«دۇنيە شىركىن! وتەدى ءبىر كۇن...
قالادى ارتتا ميلليون سومدىق ويىن-كۇلكىڭ...».
بۇل – ەل اۋزىندا, حالىق انىندە عانا ايتىلاتىن سوزدەر مە؟ جوق الدە مەنىڭ جۇرەگىمنەن دە جارىپ شىعىپ, قاعازعا قۇيىلىپ تۇر ما؟ ەكەۋى دە شىعار. قالاي بولعاندا دا كەرەمەت سوزدەر. ءومىردىڭ انىق اقيقاتى, اششى شىندىعى... جارىق دۇنيەنىڭ سىر-سيپاتى بۇل. جەر باسىپ جۇرگەنىڭ دە ءتاتتى ارمان... ارينە, تىزگىن ءوز قولىڭدا بولسا سۇرە بەرسەم دەيسىڭ. بىراق ءبارى دە ءبىر قۇدايدىڭ قولىندا. نە ىستەۋ كەرەك؟! جاۋاپ: جارىق ءدۇنيەنىڭ قادىرىن ءبىل. ادام بولىپ تۋدىڭ با, ادامشا ءومىر ءسۇر. ءىس ءبىتىر. ءىز قالدىر...
قارىمدى قالامگەر, ءبىتىمدى قايراتكەر قالداربەك نايمانباەۆ قالىڭ جۇرتقا ەرتە تانىلدى. گازەتتە ىستەدى, «جالىن» باسپاسىن باسقاردى. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ قاستەرلى شاڭىراعى – قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا جەتەكشىلىك ەتتى. قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. ءوزى ىرگەتاسىنان قالىپتاستىرعان دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ءتول «تۋىندىسىنداي» ەدى.
ءيا, قادىرلى قالەكەڭە تۋعان قازاقستانىنا قىرىق جىل قالاممەن قىزمەت ەتىپ, جيىرما ءتىلدە ءسوز ارنادى. قىرىقتىڭ ۇستىندە كىتاپتار شىعارعان, كول-كوسىر رۋحاني قازىنا سىيلاعان جازۋشىلىعى ءوز الدىنا, قايدا جۇرسە دە ءوسىپ-ءونسىن دەپ, تاريحي اتاجۇرتىنا – قازاقستان اتتى ەلىنە كوشىپ كەلسىن دەپ اتقا ءمىنىپ, قىتاي, وزبەكستان, رەسەي, موڭعوليانى ايتپاعاندا, گەرمانيا مەن اقش-قا دەيىن ارالاعان, بەلگيا مەن اۆستراليادا تۇراتىن بەس قانداسىنا دەيىن ەلەپ-ەسكەرگەن قايراتكەرلىگى بولەك ەدى.
ءبىز قالداربەك نايمانباەۆ ورىنداعان جۇمىس, اتقارعان مانساپتاردىڭ كەيبىرىن عانا جوعارىدا ەلەستەتتىك. وسى قىزمەت, مانساپ, لاۋازىمداردىڭ بارىندە دە ول جەكە باسى عانا جارق ەتىپ, جالىنداپ قويعان جوق, باسقارعان سالاسى, بيلىگى مۇمكىندىگىنە قاراي جۇرتتىڭ بارىنە قولىنان كەلگەنشە جاردەمدەسىپ, جاقسىلىق جاسادى. قازاق ادەبيەتىنە قاي جەردە دە قولۇشىن سوزىپ, اعالارىن, قاتارلاستارىن جارىلقاعاندارىن ايتپاعاندا (ول كەزدە كىتابىڭنىڭ ۋاقتىلى شىعۋىنىڭ ءوزى – ۇلكەن باقىت), جۇزدەگەن تالانتتى جاستاردىڭ جىلتىراعان شوعى بولسا دەر كەزىندە تۇتاتىپ, العاشقى كىتاپتارىن شىعارىپ بەرىپ, تۇساۋىن كەستى.
اۋەلى قالامگەر قالداربەك نايمانباەۆتىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرىنە تاڭداي توقتالىپ, جازۋشىنىڭ ءتول ادەبي الەمى قانداي, قاي قاسيەتتەرىمەن اسىل, نەندەي ەرەكشەلىكتەرىمەن جاسىل ەكەندىگىن بايقاپ-بارلاپ كورسەك دەيمىز.
