اۋا قاشان تۇتىننەن تازارادى؟..

جۋىردا عانا وبلىستىق مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق سوتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ارقىلى ەكىباستۇزداعى گرەس-2 اق ستانساسى قورشاعان ورتا, ءوڭىر ەكولوگياسىنا زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن 2 ملرد. تەڭگەدەن ارتىق ايىپپۇل تولەيتىنى حابارلاندى. قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنە قاراستى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى گرەس-2 ستانساسى اق قورشاعان ورتاعا زالال كەلتىرىپ, رۇقساتسىز ەميسسيا جاساعاندىقتان, ستانسا كەلتىرگەن شىعىندى وتەۋىن تالاپ ەتىپ سوتقا شاعىمدانعان كورىنەدى. زاڭ جۇزىندە بۇل وندiرiستiك ەكولوگيالىق باقىلاۋدى جۇرگiزۋ تالاپتارىن بۇزۋ, قورشاعان ورتاعا ەكولوگيالىق رۇقساتتا بەلگiلەنگەن ەميسسيالار نورماتيۆتەرiنiڭ اسىپ كەتۋi, نە ەكولوگيالىق رۇقساتتىڭ بولماۋىنان دەگەن ءسوز. جالپى, وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ بىرقاتار كاسىپورىندارى ەكولوگيالىق تالاپتاردى بۇزعاندارى ءۇشىن 45 ملرد. تەڭگە ايىپپۇل تولەسە, 8 مىڭنان استام ەكولوگيالىق زاڭ بۇزۋ اشكەرەلەنىپتى. قورشاعان ورتاعا ەميسسيا جاساۋعا ارنايى رۇقسات بەرىل­گەندىكتەن, جالپى, اۋاعا تاراتىلاتىن لاستاۋشى زاتتار رۇقسات ەتىلگەن شامادان اسقان جوق دەپ وتىر ماماندار. ءوندىرىستى ءوڭىر پاۆلودار وبلىسىندا دا تۇتىننەن ايىقپاي تۇرعان ەكولوگيالىق احۋالدىڭ سەبەپتەرى از ەمەس. ءبۇ­گىندە وڭىردە اۋاعا جىلىنا 600 مىڭ توننا وندىرىستىك قالدىقتار تارايدى ەكەن. ەكولوگ ماماندار بۇل سان ەلىمىز كولەمىندەگى قالدىق زاتتاردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى دەيدى. جۇرتشىلىقتىڭ جانايقايى وب­لىسقا جاڭادان كەلىپ قىزمەتىن باستاعان قانات بوزىمباەۆقا دا جەتتى. دەرەۋ استانادان ارنايى ماماندار شاقىرىلدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدىڭ قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلىگىنىڭ ەكو­لوگيالىق رەتتەۋ جانە با­قى­لاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى دانيار ەرەنشىنوۆ باستاعان ارنايى توپ كەلىپ قايتتى. جيىندا ءوڭىر تۇرعىندارىن ەكولوگياعا قاتىستى الاڭداتقان ماسەلەلەرگە كوميتەتتىڭ نازار اۋدارماعانى ايتىلدى. مىسالى, وبلىس ورتالىعى سولتۇستىك ونەركاسىپتىك اۋماقتاعى بىلقىلداق كولىنىڭ جاعدايى تالاي جىلداردان بەرى ايتىلىپ كەلەدى, ونىڭ ماڭىنداعى سىناپ كومۋ پوليگونى تۇرعىندار ءۇشىن اسا قاۋىپتى. ماماندار سىناپتىڭ اۋا مەن توپىراقتا مولشەرىنىڭ ارتقانىن ايتىپ, الاڭداۋدا. قازىر وبلىستىق اكىمدىك بۇل ۋلى پوليگون مەن كولدىڭ كىمنىڭ مەنشىگىندە تۇرعانىن انىقتاۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزۋدە. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, زەرتتەۋ جۇ­مىستارى جۇرگىزىلىپ, اۋماقتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنەدى. جالپى, وبلىستاعى ءۇش قالا – ەكىباستۇز, اقسۋ, پاۆ­لوداردا اۋاعا تارايتىن زياندى قالدىقتار وسى توڭىرەكتە ور­نالاسقان زاۋىتتار ەسەبىنەن كوبەيەتىنى بەلگىلى. بۇعان قوسا, وبلىستىڭ 37 پايىزعا جۋىق جەرى بۇرىننان قالعان پوليگون اۋماعىن قامتيدى. وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ بارلىق قۇجاتتار زاڭ جۇزىندە رەتتەلگەن سوڭ بارىپ, بىلقىلداق كولىن تازارتۋ جانە لاستانعان اۋماقتى جويۋدا شەتەلدىك ماماندار كومەگىنە جۇگىنۋ قاجەت دەيدى. نىساننىڭ تەحنيكالىق-ەكولوگيالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋ قاجەت. حالىقارالىق ەكولو­گيالىق ۇيىمدار كومەگىنە ءجۇ­گىنۋگە تۋرا كەلۋى دە مۇمكىن. جال­پى, بىلقىلداق كولى مەن ونىڭ ماڭىنداعى پوليگون تۋرالى كوميتەت ابدەن حاباردار. كوميتەت توراعاسى دانيار ەرەنشىنوۆ قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن قاراستىرۋعا ۋادە بەردى. ويتكەنى, جۇرتشىلىق قاپتاعان كاسىپورىنداردان اۋاعا تارايتىن زياندى قالدىقتاردان ابدەن زارەزاپ بولدى. زاۋىتتارداعى قول­دانىستاعى قۇرىلعىلار قور­شاعان ورتاعا تۇسەتىن قالدىقتاردى تازالاي المايتىنىن بىلەدى. ەلىمىزدىڭ سالىق كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەر­تۋلەر ناتيجەسىندە 2009 جىلدان باستاپ تولەم جۇرگىزىلۋى ءتيىس زياندى زاتتار قاتارى 1,5 ەسەگە ازايتىلىپتى. تابيعاتتى پايدالانۋشى كاسىپورىندار اينالانى لاستايتىن قالدىقتاردىڭ 30-عا جۋىق تۇرىنە عانا تولەم جاسايتىن كورىنەدى. سوندىقتان, كوميتەت ەكولوگيالىق سالىق سالىناتىن زياندى قالدىق ءتۇر­لەرىن 87-گە دەيىن جەتكىزۋگە جۇ­مىستار جۇرگىزۋدە ەكەن. ال, ءبىزدىڭ وبلىستا «قازگيدرومەت» مەكەمەسىنە قاراستى بار-جوعى 10 ەكولوگيالىق بەكەت بار. سوڭ­عى 10 جىلدا وندىرىستىك كاسىپ­ورىنداردان شىعاتىن قال­دىقتار مولشەرى 46 پايىزعا ارتقانىن ەسكەرسەك, ءالى دە بولسا ەكولوگيالىق بەكەتتەر قاجەت-اق. بەكەتتەردەگى قۇرىلعىلار اۋا­عا تارايتىن زاتتاردىڭ 9 ءتۇرىن بەلگىلەيدى. وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ باقىلاۋ قۇرىلعىلارى 6-7 زاتتى تىركەي الادى. اۋاعا تارايتىن قالعان زاتتاردى ەشكىم بىلمەيدى. بۇل كاسىپورىنداردىڭ قورشاعان ورتاعا قويىلاتىن تالاپتار قال­تارىسىندا قالۋلارىنا مۇمكىندىك بەرىپ تۇر دەۋگە بولادى. وبلىس باس­شىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, ەندى زياندى قالدىقتاردىڭ رۇقسات ەتىلەتىن شەكتىك نورمالارى بەكى­تىلەدى. بۇل جوبا الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندە دە جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني شەكتىك مولشەر بەلگىلەنگەننەن كەيىن تابيعات پايدالانۋشىعا ناقتى