ەلوردا تورىنەن ورىن تەپكەن ۇلتتىق مۋزەيگە قاراي اعىلعان حالىقتىڭ قاراسى بۇگىن ءتىپتى قالىڭ. اسىرەسە تاريحىن تانىپ, وتكەننىڭ ونەگەسىن بويىنا جيعىسى كەلگەن جاستاردىڭ ىقىلاسى جانعا قۋات, جۇرەككە جىگەر سىيلايدى. جۇمىس كۇنىنىڭ اياقتالعانىنا قاراماستان جانتالاسىپ الىپ عيماراتقا انتالاي اسىققان الەۋمەتتىڭ مۋزەي الدىنداعى قاربالاس تىرشىلىگىنە قاراپ كوڭىل سۇيسىنگەندەي.
سەبەبى بۇل ءتۇننىڭ تاريح ءۇشىن دە, حالىق ءۇشىن دە تانىمدىق تاعىلىمى مول. ءار جىلدىڭ 18 مامىرىندا الەم بويىنشا اتالىپ وتەتىن حالىقارالىق مۋزەي كۇنى اياسىندا جۇزەگە اساتىن «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسى بۇگىندە ەلوردالىقتاردىڭ اسىعا كۇتەتىن ماڭىزدى مەرەكەسىنە اينالعان. ۇلتتىق مۋزەي ۇجىمى بۇل جولى دا جىلداعى داستۇرىنەن تانباپتى. سارسەنبىنىڭ ساتىنە ءدوپ تۇسكەن تاعىلىمدى شارا «مۋزەي قۇدىرەتى» دەگەن تاقىرىپپەن تاريحىن تانىعىسى كەلگەن جۇرتشىلىقتى ءتانتى ەتتى. كەشكى ساعات 18.00-دەن 00.00-گە دەيىن جالعاسقان مازمۇندى كەش قىزىقتى باعدارلاماعا تولى بولدى. اتاپ ايتساق, مادەني ءىس-شارا مۋزەيدىڭ ورتالىق كىرەبەرىس الاڭىندا قورعانىس مينيسترلىگى مەن ۇلتتىق ۇلان قۇرمەتتى قاراۋىل روتاسىنىڭ جانە اسكەري وركەسترلەرىنىڭ سالتاناتتى دەفيلەسىنەن باستاۋ الىپ, «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ وركەسترى, استانا تسيركى ونەرپازدارىنىڭ قويىلىمى, ەركەعالي راحماديەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق فيلارمونياسىنىڭ كلاسسيكالىق جانە ەسترادا ءبولىمىنىڭ كونتسەرتى, سونداي-اق تەاترلاندىرىلعان ەكسكۋرسيا مەن نۇر-سۇلتان قالاسى «شاڭىراق» تەاترىنىڭ كورىنىسى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى.
مادەني قۇندىلىقتاردى, حالقىمىزدىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن ءبىر كەڭىستىككە بىرىكتىرە وتىرىپ, ءارتۇرلى جانر مەن ستيلدەگى ونەر تۋىندىلارىن ۇسىنۋ, مۋزەي قىزمەتىن, ونداعى ەكسپوناتتار مەن جادىگەرلەردى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدى ماقسات ەتكەن تاعىلىمدى كەشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ءسوز العان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نازگۇل قادىرىمبەتوۆا ءىس-شارانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ ءوتتى:
– مۋزەي – عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ورتاسى. ول ءاربىر مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ۇلىقتايتىن, رۋحىن اسقاقتاتاتىن قۇدىرەت. «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسى ۇلتتىق مۋزەيدە ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. تاريحي جادىگەرلەردىڭ سىرىن حالىققا بۇكپەسىز جەتكىزەتىن مۋزەي سالاسىنىڭ ماماندارى بۇل كۇندى اسىعا كۇتەرى انىق. ءىس-شارانىڭ ماقساتى تاريحىمىزعا, مادەنيەتىمىزگە, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا دەگەن جاستاردىڭ قۇرمەتىن ارتتىرۋ, – دەدى ن.قادىرىمبەتوۆا.
