قازاقستاندىق مازمۇندى دامىتۋ – ۇكىمەت الىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ونى ورىنداي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى ارتۋى ءتيىس. ال بۇل سالادا ەلىمىز قاي دەڭگەيدە, قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟ وسى جانە باسقا دا سۇراقتار توڭىرەگىندە جەرگىلىكتى قامتۋدىڭ ۇلتتىق اگەنتتىگى «NADLoC» اق باسقارما توراعاسى قايرات بەكتۇرگەنوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– قايرات امانگەلدى ۇلى, الدىمەن ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان اگەنتتىكتىڭ جالپى جۇمىس بارىسى جايىندا قىسقاشا بايانداپ بەرسەڭىز.
– قازاقستاندىق مازمۇندى دامىتۋدىڭ سەرپىنى – وتاندىق ونەركاسىپ پەن ادام الەۋەتىنىڭ, قازاقستاندىق ونىمدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنىڭ جالپى دەڭگەيىن كورسەتەتىن ماڭىزدى ينديكاتور. بۇل – ەلىمىزدە بەس جىلدان بەرى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما اياسىنداعى ستراتەگيالىق مىندەت. ءوزىڭىز بىلەسىز, ءۇيدمب اياسىندا 2010-2014 جىلدارعا بەلگىلەنگەن قازاقستاندىق مازمۇندى دامىتۋ جونىندەگى باعدارلاما قابىلداندى. ءبىز مىنە, وسى تۇرعىدا قازاقستاندىق مازمۇندى ارتتىرۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ جۇمىس ورگانى بولىپ تابىلامىز. اگەنتتىك نەگىزىنەن وتاندىق وندىرۋشىلەر مەن مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇلتتىق كومپانيالار, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار جانە باسقا مۇددەلى تۇلعالارمەن جەرگىلىكتى قامتۋدى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىن ماسەلەلەردى تالقىلاۋ بويىنشا ەكىجاقتى كەلىسسوزدەر ءۇشىن ديالوگ الاڭىن قۇرۋ ءىس-شارالارىن وتكىزەدى, سونداي-اق ولاردى ۇيىمداستىرۋعا جاردەمدەسەدى.
– اتالعان باعدارلاما بيىل مەجەلى بەلەسىن اياقتاعالى وتىر ەكەن. جالپى باعدارلامادان قانداي قورىتىندى بولدى؟ قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدىك؟
– باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى باسەكەگە قابىلەتتى تاۋارلاردىڭ, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردىڭ وتاندىق ءوندىرىسىن ورنىقتى دامىتۋ, سونداي-اق ولاردى ىشكى نارىقتا ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ بولاتىن. بۇل رەتتە ءبىز ءبىراز بەلەستى باعىندىردىق دەۋگە تولىق نەگىز بار. ءبىرىنشىدەن, وسى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا بىزدە مونيتورينگ جاسالدى. ياعني باعدارلامالىق قۇجاتتاردا بەلگىلەنگەن نىسانالى ينديكاتورلارعا قول جەتكىزۋدى باعالاۋ جانە تۇراقتى نەگىزدە ءتيىمدى بولجاۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار, ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالار, جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىندار مەن جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيالار ساتىپ الۋلارىنا مونيتورينگ ءجۇرگىزىلدى. جەرگىلىكتى قامتۋدى دۇرىس ەسەپتەۋدىڭ, تۇگەندەۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
بۇگىندە «جەر قويناۋىن پايدالانۋ وپەراتسيالارىن ءجۇرگىزۋ كەزىندە قولدانىلاتىن تاۋارلاردىڭ, جۇمىستاردىڭ, كورسەتىلگەن قىزمەتتەردىڭ ءتىزىلىمى» اقپاراتتىق جۇيەسىندە 500-دەن استام جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كومپانيا مەن مەردىگەرلەر, 16 مىڭنان استام تاپسىرىس بەرۋشى تىركەلگەن. ال پورتالعا تاۋلىگىنە 40 000-داي قولدانۋشى كىرەدى. بۇل ەلدىڭ ءوندىرىس سالاسىنداعى ناعىز اقپارات وشاعى بولادى دەپ ويلايمىز. ينتەرنەت-رەسۋرستارعا ورنالاستىرىلعان اقپاراتتار وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, جۇيە قۇراۋشى ۇيىمداردىڭ, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ جانە حولدينگتەردىڭ تاۋارلارعا, جۇمىستار مەن قىزمەتتەرگە مۇقتاجدىقتارىمەن تانىسۋعا, سونداي-اق قاجەت بولعاندا ماركەتينگتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى انىق. بۇرىن قازاقستاندا ساتىپ الساڭ بولدى, ول قازاقستاندىق قامتۋدى دامىتۋ دەپ سانالعان ەدى. ياعني ول تاۋار بىزدە ءوندىرىلدى مە, الدە باسقا ەلدەن ساتىپ الىندى ما, اجىراتىپ جاتپادىق. ال قازىر جاعداي مۇلدە باسقا.