تالاپ قويىلادى. سانيتارلىق قورعاۋ ايماقتارىندا اۋاعا شىعاتىن قالدىقتاردىڭ رۇق­سات ەتىلگەن شەكتىك نورمالارى بەلگىلەنەدى. وسى ورايدا قاجەتتى قۇرىلعىلار ساتىپ الىنادى. قازىرگى ۋاقىتتا اۋاعا شىعا­تىن زياندى زاتتاردىڭ نەبارى 15-16-سىنىڭ قالىپتىلىعىن دالەلدەپ بەرەتىن جۇيە بار ەكەنى دە بەلگىلى. كورسەتكىشتەر تابيعاتتى پايدالانۋشىلارعا دالەل رەتىندە ۇسىنىلادى. ەكولوگ مامانداردىڭ ايتۋلارىنشا, وڭىردە مۇنداي قالدىقتاردىڭ ءتىزىمى 150-گە جۋىق­تاپ قالىپتى. سوندىقتان, بيىل ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاق­سارتۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇرال-جاب­دىقتار, زەرتحانا ساتىپ الىنادى. كوميتەت وكىلدەرى قاتىسقان جيىندا ەكولوگيالىق احۋال اشىق تالقىلاندى. ءبىز كاسىپورىنداردان تۇسكەن سالىق نەمەسە وندىرىلگەن ايىپپۇل ەسەبىنەن بيۋدجەتتى تولتىرۋ نيەتىندە ەمەسپىز. ماقسات – حالىق الاڭداپ وتىرعان ەكولو­گيالىق احۋالدى بىرلەسىپ جاق­سارتۋ, دەيدى وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ. ايتسا ايتقانداي, وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باس­قارماسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وبلىستا جىل سايىن تىنىس جولدارى اۋرۋىمەن 4-5 مىڭ ادام اۋرۋحانادا ەمدەلەدى. ولاردىڭ 80 پايىزى – بالالار. دارىگەرلەر بالالاردى تازا اۋاعا ءجيى سەرۋەندەتۋ قاجەت دەسە, حالىق قورشاعان ورتا لاستاندى, ءتۇرلى اۋرۋلار وسىدان كەلگەن بولار دەپ وتىر. قازىر ءوزى اينالاعا, جۇتار اۋا, ىشەر سۋعا كۇمانمەن قارايتىن بولدىق. اۋاداعى ۋلى زات ادامنىڭ تىنىس الۋ جولدارىنىڭ شىرىشتى قاباتىن كۇيدىرۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى, ەكىباستۇزداعى تۋبەر­كۋلەزگە قارسى ديسپانسەردە جانە قالالىق اۋرۋحانانىڭ جۇقپالى اۋرۋلار بولىمشەسىندە تازارتقىش قۇرىلعىلارى جوق. اۋرۋحانالاردان شىققان زياندى سارقىندى سۋلار زالالسىزداندىرىلمايدى ءارى بيولوگيالىق تۇرعىدان تازارتىلمايدى. ال, بۇل سانيتارلىق تۇرعىدان ءتيىستى نورمالارعا قايشى كەلەدى, دەيدى دارىگەرلەر. تابيعاتى سۇلۋ بايان­اۋىلدا تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگونى جوق. كۇل-قوقىس دالادا شاشىلىپ جاتىر.  كولدەردىڭ ماڭىنداعى اۋىلداردا كارىز جۇيەلەرى ءومىرى بولماعان. ال, توپىراققا سىڭگەن سۋ جەر استىمەن كولدەرگە قۇيىلۋدا. ءبىزدىڭ وبلىس ەكولوگياسى اۋىر وڭىرلەردىڭ بiرi. ەلiمiز بويىنشا ونكولوگيالىق اۋرۋعا شالدىعۋدان الدىڭعى ورىندا تۇر. كاسىپورىنداردىڭ بىرقاتارى ەۋرازيالىق توپتىڭ قۇرامىندا. ماسەلەنىڭ ءمانىسى دە سوندا, وسى كاسiپورىنداردىڭ جۇ­مىسى ەكولوگيالىق تالاپقا ساي كەلمەيتiنiن ايتىپ, تۇرعىندار قازىر اشىقتان-اشىق دابىل قاعا باستادى. ويتكەنى, تازالانعان, زالالسىزداندىرعان دەگەننىڭ وزىندە بۇرناعى