ءيا, تاريحپەن تىلدەسكىڭ كەلسە – مۋزەيگە بار. ويتكەنى تاعىلىمدى مەكەن تورىنەن ورىن العان شەجىرە تۇنعان جادىگەرلەر گالەرەياسى تاريح تارامدارىن كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن شەبەر تارقاتادى. بيىلعى مۋزەيدەگى ءتۇنىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, «جۇلدىزدى گيد» جوباسى اياسىندا حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ لاۋرەاتتارى رۋحيا بايدۇكەنوۆا, اقەركە تاجىباەۆا, سەۆدا اليەۆا, ءادىلحان ماكين جانە تەلەجۇرگىزۋشىلەر گۇلناز الىمگەرەي, ايگەرىم ەسەنالى كەلۋشىلەردى مۋزەي زالدارىمەن تانىستىردى. كوپتەگەن قىزىقتى ءارى تانىمدىق مادەني باعدارلامالار ۇيىمداستىرىلدى, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى بالالارعا ارنالعان ويىندار مەن ۆيكتورينالىق سايىستار وتكىزىپ, قۇندى جادىگەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەسى كورسەتىلدى. بۇدان بولەك ءىس-شارا اياسىندا قازاقستان بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كلاسسيك جانە زاماناۋي سۋرەتشىلەرىنىڭ كەسكىندەمە تۋىندىلارىنان جيناقتالعان تۇراقتى ەكسپوزيتسيالىق زالىنىڭ اشىلۋى ءوتتى. كەلۋشىلەر قازاقستاننىڭ ەجەلگى داۋىرىنەن قازىرگى زامانعا دەيىنگى تاريحى مەن مادەنيەتىن, ناقتىراق اتاپ ايتساق, كلاسسيكادان اۆانگاردقا دەيىنگى بىرەگەي مۇراجاي كوللەكتسيالارىن, ەكسپوزيتسيالار مەن ارنايى تاقىرىپتىق كورمەلەردى تاماشالادى.
«مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسى ۇلتتىق مۋزەيدە ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. 2015 جىلى وتكەن العاشقى ءىس-شاراعا 23 مىڭ ادام قاتىسسا, 2016 جىلعى 18 مامىر كۇنى ۇلتتىق مۋزەيگە 30 مىڭنان استام ادام كەلگەن. 2017 جىلى اتالعان اكتسيا 2 رەت وتكىزىلىپ, 39 مىڭنان اسا ادام كەلدى. ونىڭ العاشقىسى «ناۋرىز» مەرەكەسىنە وراي ۇيىمداستىرىلسا, ەكىنشىسى حالىقارالىق مۋزەي كۇنىنە ارنالدى. 2018 جىلى 37 مىڭنان اسا قوناق, ال 2019 جىلى 42 مىڭنان اسا ادام كەلدى. 2020-2021 جىلدارى ەلىمىزدە ورىن العان كارانتين جاعدايىنا بايلانىستى اتالعان ءىس-شارا مۋزەيدىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالارى ارقىلى ونلاين فورماتتا جۇزەگە اسقان بولاتىن.
تاريحقا ءسال شەگىنىس جاساساق, «حالىقارالىق مۋزەي كۇنى» مەرەكەسى 1977 جىلى حالىقارالىق مۋزەيلەر كەڭەسىنىڭ باس كونفەرەنتسياسىندا بەكىتىلگەن. اتالعان داتاعا وراي 1997 جىلى تۇڭعىش رەت «مۋزەي ءتۇنى» شاراسى بەرلين قالاسىندا ءوتتى. بۇگىندە مۋزەي كۇنىن الەمنىڭ 150-دەن استام مەملەكەتى مەرەكە رەتىندە اتاپ وتەدى. قازاقستانداعى العاشقى «مۋزەيدەگى ءتۇن» 2006 جىلى الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مۋزەيدە ءوتتى. وسى مادەني وقيعادان كەيىن بۇل باستامانى ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى مۋزەيلەردىڭ بارلىعى دەرلىك قولداپ, جىل سايىن «مۋزەي ءتۇنى» اكتسياسىن وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى.