بۇدان وزگە جەرگىلىكتى مازمۇندى تۇراقتى تۇردە دامىتۋدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جىل سايىن «قازاقستاندىق ۇلەس» فورۋمى مەن كورمە, سەمينار-كەڭەستەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ىسكەرلىك كەزدەسۋلەرى وتكىزىلىپ تۇرادى. وسىنداي شارالاردىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق مازمۇننىڭ ۇلەسى 2010 جىلعى 48,3 پايىزدان 2013 جىلى 63,1 پايىزعا ارتىپ, 14,8 پايىز ءوسىمدى كورسەتىپ وتىر. دەمەك, ەلىمىزدىڭ ءوز ىشىندە شىعاتىن جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ سول وتاندىق جەرگىلىكتى ونىمدەردى ساتىپ الۋى جىل وتكەن سايىن ايتارلىقتاي ارتىپ كەلەدى. كەيبىرەۋلەر ينتەگراتسيالىق جاعدايلار دامىعان سايىن قازاقستاندىق قامتۋ دەگەن ۇعىم جوعالادى, ماڭىزىن جوعالتادى دەپ ويلايدى. بىراق ولاي ەمەس. كەرىسىنشە, ينتەگراتسيالىق قاتىناستار دامىعان سايىن بۇل سالا دا دامي تۇسپەك. سەبەبى, بۇل مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن, ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ.
– قازاقستاندا قازىر ناقتى قانشا ءونىم ءتۇرى بار؟
– وكىنىشكە وراي, قازاقستانداعى ءونىم تۇرلەرىن تولىقتاي ءتىزىپ بەرەتىن كاتالوگ بىزدە ازىرشە جوق. ال قازىر جۇمىس ىستەپ جاتقان «رەەستور.KZ» پورتالى بۇگىندە وسى كاتالوگتىڭ ورنىنا قولدانىلىپ ءجۇر دەسەك ارتىق ايتپاعاندىعىمىز بولار. بىراق وندا بارلىعى قامتىلعان دەي المايمىز. سەبەبى, بۇل پورتالدى قاجەت ەتپەيتىن كەيبىر كاسىپورىندار دا بار. ءبىز سايتقا تاپقان اقپاراتىمىزدى ءوزىمىز تىركەۋ ارقىلى كاتالوگ جاساپ جاتىرمىز. بىراق بۇل ءالى ءالسىز. سەبەبى, وندا تاۋار تۇرىمەن قاتار ونى وندىرەتىن كاسىپورىننىڭ قۋاتتىلىعى دا جازىلۋى ءتيىس. سودان كەلىپ قاي ونىمدەرگە قاجەتتىلىك بار ەكەنىن ناقتى بىلۋگە بولار ەدى. قازاقستاندىق ءونىم تۇرلەرىن تۇگەلدەي ءتىزىپ بەرەتىن كاتولوگ كەرەك, ارينە. ول جۋىق ارادا جاسالادى دەگەن سەنىمدەمىن.
– بايقاۋىمىزشا, سىزدەر كوبىنە ءىرى كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەيتىن سياقتىسىزدار؟
– نەگىزىنەن تاۋ-كەن كەشەنى سالاسىنداعى بارلىق كومپانيالارمەن جۇمىس ىستەيمىز. شامامەن 220 كومپانيا تىزىمدە بار. ونىڭ ىشىندە ازدى-كوپتى مۇناي سالاسىنداعى كومپانيالار, باسقا دا بيۋدجەتتىك ءىرى كومپانيالار, حولدينگتەر بار. سەبەبى, بۇل كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋ سومالارى ءىرى كولەمدە. ياعني قانشاما ميلليونداعان قارجى جۇمسايدى. ال ءبىز سول ساتىپ الۋلاردىڭ وتاندىق تاۋارلار بولۋىن قاداعالايمىز. قارجى سىرتقا كەتپەي ءوزىمىزدىڭ وتاندىق وندىرىسكە قۇيىلۋى قاجەت.