جىلدارى اۋاعا 676 توننا زياندى قالدىقتار تاراعان. بۇلاردىڭ 65,1 پايىزى ەنەرگيا وندiرەتiن كاسiپورىنداردان, 34,7 پايىزى وڭدەۋشi كاسiپورىنداردان ءبولiنiپتi. بىلتىر وبلىستىڭ باس ەكولوگيالىق ينسپەكتورى بول­عان قانات قالماحانوۆ ENRC-گە قاراستى كاسiپورىنداردىڭ ەكو­­­لوگيالىق زاڭنامانى ورەسكەل بۇ­زىپ وتىرعاندارىن, وبلىس ور­تا­لى­عىنداعى «اليۋميني زاۋىتى» اق پەن اقسۋ فەرروقورىتپا زا­ۋ­ىت­­­تارىنداعى تازالاعىش فيل­تر­­­­­­­­­­لەردiڭ 70-جىلدارى ور­ناتىل­عانىن, ال, «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق-تا مۇن­­داي سۇزگىلەردىڭ جوق ەكە­نiن ايتقان بولاتىن. وسى­دان كە­يiن, وكىنىشكە وراي, قانات قال­ماحانوۆ قىزمەتىنەن كەتتى. بىزگە ەكولوگيالىق اپاتقا قارسى تۇراتىن قالماحانوۆ سياقتى پا­تريوت ەكولوگتار قاجەت-اق. ءون­­دىرىستى ءوڭىر ءۇشىن كۇن ءتار­تى­بىنەن تۇسپەيتىن ەكولوگيا, تا­بي­عاتتى قورعاۋ, ساقتاپ قالۋ باس­­تى ماسەلە. ويتكەنى, قازىر الىپ «قازحروم», «قازاقستان اليۋ­­ميني», «قازاقستان ەلەكتورليز زاۋىتى», «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيا» اق سياقتى ءوندىرىس ورىندارىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندە ەكولوگيالىق ساياسات قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. زاۋىتتاردىڭ اينالاسىنا كوگالداندىرۋ, كورىكتەندىرۋ, جۇمىستارى جاسالۋدا. اعاشتار وتىرعىزىلۋدا. كوگالداندىرۋ, جاسىل جەلەك, گۇلزارلار ءوسىرۋ جالعاسۋدا. بىراق, سوندا دا, ءوندى­رىس ورىندارىنىڭ تابيعاتقا تيگىزەتىن زياندى جاعدايلارىنا جۇرتشىلىق كوڭىلى تولمايدى. زالالدى قالاي جويۋ كەرەكتىگى جايلى ماسەلە مازالاۋدا. جالپى, الەمدىك دەڭگەيدە قولداۋعا يە بولعان زاماناۋي تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى عانا تابيعات تازالىعىن ساقتاپ قالا الامىز. وڭىردە ءوندىرىس ورىندارى كوپ شوعىرلانعاندىقتان, ارينە ولاردان شىعاتىن زياندى قالدىقتار از ەمەس. بۇل ادامدار دەنساۋلىعىنا وتە زيان. قورشاعان ورتانى دا ابدەن لاستايدى. ءتۇرلى اۋرۋلار دا كوبەيەدى. ەكىنشى ماسەلە, ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تابيعاتقا تيزىگىپ وتىرعان زالالدارىنا وراي تولەيتىن وتەماقى تولەمدەرى, ياعني تابيعاتتى لاستاۋشىلار جاي ىرىمىن جاساي سالماي, سايكەسىنشە ءتيىستى قارجىلارىن تولەپ وتىرۋلارى ءتيىس. بيۋدجەتكە بۇدان تۇسكەن قاراجات الەۋمەتتىك سالالارعا جۇمسالۋى قاتاڭ تۇردە قاداعالانسا. تابيعاتقا زيان كەل­تىرۋشى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ تولەماقىلارى الەمدىك كورسەت­كىشتەرگە جاقىنداۋلارى كەرەك. ۋاقىت سونى تالاپ ەتەدى. فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان». پاۆلودار وبلىسى. _________________ سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى.