زاعيپتارعا ەلەكتروندى الىپپە جاساعان ونەرتاپقىش-تيفلوپەداگوگ

ول كىم؟ بۇل نە؟

عالىمجان عابدرەشوۆ – قازاق­ستان­دىق ونەرتاپقىش-عالىم. كە­يىپكە­رى­مىز وقۋشى كۇنىنەن جاڭا نارسە ويلاپ تابۋدى جاقسى كورىپتى. كەيىن بۇل داعدىسى كاسىبىنە اينالدى. «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى­نىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا تەمىر­ جول سالاسىنا, قورعانىس مينيستر­لى­گىندە قورعانىسقا, دەنساۋلىق ساق­تاۋ مينيسترلىگىندە قاتەرلى ىسىكتى ەمدەۋ­گە قاجەتتى ءتۇرلى ونىمدەردى (قۇرال, قۇ­رىل­عى, جۇيە) ويلاپ تاۋىپ, وندىرىسكە ەنگىزگەن. بىراق ءبىر قىزىعى ع.عابدرەشوۆ – تيفلوپەداگوگيكا سالاسىنىڭ PhD دوكتورى. عالىم كەنجەلەپ قالعان سالانى دامىتۋ ءۇشىن وسى باعىتتى تاڭداپ­تى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ كوپ زەرتتەۋشىدەي ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرانى وقىماعانىندا. ول عى­لى­مي ونەرتابىستارىنىڭ ناتيجەسى­­مەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دوك­تور­لىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ شىق­تى. ال باكالاۆر دارەجەسىن ماتەماتيكا ماماندىعى بويىنشا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­­ۆەرسيتەتىندە الدى.

كەيىپكەرىمىزدىڭ ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىر­­عان ونەرتابىسى – كوزى ناشار جانە مۇلدە كورمەيتىن بالالارعا ار­ناپ برايل ءالىپبيىن وزدىگىنشە ۇيرە­نۋگە كومەكتەسەتىن ەلەكتروندى الىپپە. ونەرتاپقىش ءوزىنىڭ وسى ءونى­مىن رەداكتسيامىزعا كەلىپ تانىستىر­دى. باسىندا كورگەندە الدەبىر تەحنيكانىڭ قوس الاقان­دى قوسقانداي پىشىندەگى باسقارۋ ءپۋلتى سەكىلدى دەپ ويلادىق. قولعا ۇستاماي تۇرىپ بەكەر ۇقساتپاپپىز, اپپاراتتىڭ تۇيمەلەرىن ساۋساق ۇشىمەن باسساڭىز, پۋلتكە تيگىز­گەندەي كۇي كەشەسىز. ءار تۇيمە بەل­گىلى ءبىر ءارىپتى, تسيفردى نەمەسە تاڭ­بانى بىلدىرەدى. قايسىسىن باسساڭىز, سونىسى ءوز بەلگىسىن دىبىستايدى.

يدەيا مۇقتاجدىقتان تۋعان

اۋەلدە بالالارعا ارناپ جاسال­عانىمەن, قازىر ونى زاعيپتارعا ارنالعان كىتاپحانانىڭ ەرەسەك وقىر­ماندارى دا يگىلىگىنە پايدالانىپ ءجۇر. ونەرتاپقىشتىڭ بۇل اپپا­راتى SEZUAL دەپ اتالادى.