قالداربەك نايمانباەۆتىڭ «تاڭەرتەڭنەن تۇسكە دەيىن» دەگەن اڭگىمەسىنە تىكەلەي توقتالىپ كورەلىك. ويتكەنى, بۇل اڭگىمە – قازىرگى تاڭدا دا ەسكىرمەگەن, كۇنى كەشە جازىلعانداي قابىلدانار, جارقىن دۇنيە. جازىلعانىنا 40 جىل وتسە دە 1935-39 جىلدار تىنىسىن, نايزاداي نايزاباي شال بولمىسىن, مىنەز-قۇلقىن تەرەڭ تانىتىپ, ادام بولىپ عۇمىر كەشۋدىڭ ماعىنا-ءمانىن ۇمىتتىرماي, قالىڭ وقىرمانعا – حالىققا ءومىردى ءسۇيۋدى, قازاق بولىپ ءومىر ءسۇرۋدى ۇعىندىرىپ, ۇيرەتىپ كەلە جاتقان كەمەل اڭگىمە. ايتپاقشى, بۇل شىعارمانىڭ تاعدىرلىق نەگىزى – ومىرباياندىق جاعى دا بار. مۇنداعى نايزاباي – جازۋشىنىڭ اكەسى نايمانبايدى, ال ونىڭ زارىعىپ, الپىستان اسقاندا ساعىنىپ كورگەن ۇلى – جارىق الەم ەسىگىن شىرىلداپ اشقان ءسابي – قالداربەك.
... نايزاباي شال بۇگىن تاڭ سىز بەرە-اق تۇردى. ولاي ەتەتىن ءجونى دە بار. بىلاي دا ەرتە تۇراتىن ادامنىڭ بۇگىنگىسى بولەكشە. ءۇمىتىم ءۇزىلدى-اۋ دەپ جۇرگەندە ايەلى بالا كوتەرىپتى. ەندى تولعاتىپ جاتىر. ءجانە قيىن, اۋىر تولعاق. اسىلى, ءدۇنيەگە جاڭا ادام اكەلۋ استە دە وڭاي ەمەس. سوندىقتان شالدىڭ ءوزى دە قاتتى ۋايىمداپ, دەگبىرى كەتىپ, كوڭىلى الابۇرتىپ, الىپ-ۇشىپ بارادى. ونىڭ ۇستىنە ءۇرىمىم ءۇزىلدى-اۋ دەپ جۇرگەندە...
بايگەتورىسىنا قارعىپ ءمىنىپ, قۇيعىتا جونەلەتىندەي كۇي كەشىپ تۇرعانى سول. ايەلى: «قۋ جان-اي!..» – دەپ جانە ءبىر ىڭىرانعاندا شال وزىنەن مۇشەل جاس كىشى ءىنىسى ساپاربەكتىڭ ۇيىنە قالاي جەتىپ بارعانىن بىلمەي قالدى. مۇندايدا ەركەك بايعۇستىڭ قولىنان نە كەلەدى. ۇرعاشى بىرەۋ-مىرەۋ كەرەك. بىراق باسا-كوكتەپ بارۋدىڭ ورنى جوق. «تىلەۋىڭدى بەرگىرلەر, ءتاتتى ۇيقىدا جاتىر-اۋ» دەپ كىدىردى. سوسىن «قاتىنجاندى نەمە بىلەم. ايتپەسە وسى ۋاقىتقا دەيىن كىسى جاتۋشى ما ەدى؟!» دەيدى. مۇنىسى ەندى ارتىق. بۇنىڭ باسىنداعى كۇيدى ءبىلمەيدى عوي بۇلار. اڭگىمە باسىنداعى باس كەيىپكەردىڭ وي اعىنىنىڭ ءوزى نايزاباي شال حاراكتەرىن اشىپ, دارالاي باستاعان جوق پا؟!
