1,5 ملن بالا ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىندە دەمالادى

ەكى وڭىردە قامتۋ كورسەتكىشى تومەن

جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, 2022 جىلى ەلى­مىزدە 236 قالا سىرتىنداعى, 11 مىڭعا جۋىق مەكتەپ جانىنداعى, 930-دان اسا شاتىرلى لاگەرلەردە بالا­لاردىڭ 81,3%-ى دەمالادى. 1,5 ملن-عا (44,5%) جۋىق بالاعا 4 677 جازعى مەكتەپ جانىنداعى لاگەر تا­ماق­تاندىرا وتىرىپ بالالارعا دەمالىس ۇيىم­داستىرسا, 256 169 بالاعا 930 پا­لات­كالى, كيىزۇي تۇرىندەگى لاگەرلەر, 181 050 بالاعا 236 قالا سىر­تىن­دا­عى لاگەرلەر جۇمىس ىستەيدى دەپ جوس­­پارلانعان.

بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ كو­ميتەتىنىڭ باسشىسى ەسەنعازى يمان­­عاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بالا­لار­دىڭ ساۋىقتىرۋ دەمالىسىنا اشىلاتىن ورىندار سانى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا وسكەن.

«جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 800 مىڭعا ار­تىق بالانىڭ دەمالىسى جوسپارلانىپ وتىر. 2 ملن 564 (80,7%) مىڭداي بالا 86 966 قۇرىلىس وتريادىنا, ورمان جانە كوگالداندىرۋ جۇمىسىنا, اۋلا كلۋبىنا, دەباتتىق قوسىمشا ءبىلىم ورتا­لىقتارىنا تارتىلادى. جازعى دە­مالىسقا ۇيىمداستىرىلاتىن ءىس-شا­را­لارىمەن الەۋمەتتىك از قام­تىل­عان وتباسى بالالارىنىڭ 61%-ى, ايرىقشا ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىندەردىڭ 64%-ى جانە ءتۇرلى سالادا جەتىستىككە جەتكەن وقۋشىلاردىڭ 78%-ى, دەۆيانتتى (deviatio لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا اۋىتقۋ دەگەن ماعىنانى بەرەدى, ياعني ەرەجەگە ساي كەلمەيتىن مىنەز-ق ۇلىقتى ايتادى – ا.ش.) تاربيەدەگى بالالاردىڭ 82%-ى قامتىلماق. جازعى ساۋىقتىرۋ ناۋقانىن قارجىلاندىرۋدىڭ جالپى كولەمى 4,53 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. الايدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­دىڭ مالىمەتىنە سايكەس, بىلتىرمەن سالىستىرعاندا بيىل ماڭعىستاۋ, اتىراۋ وبلىستارىندا وقۋشىلاردىڭ دەمالىسپەن قامتىلۋ جوسپارى ءبىرشا­ما تومەن», دەيدى ە.يمانعاليەۆ.

ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە ۇيىمداستىرماق

شەتەلدىك تاجىريبەدە جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنان دا دەمالىس لاگەرلەرى اشىلادى. ونىڭ ماڭىزى دا جوعارى, سەبەبى وندا تانىمدىق دەمالىستار ۇيىمداستىرىلادى. ايتالىق دجون حوپكينس ۋنيۆەرسيتەتىندە جى­­لىنا 10 مىڭنان اسا جوعارى سىنىپ وقۋ­شى­لارى جازعى دەمالىسىن وتكى­­زەدى. ولار دەمالىستا جۇزدە­گەن تاقىرىپتى زەردەلەپ, زەرتتەۋ جۇ­مىس­­­تا­رىمەن اينالىسادى. وسىنداي لاگەرلەردەن وتكەندەردىڭ ىشىنەن 37 نوبەل لاۋرەاتى شىققان. ال بىزدە قالاي؟

بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى كەلتىرگەن دەرەككە قاراعاندا, رەسپۋبليكا بو­يىنشا 18 وڭىرلىك جوعارى ءبىلىم ۇيىم­دا­رى 1 306 بالانى قامتي وتىرىپ ءتۇرلى باعىتتا لاگەرلەر اشۋدى جوس­پارلاپ وتىر. 7 لاگەر جوعارعى ءبىلىم ۇيىمدارى, 8 لاگەر اتا-انالار قارا­جاتى ەسەبىنەن, 1 لاگەر كاسىپو­داق, ال تاماقتانۋ اتا-انا ەسەبىنەن ۇيىمداستىرىلماق.

بىراق وسىنداي پايدالى دەمالىس­تى ۇيىمداستىرۋ ىسىنەن قالىس قالىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتەر دە بار. بۇلار – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى, ا.بايتۇر­سىنوۆ اتىنداعى قوستاناي وڭىر­لىك ۋني­ۆەر­سي­تە­تى, تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەر­سي­تەتى.