– وسىدان تۋرا 4 جىل بۇرىن, ياعني 2018 جىلدىڭ مامىر ايىندا كوزى ناشار جانە مۇلدە كورمەيتىن وقۋشىلارى بار ەلورداداعى №10 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ اكىمشى­لى­گى بالالارعا ساناۋ مەن وقۋدى ۇي­رە­نۋدى جەڭىلدەتەتىن قۇرىلعى جاساۋ­دى سۇرادى. مەكتەپ وكىلدەرى كورۋ قابىلەتى تەرەڭ بۇزىلعان وقۋشى­لاردىڭ مەكتەپكە كەلگەندە ءبىرىنشى كەزەكتە ءبرايلدىڭ بەدەرلى-نۇكتەلى قارپىن ۇيرەنۋدەن قينالاتىنىن ايت­تى. مۇنداي بالالار ەرەكشە ءبى­لىم بەرۋدى قاجەت ەتەدى. دەنى ساۋ بالا­نىڭ وزىنە مەكتەپتەگى جاڭا تا­قى­رىپتى ۇيگە كەلگەندە قايتالاپ, بەكى­تۋ كەرەك. ولارعا ءارىپ تانيتىن كەز كەلگەن ەرەسەك كومەكتەسە الادى. ال كوزى كورمەيتىن وقۋشىعا ۇيدە كىم كومەكتەسەدى؟ ولاردىڭ ارقاي­سىسىمەن مەكتەپتە دە, ۇيدە دە جۇ­مىس ىستەپ وتىراتىن تيفلوپەدا­گوگ جوق قوي. وسى ولقىلىقتىڭ ور­نىن تولتىرۋ ماقساتىندا ارنايى اپپارات ويلاپ تاپتىم. ءونىم الدى­مەن سول سۇرانىس بىلدىرگەن, ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ ءتورتىنشى سى­نىپقا دەيىنگى زاعيپ بالالار ءبى­لىم الاتىن استاناداعى №10 مەكتەپ-گيمنازياسىندا تەستىلەۋ­دەن وتكى­زىلدى. مەكتەپتىڭ ماماندارى مەن قول­دانۋشىلار اپپاراتتى وتە جوعارى باعالادى, – دەيدى ع.عابدرەشوۆ.

ءبىر وكىنىشتىسى, ەلوردالىق ەمەس, اتىراۋلىق مەكتەپتىڭ وقۋ­شى­­لا­رى اپپاراتتىڭ العاشقى قولدا­نۋ­شىلارى بولدى. ويتكەنى باتىس وڭىردەن دەمەۋشىلەر تابىلىپتى, ال نۇر-سۇلتاننان جانى جومارت جان دا, كومپانيالار دا تابىلا قويماعان. ع.عابدرەشوۆتىڭ ايتۋىن­شا, ءتىپتى «سامۇرىق-قازىنا» كومپانياسى, ەلباسى قورى, «بولاشاق» قورى قىزىعۋشىلىق تانىتقانى­مەن, تۇپتەپ كەلگەندە دەمەۋشى بولا الماپتى. الايدا ونەرتاپقىش ءوزىنىڭ كومانداسىمەن بىرگە دەمەۋشى ىزدەۋدى, ءونىمىن تانىستىرۋدى توق­تاتپادى. اپپارات قازاقستان ما­مان­داندىرىلعان كىتاپحانالارى جاس كىتاپحاناشىلارىنىڭ I رەس­پۋبليكالىق سلەتىندە جانە الما­تى قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ن.وستروۆسكي اتىنداعى №4 زاعيپ جانە ناشار كورەتىن بالالارعا ار­نالعان ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتىندا تانىستىرىلدى. سونداي-اق زاعيپ بالالارعا ارنالعان «الەم­دى اشامىز جانە شەكارانى كە­ڭەيتەمىز» اتتى حالىقارالىق فەس­تيۆالىندە SEZUAL اپپاراتى تۇر­كيا مەن ازەربايجاننان كەلگەن حا­لىق­ارالىق كوميسسيانىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. اتالعان ءونىم وسى سالاداعى جوبالارعا ادەتتە 3 جىل­دىڭ كولەمىندە قاۋىپسىزدىگى, تيىم­دىلىگى جونىندە قۇجات بەرەتىن شۆەي­تساريالىق ۇيىمنىڭ پاتەنتىن جار­تى جىلدا-اق العان.

ءيا, قاراپ وتىرساق, يدەيا مۇق­تاجدىقتان تۋدى, بىراق مۇق­تاج­دىقتىڭ ءبارى قاناعاتتاندىرىلا ما؟ ونى ورىنداي الاتىندار بۇعان مۇددەلى مە؟ اڭگىمە سوندا سەكىلدى.