قازاقستانداعى ەڭ العاشقى مۋزەيلىك باستامانى 1883 جىلى جاڭگىر حان كوتەرگەن. سول جىلى ول ءوز ورداسىندا مۋزەيلىك كورمە زالىن اشتى. مۋزەيتانۋشى نۇرسەرىك جولبارىستىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىن نەگىزگە الساق, قازاق جەرىندە ارنايى مەكەمە رەتىندە ۇيىمداستىرىلعان العاشقى مۋزەيلەر 1831 جىلى 1 ساۋىردە ورىنبوردا, 1883 جىلى سەمەيدە, 1898 جىلى ۆەرنىيدا, 1859 جىلى ورالدا اشىلدى. رەۆوليۋتسياعا دەيىن قازاقستاندا وسى 4 مۋزەي بولسا, بۇگىندە ەلىمىزدە 230-دان استام مۋزەي جۇمىس ىستەيدى ەكەن. جالپى, «مۋزەيدەگى ءتۇن» يدەياسى ەڭ العاش رەت 1970 جىلدارى ۇسىنىلعانىمەن, ۇسىنىس قولداۋ تاپپاي, ۇزاق ۇزىلىستەن كەيىن 1997 جىلى گەرمانيا مەملەكەتىنىڭ باستاماسىمەن بەرليندە جۇزەگە اسقان. Lange Nacht der Museen («مۋزەيدەگى ەڭ ۇزاق ءتۇن») دەگەن اتاۋمەن وتكەن جارقىن جوباعا پاريج قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ايتۋلى ءىس-شارا كەيىن اتاقتى لۋۆردا جالعاسىن تاپقان. مۋزەيدەگى ءتۇن وسىلايشا جاھاندىق سيپات الىپ, شارتاراپقا تاراعان.
ءيا, بۇگىندە مۋزەي مادەنيەتى دەسەك, ويىمىزعا بىردەن سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاج, پاريجدەگى لۋۆر, ۆەرسال, لوندونداعى ۇلتتىق گالەرەيا, تاۋەر, بريتان مۋزەيى باستاعان جادىگەرلەر ورداسى ورالادى. اتالعان ەلدەرگە بارىپ تۇرىپ, ايتۋلى مادەني ورىندارعا سوقپاي كەتۋدى ورنى تولماس ولقىلىق كورەتىن سانا قالىپتاسقان جاھاندىق تۇسىنىكتە. قانشاما مىڭجىلدىق تاريحتى ءبىر شاڭىراق استىنا تۇيىستىرگەن سول مەكەندەر مەرەيىن ۇلتتىق مۋزەي تورىنە كوشىرسەك, قانداي عالامات بولار ەدى دەگەن ويدىڭ دا تاريح سويلەگەن وسى ءبىر تۇندە كوكەيدە قىلتيعانى بەلگىلى. وعان قازاقستاننىڭ باي تاريحى دا, قۇندى جادىگەرلەرى دە ءسوزسىز سەپتەسەر ەدى. اۋماعى 14 مىڭ شارشى مەتردى الاتىن ۇلتتىق مۋزەي عيماراتى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن مۇراجايلاردىڭ قاتارىنا كىرەدى. ءارتۇرلى تاقىرىپتار بويىنشا جۇيەلەنىپ, بولىنگەن 8 كورمە زالىنىڭ حالقىمىزدىڭ عاسىردان-عاسىرعا تامىر تارتاتىن وتكەنىن, تاريحىن حالىق اراسىنا, كەيىنگى ۇرپاققا تاراتۋدا ءرولى ەرەكشە. جينالعان جادىگەرلەر ەلىمىزدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسى تۋرالى وي سالىپ, جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە, پاتريوتتىققا تاربيەلەۋدە ىقپالى زور. مۋزەي تورىندە ءار ەكسپوناتقا زەردەلەي قاراپ, تاڭىرقاي ءتىل قاتقان وتاندىق قانا ەمەس, شەتەلدىك قوناقتاردىڭ ىقىلاسى دا وسى ويىمىزدى بەكىتتىرە تۇسكەندەي. الەم نازارىن بۇرعىزعان ۇلتتىق مۋزەيىمىزدى ۇلتتىق برەندكە اينالدىرا الساق, قانەكي؟!