بالالار قاۋىپسىزدىگى – ورتاق جاۋاپكەرشىلىك

«كورسەتىلگەن ستاتيستيكا بىزدە لاگەرلەر جەلىسىنىڭ ءالى دە جەتىسپەيتىنىن كورسەتەدى. اتالعان ماسەلەنى 2020-2023 جىل­­دارعا ارنالعان قالا سىرتىنداعى لاگەر­لەر جەلىسىن كەڭەيتۋدىڭ 5 با­عىت, 54 تار­ماقتان تۇراتىن جول كار­­­تاسى وزگەرتەدى. سوڭعى 2 جىلدا ەپي­­­­­­دە­ميا­لىق جاعدايعا باي­­لا­نىس­تى قۇ­­­­­رى­لىس جۇمىستارى ءبىر­شا­ما تە­جەل­­دى. قۇرىلىسى مەن اشىل­ۋى جوس­­پار­لانعان 5 لاگەردىڭ بۇگىن­دە ەكەۋى­نىڭ (قىزىلوردا وبلىسى) قۇرى­لىسى اياقتالىپ, جابدىقتاۋ جۇ­مىس­­­­تارى جۇرگىزىلىپ جاتىر, اتىراۋ وبلى­سىن­داعى ۇشەۋى توقتاپ تۇر. ارەكەتسىز قال­عانداردى قالپىنا كەل­تىرۋ بويىنشا 11 لاگەردىڭ 6 لاگەرىن­دە (ونىڭ 2-ءى اقمولا وبلىسىندا, 1-ءى قىزىلوردا وبلىسىندا) مەملەكەت ەسەبىنەن, ال ۇشەۋىندە (سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىندا) ينۆەستورلار ەسەبىنەن جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. وسىعان قوسا 8 لاگەردىڭ جوندەۋ جۇمىستارى توقتاپ تۇر», دەدى كوميتەت توراعاسى.

ە.يمانعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلى­مىزدەگى ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىنىڭ جاع­دايىنا ساراپتاما جاسالىپ, ءتىزىمى جا­ڭارتىلعان. جوعارىدا اتالعان جول كارتاسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 2021 جىلدىڭ قازان-قاراشا ايلارىندا قازتۋريزم ۇلتتىق كومپانيا­سىمەن بىرلەسە وتىرىپ العاش رەت قا­زاق­ستاننىڭ 17 وڭىرىندە ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرى تۇگەندەلدى. دالالىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا 202 وبەكتىنىڭ ءتىزىمى جاڭارتىلدى. ناتيجەسىندە, نىساندار ينفراقۇرىلىمىنىڭ ەسكىرگەنى انىقتالدى. ماسەلەن, باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1937 جىلى, الماتى وبلىسىندا 1941 جىلى, اقمولا وبلىسىندا 1948 جىلى ىسكە قوسىلعان نىسان جۇمىس ىستەيدى. 72 عيمارات (35,6%) 1952 جىلدان 1990 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە, 127 نىسان (62,8%) 2000 جىلدان 2021 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدەردە ىسكە قوسىلعان. تۇگەندەۋ قورىتىندىسىنا ۇڭىلسەك, 75 لاگەردە (37,6%) دالا اجەتحانالارى, 87 لاگەردە (43,1%) سانيتارلىق توراپتار قاناعاتتانارلىقسىز, 68 لاگەردە (33,7%) جاقسى جانە 47 لاگەردە (23,3%) وتە جاقسى جاعدايدا. 61 لاگەردە (30,1%) باسسەين ورناتىلماعان, 15 عيماراتتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايى سىن كوتەرمەيدى.

«ارينە, جازعى دەمالىستا قاۋىپ­سىز­دىك ماسەلەسى باستى نازاردا بولادى. وقىس جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ماق­ساتىندا جازعى لاگەرلەرگە قو­عام­دىق مونيتورينگ جاسالىپ وتىر. بالا قاۋىپسىزدىگىن باستى قاپەردە ۇستاۋ ءۇشىن تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەيتىن سەنىم تەلەفونى مەن ارنايى چاتتار قۇرىلعان. سونداي-اق جازعى لاگەرلەردە جانە بالالاردى ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىندا تاماقتانۋ ماسەلەسىنە سانيتارلىق-ەپيدەميالىق باقىلاۋدى قامتا­ما­سىز ەتۋ دە ماڭىزدى. وعان قوسا بالا­لاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىق قاۋىپ­سىزدىگىن اتا-انالار باستى نازار­دا ۇستاۋ كەرەك ەكەنىن دە ايتا كەت­كەن ءجون. 2022 جىلدان باس­تاپ سا­ۋىق­­تىرۋ ورتالىقتارىنىڭ قول­جە­­تىم­­دىلىگى تۋرالى بارىنشا اق­پا­رات­تان­دىرۋ ماق­ساتىندا جانە تۇگەن­دەۋ ناتي­جە­سىن­دە bala-demalys.kz «بالا­لاردى ساۋىقتىرۋ لاگەرلەرىنىڭ ين­تەراك­تيۆتى كارتاسى» ەلەكتروندى جۇيەسى سايتى مەن موبيلدىك قوسىم­شا­سى Android جانە IOS پلاتفورما­لا­رىندا ىسكە قوسىلدى. اتالعان كارتا ارقىلى كەز كەلگەن رەسپۋبليكا ازاماتى قانداي دا ءبىر لاگەردىڭ قولجە­تىم­دىلىگىن (باع­دار­لاماسىن, باعاسىن, ور­نا­لاسۋىن) قاراي الادى», دەدى ە.يمانعاليەۆ.