اتام قازاق: «التاۋ الا بولسا – اۋىزداعى كەتەدى, تورتەۋ تۇگەل بولسا – توبەدەگى كەلەدى» دەگەن ەمەس پە؟ ال التاۋدى الا بولدىراتىن نە؟ ارينە, الاۋىزدىق. وسى قاسىرەتتىڭ زاردابىن كوپ تارتقان حالىقتىڭ ءبىرى – قازاق. ونىڭ بۇل وسالدىعىن جاۋلارى جاقسى پايدالانا ءبىلدى. اباي اتامىز ءۇشىنشى قاراسوزىندە: «قازاقتىڭ ءبىرىنىڭ بىرىنە قاسكۇنەم بولماعىنىڭ, ءبىرىنىڭ تىلەۋىن ءبىرى تىلەسپەيتۇعىنىنىڭ, راس ءسوزى از بولاتۇعىنىنىڭ, قىزمەتكە تالاسقىش بولاتۇعىنىنىڭ سەبەبى نە؟» دەپ ناليتىنى بار دا, ءارى قاراي وزىنە-ءوزى «مۇنداي كۇيگە قالاي تۇستىك؟» دەپ كولدەنەڭ ساۋال تاستايدى دا, وعان «ەتىنەن وتكەن, سۇيەگىنە جەتكەن, اتادان ميراس العان, انانىڭ سۇتىمەنەن بىتكەن ناداندىق الدەقاشان ادامشىلىقتان كەتىردى» دەپ (41-قاراسوز) جاۋاپ بەرەدى.
وسى ورايدا ورتاعاسىرلىق مۇسىلمان مادەنيەتىنىڭ ءىرى وكىلى, ويشىل عۇلاما احماد يبن رۋشد, قانداي دا ءبىر حالىقتىڭ قور بولۋىنا ونىڭ جاھيلدىگى (ناداندىعى) سەبەپ دەگەن ەكەن. ياكي بۇقارانى ناداندىققا جەتەكتەيتىن دۇنيە – بىلىمنەن الىستاۋى. ء«بىلىمسىز ادام – بىلتەسىز شام سياقتى» دەگەندەي, ول جارىق شاشپايدى. باسقانىڭ قورلاۋىنا, ساياسي-تاريحي تانىم تۇرعىسىنان ايتقاندا وتارلىق قامىتىن كيۋگە بەيىم كۇيگە ۇشىرايدى. وتكەن عاسىر باسىندا اقىن ماعجان جۇمابەۆ ايتقانداي قازاق حالقى «ۇيقى باسقان قاباعىن, باستىرا كيگەن تىماعىن, جالقاۋلىقتى جار كورگەن. جۇرگەن ەسكى زاڭىمەن, الدىنداعى مالىمەن, بىرگە جۋساپ, بىرگە ورگەن» قاۋىمعا اينالدى دا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋىنا تاپ بولدى.
بۇل ءۇردىس كوشپەلى ومىردەن ءالى اجىراماعان حالىقتىڭ سان عاسىردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان قوعامدىق قاتىناسى مەن ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن وزگەرتىپ جىبەردى. ەڭ سوراقىسى, ەلىشىلىك بەرەكە-بىرلىككە جانە تۇستاستىققا نۇقسان كەلتىرەتىن زاڭ-جارعىلار قابىلداندى. مىسالى, 1868 جىلى «ورال, تورعاي, اقمولا, سەمەي وبلىستارىن باسقارۋ جايلى ۋاقىتشا ەرەجە» قابىلدانىپ, قازاق اراسىنداعى اعا سۇلتاندىق بيلىك جويىلىپ, رەسەيدىڭ باسقارۋ جۇيەسىن جاقتايتىن بولىستىق باسقارۋ قابىلداندى.
