندا كۇشتىلىك فورمۋلاسى باسىم تۇراتىنى دا انىق. ولاردىڭ كۇشىندە دە, ىسىندە دە سولاي. تونىكوك سونداي ارىستان-رۋحتى تۇلعا. ينتۋيتسياسى مىقتى ادام. مىقتى كوممۋنيكاتور. ءسوز ەففەكتىسىن تۇبىردەن تۇلەتە الاتىن شەشەن-پسيحولوگ. ۆيزۋالدىلىق فورماتىن دا جاقسى سەزىنەتىن تالعامى كۇشتى ستراتەگ. سوندىقتان دا جازۋ جازىلاتىن تاستىڭ بيىك بولۋىن جانە تۇرەگەلىپ تۇرۋىن, الىستان كورىنەتىندەي كولەمدى بولۋى قاجەتتىگىن ءدال ءبىلدى. سودان دا بولار ءبىزدىڭ ۆيزۋالدى قوعام ورحون ەسكەرتكىشتەرىن ەرەكشە ىقىلاسپەن جاقسى قابىلدادى. شىنىندا دا, بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ كوزدى اربايتىن ۆيزۋالدىلىق قۇدىرەتى بار ەكەنىن وسى تاستاردى كورگەندە شۆەد وفيتسەرى ف.ي.سترالەنبەرگ «بۇل نە عاجاپ؟ تابيعاتتىڭ ءوزى جاساعان قۇدىرەت پە, الدە ادامنىڭ سيقىرلى قولىنان تۋعان كەرەمەت پە؟», دەپ تاڭعالىپتى. ونىڭ ءاربىر ءارىپى سول زاماننىڭ كومپيۋتەرىندە تەرىلگەندەي تارتىمدى. ءاربىر ارىپتەن شاپقىنىڭ داۋىسى ەستىلەتىندەي, سونى سىزىپ جاتقان ادامنىڭ ءار سىزىققا قادالعان كوزىن, كىرپىك قاعىسىن بايقايتىندايمىز. ءسىز بەن ءبىز سول جازۋلاردى قالاي وقىر ەكەن دەپ, ولاردىڭ بىزگە جۇمباق الەمگە قاراعانداي قاراپ تۇرعانىن كورەر ەدىك. ءبىز ولارعا ابستراكتىلى الەم سياقتى كورىنگەن شىعارمىز. ءبىز ولارعا تاس قاشاۋدى بىلمەيتىن, قۇدىق قازبايتىن, ات مىنبەيتىن, سوعىس پەن كوۆيد دەگەندى بىلمەيتىن ادامدارداي كورىندىك پە ەكەن؟ قالاي بولعاندا دا, ولار بۇگىنگى بىزگە –  سون-و-وۋ ءححى عاسىر ۇرپاعىنا دەگەن زور سەنىمدەرىن سوندىرمەي ءوتتى. تەككە وتكەن جوق, ەل بولۋدىڭ ەجەلگى  تەورياسىنىڭ بۇلارعا دا ءبىر قاجەتى بولار دەپ تاسقا قاشادى. «جۇقانى بۇكتەۋ وڭاي, جىڭىشكەنى ءۇزۋ وڭاي», دەيدى تاستان قاراپ تۇرعان تونىكوك دانىشپان. بۇكتەي سالۋعا بولاتىنداي جۇقالىق ۇلتتىق ءتىلدىڭ جۇقارۋىنان باستالادى. ءۇزىپ-ءۇزىپ تاستاۋعا بولاتىنداي جىڭىشكەلىك وتانشىلدىقتىڭ جىڭىشكەرۋىنەن باس­تالدى. ءدال سولاي جۇقارىپ, ءدال سولاي جىڭىشكەرىپ, جەتەكتە كەتكەن تايلاقتاي بولعاندار از با! «جۇقا قالىڭداسا, ونى تەك الىپ بۇكتەيدى, جىڭىشكە جۋانداسا, ونى تەك الىپ ۇزەدى», دەپتى تاعى دا. «الىپ بۇكتەيدى», «الىپ ۇزەدى» دەگەن تىركەستەردىڭ ارعى ماعىناسى بۇكتەي دە المايدى, ۇزە دە المايدى كونتسەپتسياسىنا سىلتەپ تۇر. ءوز الىپتارىمىزدىڭ سىلتەگەن جاعىنا قاراي جۇرسەك, اداسپايتىنىمىز اقيقات!     

وسى تۇرعىدان الىپ قاراساق, «جاڭا قازاقستان» دەگەنىمىز – تەك شەتەل­دىكتەردەن ۇيرەنۋشىلىك ەمەس. ءبىز قاشانعى ۇيرەنۋشىنىڭ وبرازىنا كىرىپ الىپ وتىرا بەرەمىز؟ ۇيرەتۋشى دە ەلگە اينالساق دەيمىز. جاھاندىق عىلىمنىڭ 95 پايىزى الەمدىك 4 ءتىلدىڭ ەنشىسىندە ەكەن. دەمەك ءتىل ۇيرەنۋ پارىز. بىراق ول ءوز ءتىلىڭدى قيراتىپ وتە شىعۋ دەگەن ءسوز ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى. ءوز ءتىلىن تاقتان تۇسىرگەندەرگە كىم قۇرمەتپەن قارايدى دەيسىڭ. بالەت جۇلدىزى مايا پليسەتسكايا باياعىدا الماتىعا كەلگەندە بەرگەن سۇحباتىندا «قازاقتار ورىسشا تاپ-تازا سويلەيدى ەكەن عوي. وي, قانداي جيىركەنىشتى» دەگەنى ەسىمدە.

«قىزىل قانىن توككەن, قارا تەرىن اعىزعان» كونە ءداۋىر دانىشپاندارىنىڭ يدەياسى ۇلتتىق يدەياعا وزەك بولۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز. ء«تاڭىر جارىلقاعان­دىق­تان («تەڭرى يارۇلقادىق ءۇچۇن») ءبىز قورىقپادىق» دەپ تونىكوك بابا ماسەلەنى «قورىقپاعاندىق» كونتسەپتسياسىنا تىرەيدى. قازاقشا سويلەۋگە نامىستاناتىنداردىڭ «پۋتينگە ارىز جازۋ»  نيەتتەرىنىڭ ارعى تۇبىندە ۇرەيلەرى بار ەكەنى انىق. دەمەك ءبىزدىڭ كونە ءتىلىمىزدى جۇرەگىنىڭ قانى­مەن, كوزىنىڭ نۇرىمەن تاسقا قاشاعان بابالاردىڭ وتكىرلىك, قورىقپايتىندىق «ۆاكتسيناسىن» بالانىڭ بويىنا ەگۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمدارىن جاساقتاۋدىڭ ماڭىزى ارتتى. بىراق ونىڭ بارىنە جىلدامدىق كەرەك. اسىققان الەم ءتىلىن بەزەپ, ءدىلىن كەزەپ, قاعىپ-سوعىپ وتە شىعادى. ۇرەي بيلەگەندەر سول قۇيىننىڭ تۇيىرشىگىنە اينالىپ, جوعالارى انىق. «جاڭا قازاقستاننىڭ» ءبىر بەلگىسى – قورىقپايتىندىعى مەن شاپشاڭدىعىندا ەكەنى سەزىلە باستادى. دۇرىس! سورپا سۋى­عان­داي عانا از ۋاقىتىمىزعا قۇيعان شاي­­دى ءىشىپ ۇلگەرتپەيتىندەي اسىعىستىق كەرەك. بىراق سورپامىز بەن شايىمىزدى تو­گىپ المايتىنداي ەپتىلىك ودان دا كەرەگىرەك.

«تۇندە ۇيقىم كەلمەدى, كۇندىز وتىرعىم كەلمەدى» دەگەن تونىكوك-كۇلتەگىندەردىڭ ارۋاعى انا ءدۇنيادا ءالى دە سولاي جۇرگەن سياقتى. ويتكەنى ساتقىندار قيىن جولعا سالىپ جىبەرگەن تونىكوك اسكەرى سياقتى قازاقتىڭ ينتەللەكتۋالدىق «اسكەرى» دە ءوز زامانىنىڭ «اقتەرمەلىنەن» ءوتۋ ساپارىندا ەڭ قيىن جولعا ءتۇسىپ كەتكەنىن ەندى ءبىلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ قيىن جول –  كوررۋپتسيا مەن ساتقىندىقتىڭ شىرعالاڭى. تاۋەلسىزدىك جولىنىڭ تاۋ-تاسى قايدان بىردەن الدىرتا قويسىن. «ۇناماسا, كوشىپ كەت!» دەگەنگە, كوشە جونەلەتىن ەمەس, تونىكوك-كۇلتەگىن بابالاردىڭ «اتامىز, بابامىز ۇستاعان جەر-سۋ يەسىز بولمايدى» دەگەنىندەي تاباندى, ەل پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ايتقانداي «...جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا ءبىر كىسىدەي جۇمىلۋعا» ىقىلاستى, قابىرعالى جۇرت ەكەنىمىزدى جاستار دالەلدەي تۇسۋگە ءتيىس.

ورحون ەسكەرتكىشىنىڭ ءبىرى – كۇلتەگىن تاسىنىڭ كوشىرمەسى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ اتريۋمىندا تەككە تۇرعان جوق. جاقسى تۇر. ءمان-ماعى­ناسىمەن تۇر. ەندى ءدال سونىڭ كوشىرمەسىن ەلوردامىزدىڭ قاق ورتاسىنا ەسكەرتكىش ەتىپ قويساق شە؟! بۇل ماڭگىلىك تاس ەلوردانىڭ ەڭسەسىن تاعى ءبىر كوتەرىپ قويار ەدى. ۇلت رۋحىنىڭ جانە ازاتتىعىنىڭ سيمۆولىنداي تۇرار ەدى.

ولار بۇل جازۋلاردى وزدەرىندە نە بولىپ جاتقاندىعىن ايتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, بولاشاقتىڭ قانداي بولۋى كەرەگىن مەڭزەۋ ءۇشىن جازعانى انىق. تاس سول كەزدەگى اقپارات تاسىمالداۋشى رەتىندەگى ەڭ سەنىمدى, ەڭ وزىق تەحنولوگيا ەدى. ەندى تاريحتىڭ بەتى قانشا قابىرشاقتانىپ, ادام تانىماستاي بولىپ وزگەرسە دە, ماڭگىلىك تاس ماڭگىلىك ۇلت يدەياسىمەن ساپارىن جالعاستىرا بەرەدى. تەك سوعان مۇمكىندىك جاساۋ – ءبىزدىڭ مىندەت. سول ءۇشىن «جاڭا قازاقستانعا» جول اشۋ ۇدەرىسىندە اتا زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلەتىن بولىپ جاتىر. ونىڭ تۋرا جولدان تايدىرمايتىن قۇجاتقا اينالاتىنىنا سەنىمدى بولىپ وتىرمىز.

وڭايگۇل تۇرجان