ونەرتابىستى وندىرىسكە اينالدىرۋعا دا جۇرەك كەرەك

جوعارىداعى سالماقتى ساۋالدان سوڭ, ونەرتابىستى وندىرىسكە اينالدىرۋعا دا جۇرەك كەرەك ەكەن عوي دەپ ويلادىق. جاي ەمەس, جومارت جۇرەك كەرەك ەكەن. كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ كومانداسىمەن ءونىمدى ازىر­لەۋدەن كەيىن دە كوپ ىزدەندى. تەك 2020 جىلى عانا ولار باتىس وڭىردەن تابىلعان دەمەۋشى - تەڭىزشەۆرويلدىڭ قولداۋىمەن قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندە دىبىستاي الاتىن 45 دانا اپپارات ءوندىرىپ, ونى اتىراۋ وبلىسى ءبىلىم باسقارماسىنا باعىنىستى وبلىس­تىق ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتى­نىڭ زاعيپ بالالارىنا تاپسىردى. وسىدان كەيىن ونەرتاپقىش اتالعان وڭىردەن تاعى دا تاپسىرىس الدى. قازىر كەيىپكەرىمىز «قازاق زاعيپتار قوعامى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتىراۋ وبلىستىق فيليالىنا جانە عابدول سلانوۆ اتىنداعى اتى­راۋ وبلىستىق عىلىمي امبەباپ كىتاپحاناسىنا تاپسىرۋ ءۇشىن اپپارات ازىرلەپ ءجۇر.

ەندىگى تاپسىرىستار شەكارا سىر­تىنان ءتۇسىپ جاتىر. سەبەبى SEZUAL قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىكتەردىڭ دە قىزى­عۋشىلى­عىن وياتتى.

– العاشقى ۇلگىلەرىن ازىرلەۋ بارىسىندا قىتايلىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىنەن اپپاراتتىڭ قىتاي تىلىندەگى نۇسقاسىن شىعارۋ تۋرالى سۇرانىس ءتۇستى. ءبىز وسى سۇرا­نىستى ورىنداۋعا ءبىر جىل ۋاقىت جۇمسادىق, اقىر سوڭىندا قىتاي تىلىندە برايل جۇيەسىن جاساپ شى­عاردىق. نەگە ۇزاق ۋاقىت كەتكەنىن ايتايىن, سەبەبى قىتاي يەروگليفتە­رىن برايل قارپىنىڭ نۇسقاسىنا ساي­كەستەندىرۋ كەرەك بولدى. قىتاي تاراپىنا ءونىمنىڭ ناتيجەلەرىن ءىشىن­ارا كورسەتكەننەن كەيىن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك. قىتايدا زاعيپ بالالارعا كەلىپ وقۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الەم­دەگى العاشقى قىتايلىق برايل سى­نىپتارىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. ويتكەنى قازىر قىتايدا 10 ميلليونعا جۋىق زاعيپ جان ءومىر سۇ­رەدى جانە ولاردىڭ سانى جىل سا­يىن ارتىپ بارادى. بۇدان بولەك بىزگە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى­نىڭ مۇعالىمدەرىنەن «برايل وقۋلى­عىن اراب تىلىندە قۇراندى ۇيرەنۋگە بەيىمدەۋ مۇمكىن بە؟» دەگەن ساۋال كەلدى. ءيا, شىنىمەن دە بولادى. بۇل جۇمىستى دا ءبىز باستاپ كەت­تىك. قازىرگى ۋاقىتتا ەۋروپا مەن اقش-تىڭ مامانداندىرىلعان مەك­تەپتەرىن وسى قۇرىلعىلارمەن قام­تاماسىز ەتۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىرمىز. نەگىزى الدىمەن اقش-قا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. البەتتە ولار ءبىزدىڭ ءونىم­دى, ەڭبەگىمىزدى بىردەن مويىنداي قويعان جوق, ابدەن تەكسەردى. اۋەل­دە ءتىپتى «قانداي ەل؟ بوراتتىڭ ەلى مە؟» دەگەن سىڭايداعى ءسوزدى دە ەستىدىك. بىراق قازىر بىزبەن مۇلدەم باسقاشا سويلەسەدى. امەريكاداعى كوزى ناشار جانە مۇلدە كورمەيتىن بالالارعا ارنالعان 46 مەكتەپتىڭ وكىلدەرى ءبىزدىڭ اپپاراتتى الۋعا ىنتالى. وسىنشاما مەكتەپتىڭ وكىلى جانە امەريكالىق كىتاپحانالار قاۋىم­داستىعى ءونىم تۋرالى بىلەدى, الدىن الا تاپسىرىس بار. بىراق ءدال قا­شان جانە قانشا ساتىپ الاتىنىن ناقتىلاۋ ءۇشىن بىزگە اقش-قا بارۋ كەرەك. سەبەبى ولار الدىمەن اپپاراتتى كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاپ كورگىسى كەلەدى, – دەيدى ع.عابدرەشوۆ.

كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ سەرىك­تەس­تەرىمەن وسى جازدا امەريكاعا بارۋدى جوسپارلاپ وتىر. ءبارى دە سول جاقتان كەلەتىن ۇسىنىسقا, الدا بەلگىلەنەتىن ىڭعايلى ۋاقىتقا بايلانىستى بولماق.

ءونىمنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن وتىمدىلىگى نەدە؟

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءبىر بالانىڭ برايل قارپىن تولىق مەڭ­گەرۋىنە بىرنەشە جىل كەتىپ قا­لادى. ال جاڭا ءونىم ارقىلى مۇنى ۇيرە­نۋشىنىڭ قارىم-قابىلەتى مەن وسىعان دەيىنگى داعدىسىنا قاراي بىرنەشە ايعا, ءتىپتى اپتاعا دەيىن قىسقارتۋعا بولادى. بۇل ءالىپبيدى ۇيرەنۋشىنىڭ دە, ۇيرەتۋشىنىڭ دە ۋاقىتىن ءبىراز ۇنەمدەيدى. بىراق ماسەلە مەن اپپاراتتىڭ ماڭىزى – تەك ۋاقىتتى ۇنەمدەيتىنىندە عانا ەمەس, جۇمىستىڭ ونىمدىلىگىن جانە نا­تيجەسىن ارتتىراتىنىندا. ويت­كەنى كوزى كورمەيتىندەرگە ارنالعان ءالىپبيدى از ۋاقىتتا مەڭگەرگەن بالا ءوزىنىڭ ءبىلىم قورىن مولايتا بەرەدى, نەگىزگى ءۇي تاپسىرماسىنان بولەك تە ءوز بەتىنشە تانىمىن كەڭەيتەدى, مۇمكىندىگى شەكتەلمەيدى, كەرىسىنشە ارتا تۇسەدى.

ءونىمنىڭ وتىمدىلىگىنە تاعى ءبىر سەبەپ قولدانۋشىلار اۋقىمىنىڭ اۋەلدەگى كوزدەلگەننەن كەڭەيگەنىن­دە سەكىلدى. ونەرتاپقىش اپپاراتتى باستاپقىدا بالالارعا ارناپ جاسا­عانىمەن, ونى كوزى كورمەيتىن ەرەسەك ادامدار دا قولدانا الادى, پاي­دالانىپ تا ءجۇر. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, اتىراۋ وبلى­سىن­داعى ارنايى كىتاپحانانىڭ كەلۋ­شىلەرى ۇيىنە الىپ كەتىپ برايل ءالىپ­بيىن ۇيرەنەدى ەكەن. مۇنىڭ دا ما­ڭىزدىلىعى جوعارى.

ويلاپ قاراڭىزشى, باسقا ەلدى بىلاي قويايىق, ءبىزدىڭ قوعامدا ادام­داردىڭ كورۋ قابىلەتى كوبىنە ءتۋا­بىتتى ەمەس, جۇرە كەلە, ءتىپتى ەگدە تارتقاندا بۇزىلا باستايدى. بىراق «الپىس – ءتالتۇس» دەمەكشى, زەينەت­كە شىعىپ, ءومىرىنىڭ جاڭا پاراعىن ەندى عانا اشىپ جاتقانداي كۇيدە جۇرگەن جان كوزى كورمەي قالسا, وعان وقۋ-جازۋ كەرەك ەمەس دەپ ايتا المايمىز عوي. ال الپىستان اسقان ادامدى ارنايى مەكتەپكە قابىلداي ما؟ ارينە جوق, ەگدە جاستاعىلار تۇگىلى جاس­تاردى مەكتەپكە المايدى. مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ وزىنە ورىن جەتپەي جاتقاندا بۇل مۇمكىن دە ەمەس. ونەرتاپقىشتىڭ ءونىمى برايل قارپىن ادامعا ءوز بە­تىمەن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ماسەلە