– سوندا ءىرى كومپانيالارعا بىزدەگى قىزمەتتەر مەن تاۋارلاردى وتكىزۋگە ىقپال جاسايسىزدار عوي. ال قاراپايىم حالىقتىڭ وتاندىق تاۋارلاردى تۇتىنۋىنا قانشالىقتى اسەر ەتە الاسىزدار؟
– بۇل ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ يدەولوگيالىق جاعى. مەنىڭشە, بىزدە وتاندىق تاۋارلار بارشىلىق. الايدا, ءبىر وكىنىشتىسى, تانىمالدىلىق تۇرعىسىنان شەتەل تاۋارلارى ءوتىمدى بولىپ تۇر. قازىر ينتەرنەت, تەلەديداردا اقپارات اشىق, جارناما كوپ. بىراق بۇل جەردە باستىسى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ ساناسىندا وتاندىق تاۋاردى, ءونىمدى ساتىپ الۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋى كەرەك. ءبىر تيىن بولسا دا ءوز ەلىنە تۇسكەنىن ويلاۋى ءتيىس. ءتىپتى باعاسىندا ازعانتاي ايىرماشىلىق بولسا دا, ءار ازامات مۇمكىندىگىنشە ءوز ەلىنىكىن تاڭداۋى كەرەك. مۇنى ەلدىڭ ءاربىر ازاماتى ىشكى بورىشى, وتان الدىنداعى پارىزى دەپ قابىلداسا دەيمىن.
– بىراق بىزدە تاڭداۋ جوق قوي. ماسەلەن, ساتىپ العىسى كەلگەن تاۋارى تاپتىرماسا قايتپەك؟ سوعان قاراعاندا, قاراپايىم حالىق تۇتىناتىن تاۋار ءتۇرى از ەمەس پە؟
– قازىر وتاندىق تاۋار شۇكىر, بارشىلىق. دۇرىستاپ ءمان بەرىپ قاراۋ كەرەك. اسىرەسە, ازىق-ت ۇلىككە قاتىستى, كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلار دۇكەن سورەلەرىندە ءتىزىلىپ تۇر. ءارى ساپالارى دا يمپورتتان اسىپ تۇسپەسە كەم تۇسپەيدى.
– الايدا, كيىم-كەشەك جوقتىڭ قاسى عوي.
– جەڭىل ونەركاسىپ مۇلدە دامىماي وتىر دەپ ايتۋعا بولمايدى. بىراق ەلىمىزدىڭ توقىما ونەركاسىبى ءالى دە جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىنى راس. بۇل جەردە ىرگەمىزدە قىتاي تۇرعانىن ەسكەرۋ كەرەك. وندا جەڭىل ونەركاسىپ تاۋارلارى وتە ارزان. سول سەبەپتى دە بىزدە كيىم-كەشەك جايى قيىن بولىپ تۇر. بىراق مۇلدە جوق دەي المايمىز. بۇل سالادا قازىر ءبىرشاما ىلگەرىلەۋشىلىك بار. ازىرشە, ارنايى جۇمىس كيىمدەر تىگۋدەن باستاپ جاتىر. بۇل ارنايى كيىمدەر ءۇشىن دە ءىرى كاسىپورىندار از سوما جۇمسامايدى. سوندىقتان ول دا ىشكى قاجەتتىلىك. بولاشاقتا زاماناۋي كيىم-كەشەك تە بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. بىزدە قازىر بيزنەسكە بارلىق جاعداي جاسالعان. شەتەلدىك ينۆەستورلارعا دا وتە قولايلى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», «ەكسپورتتاۋشى-2020» جانە «ونىمدىلىك-2020» باعدارلامالارمەن كوپ مەملەكەتتىك قولداۋلار جاسالۋدا. بىراق ۇنەمى بۇلاي بولا بەرمەۋى دە مۇمكىن. وسىنى ەسكەرىپ, قازىر ءبىر قالىپتان شىعا الماي, ءىلىنىپ-سالىنىپ, مەملەكەتكە عانا اۋزىن اشىپ وتىرعان كاسىپورىنداردى انىقتاۋىمىز كەرەك. ەگەر جۇمىسىندا ىلگەرىلەۋشىلىك بولماسا, وندايلاردى جاۋىپ, باسقا جۇمىس ىستەيتىن ادامدارعا ورىندى بوساتۋ قاجەت شىعار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».