«جوعارىدا قابىلدانعان جاڭا نيزام ەرەجەسىنىڭ نەگىزىندە, – دەپ جازادى ۇلكەن قالامگەر ءابىش كەكىلباەۆ: – ەل ىشىندە الاۋىزدىق پەن بەرەكەسىزدىك ءورشىپ كەتتى, بايىرعى قالىپتاسقان ەل بيلەۋ جۇيەسى ادەيى اياققا باسىلدى, جاڭادان «ۋەزدنىي ناچالنيك», «زەمسكي ناچالنيك» دەيتىندەر پايدا بولدى. قازاق دالاسى ءداستۇرلى مەملەكەتتىك سيپاتىنان ايىرىلدى, باسقا توپىراقتا قالىپتاسقان بيۋروكراتتىق بيلەۋ جۇيەسى كۇشپەن تەلىندى. ەلدەن گورى ءوز باسىن, ۇلتتان گورى اعايىنىن كوبىرەك قامتىپ, اقىلدان گورى ايلا-شارعىنى كوبىرەك مالداناتىن پىسىقايلاردىڭ «پارتياشىل», «توپشىل» كۇرەسى ەتەك جايدى. رۋ-رۋ بولىپ, اتا-اتا بولىپ, بيلىككە تالاسۋ دا سودان شىقتى», دەپ بايان ەتسە, 1914 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ 13-سانىندا جاريالانعان, ءىى ەكاتەرينا پاتشايىمنىڭ قولى قويىلعان «قازاق جەرىن وتارلاۋ جوسپارى» جايلى قۇپيا جارعىدا: «قازاقتىڭ رۋ باسىلارى مەن سۇلتاندارىن بىرىمەن-ءبىرىن اراز قىلىپ, بىرىمەن-ءبىرىن يتتەي تالاستىرىپ, ءبىرىنىڭ ەتىن ءبىرى جەيتىندەي ءىس قىلۋ كەرەك. ول ءۇشىن اتام زاماننان قالىپتاسقان حاندىق بيلىكتى الىپ تاستاۋ ارقىلى, قارا قازاقتىڭ بيلىكقۇمار ءناپسىسىن وياتىپ, اراسىنا وت تاستاپ, بىت-شىت ەتۋ كەرەك» دەلىنگەنى جايلى مالىمەت ايتىلىپتى (ق.ءابۋوۆ. قازاقستان تاريحىنىڭ «اقتاڭداق» بەتتەرىنەن. الماتى, «قازاقستان». 1994 ج. 47-ب) .
«ويتكەنى وتارشىلار اۋەلى, قازاق قوعامىنىڭ رۋلىق تۇتاستىعى جۇيەلەنە وتىرىپ, قوعامدىق باسقارۋدىڭ بيىك يەرارحياسى حاندىق بيلىكتى بەرىك ۇستاپ تۇرعانىن جاقسى ءبىلدى. ويتكەنى قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى رۋ-تايپالىق جۇيەسى مەن سول جۇيەگە ورايلاسا قالىپتاسقان پوتەستارلى-ساياسي قۇرىلىمىن جويمايىنشا, قازاق قوعامىنا تولىق ۇستەمدىك ەتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى», دەپ جازادى جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك 2008 جىلى جارىق كورگەن «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» اتتى كولەمدى مونوگرافياسىندا.
ءسويتىپ, وتارلاۋشى سىرتقى كۇش قازاقتاردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسىپ, اسىرەسە رۋ-جۇزدەردىڭ اسكەري-ساياسي جاعىنان باسىن قوسپاۋعا قاتتى ارەكەت جاساپ, تايپالىق وداق اراسىنا وت سالىپ ەلىشىلىك ارازدىقتى قوزدىرۋدى كوزدەدى. اقىرىندا, ولار قازاق قوعامىن رۋلىق بولشەكتەۋ ارقىلى عاسىرلىق قالىپتاسقان ءبىتىم-قۇرىلىمىن, ۇلىستىق تۇتاستىعىن, اعايىنارالىق بەرەكە-بىرلىگىن بۇزۋدىڭ وتە ءبىر تاپتىرماس تەتىگىن تاپتى جانە ونى جۇيەلى تۇردە, زاڭ مەن اسكەري قۇرىلىم كۇشتەردى پايدالانا وتىرىپ, ىسكە اسىردى.
مۇنداي كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى توقتاتۋعا اعا سۇلتانداردىڭ شاماسى دا كەلمەدى, بيلىگى دە بولمادى. عالىم تۇرسىن جۇرتباي ايتقانداي, قارادان شىققان اعا سۇلتانداردىڭ دابىرايعان اتى عانا بولدى. بارلىق ءىستى قاسىنداعى كومەكشى ەكى ورىس مايورى جۇرگىزدى. بولىس سايلاۋ رۋلىق قۇرامدى ادەيى ەسەپكە الماي, تەرريتوريالىق بولىك بويىنشا جۇرگىزىلدى. بۇل ارالاس رۋلاردىڭ ورتاسىنا وت تاستاعانمەن بىردەي بولدى.