البەتتە, اپپارات – ءبىراز ادامعا پايدالى, الايدا قولجەتىمدى ەمەس. جاس ەرەكشەلىگىنە قاراماستان ەلى­مىزدەگى كوزى ناشار جانە مۇل­دە كورمەيتىن بارلىق ادامعا قول­جە­تىمدى بولۋ ءۇشىن وعان مەملەكەت پەن قالتالى كاسىپكەرلەر, ءىرى كاسىپ­ورىن­دار, ارنايى قورلار مۇددەلى بولۋى كەرەك, قارجىلاندىرۋ قا­جەت. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ 2020 جىلى قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا: «عى­لىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جانە قولداۋدىڭ ماڭىزدى كوزى – ءىرى كاسىپ­ورىنداردىڭ, اسىرەسە شيكىزات سالاسىنداعى كومپانيالاردىڭ قا­راجاتى. تاپقان تابىستىڭ 1 پا­يىزىن عىلىم مەن تەحنولوگيا­نى دامىتۋعا بەرۋ تۋرالى قولدا­نىستاعى نورما تالاپتارى ساق­تالماي وتىر. كوپ جاعدايدا بۇل قارا­جات كومپانيالاردىڭ ىشىن­دە بولىنىسكە ءتۇسىپ كەتەدى», دەگەن ەدى. كەي كاسىپورىنداردىڭ جىل­­دىق تابىسىنىڭ 1 پايىزى بىر­­نەشە ميللياردتى قۇرايدى. ونداي قاراجاتپەن بىرنەشە مەك­تەپ­تىڭ زاعيپ وقۋشىسىن, ارنايى كىتاپحانالاردىڭ كەلۋشىلەرىن قۇ­رالمەن قامتاماسىز ەتۋگە بولار ەدى.

كەيىپكەرىمىز بۇدان باسقا ماسە­لەنىڭ ەكىنشى ءبىر ۇشىن شىعارعانداي بولدى.

– الماتىدا ورنالاسقان ن.وستروۆسكي اتىنداعى №4 زاعيپ جانە ناشار كورەتىن بالالارعا ار­نالعان ارنايى مەكتەپ-ينتەرناتىندا 250 ورىن بار. بىراق وندا 300 بالا وقىپ جاتىر. دەمەك 50 ورىنعا ارتىق وقۋشى ءبىلىم الىپ ءجۇر. وعان سىيماي قالعاندار تاعى بار, قانشا قالاسا دا ولاردىڭ ورنالاسۋىنا مۇمكىندىك جوق. ال ەلوردادا, قاتەلەسپەسەم, كورۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان بالالاردىڭ سانى 400-دەن اسادى, – دەيدى تيفلوپەداگوگ-عالىم ع.عابدرەشوۆ.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2017 جىلعى دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستاندا 160 مىڭ كورۋ قابىلەتى ناشار ادام بولسا, ونىڭ 90 مىڭى ەسەپتە تۇر. تەلەفونعا تەلمىرگەن جاس بۋىندى كورىپ, «بۇل ساننىڭ كوبەيمەسە ازايماعانى انىق-اۋ» دەگەن ويعا كەلەسىز. ەندى سول 160 مىڭ ادامنىڭ 10 مىڭعا جۋىعى – 18 جاسقا دەيىنگى بالا, ونىڭ ىشىندە 1,5 مىڭعا جۋىعى ارنايى مەكتەپتەرگە بارۋعا مۇمكىندىگى بار. قالعاندارى مۇنداي مەكتەپتەر جوق ەلدى مەكەندەردە تۇرادى. دەمەك 8,5 مىڭداي بالا ءبىلىم الۋ قۇقىعىنان ايىرىلىپ وتىر. بۇل – زاڭعا قايشى. سەبەبى قولدانىستاعى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭدا ءار بالا ءوزى­­نىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراماستان ساپا­لى ءبىلىم الۋعا قۇقىلى ەكەنى كور­سە­تىلگەن. ال ءبىز بيىل «بالالار جىلى» دەيمىز...