... وسى ءسات شالقار دالانى اق مۇنارعا قۇنداقتاپ كۇن شىعىپ كەلە جاتتى. لەزدە كوز جەتەر جەردىڭ ءبارى نارتتاي نۇرعا بولەندى. جەر بەتىنە شاشىراي توگىلگەن مىڭ-cان ساۋلە كوزىن اشا باستاعان ءار كوك قىلتاناققا ءبىر سۇيكەنىپ, بيلەيتىندەي. قىر بىتكەن جادىراپ سالا بەردى.
سول مەزەت ءۇي جاقتان ۇشىپ كەلە جاتقان ساپاربەكتىڭ ۇلكەن بالاسىن كوردى. بالاعا قاراپ جۇگىرمەكشى ەدى, بۋىن-بۋىنى قالتىراپ, اتتاپ باسا المادى. جۇرەگى اتقاقتاپ سوعىپ, قولى ۇستاعان شىلبىرىن قىسا تۇسكەن.
«– اتا, ءشۇيىنشى, ءشۇيىنشى! اپام ۇل تۋدى, – دەدى بالا...
جاڭا عانا قىسىپ ۇستاپ تۇرعان ءبايگەتورىنىڭ شىلبىرىن بوس تاستاي بەرگەن شال ءالى قۇرىعانداي جۇرەلەپ وتىرا كەتتى».
كارى كەۋدە كۇمبىر قاعىپ, جۇرەك ءشىركىن ورەكپي سوقتى. الپىستىڭ تورتەۋىنە شىققانىن ۇمىتقانداي. ءوزىن جيىرما بەستەگى جىگىتتەي سەزىندى. كوزىنە جاس الۋ دەگەندى بىلمەيتىن شادىر شالدىڭ كوزىنەن ىستىق تامشىلار ىتقىپ كەتكەن-ءدى.
اياناتىن نە بار؟ توي. توقتى سويىلدى. ورىك-مەيىز داستارقانعا قويىلدى. بارىن ايايتىن ءتۇرى جوق شالدىڭ.
سەركە باۋىزدالدى, تاقىمعا باسىپ الگى جىگىتتەر كەتتى. نايزاباي شالعا جەلىك ءبىتتى مە, تاعات تابا المادى. اقىرى بايگەتورىنىڭ ۇستىنە قوندى.
«– ويپىر-و-و-وي! – دەدى ساپاربەك ونىڭ ىزىنەن كوز الماي قاراپ تۇرىپ. – كوكەم بايعۇستا ەس قالماعان-اۋ!؟».
ءيا, سولاي. اۋەلىندە كوكپارشىلاردى وراي ءوتىپ, اتىنىڭ باسىن ارەڭ ىرىككەن نايزاباي توپقا تۇسپەدى. ولاردىڭ تارتىسىنا كوڭىلى تولماي, «مىنالار كوكپاردى قور قىلدى-اۋ!» دەپ تۇرعانىندا كورشى كولحوزدىڭ جىگىتتەرى كەلىپ, دودانى قىزدىرىپ جىبەردى. ناعىز كوكپارشىلار. ءماستەگىن سابالاپ دوداعا كىرەتىن ءبىر اۋىلداسى: «نايزەكە-اۋ, مىنالار قوياتىن ەمەس قوي, – دەگەندە شال توپقا قالاي قويىپ كەتكەنىن بىلمەي دە قالعان ەدى».
«شالدىڭ كوز الدى – كوك مۇنار. ول بۇگىنگى كول-كوسىر قۋانىش ۇستىندە كەزدەسكەن قۇمارلىق وتىنا ورتەنىپ كەتۋگە بەيىل. بايگەتورىنىڭ ساۋىرىنا قامشى تيگەنى دە وسى. «كوكپاردى جىبەرسەم, نايزاباي اتىم قۇرىسىن!» كوكپارشىنىڭ تاقىمىنداعى سەركەنى الگىندە ءوزى اتاعانى, ەندى ونى تارتىپ اكەتسە, ۇيات بولاتىنى شالدىڭ ەسىندە جوق. «تۇڭعىشىم تۋعان كۇنى... كوكپار تارتقانىمنىڭ الدى-ارتى دا وسى بولسىن».
شال كوكپارشىعا جاقىنداپ-اق قالعان. بايگەتورى جەرمەن-جەكسەن بولىپ ۇشىپ كەلە جاتقان. ءاپ دەگەنشە الگى (كولدەنەڭدەگەن) بىرەۋ دە قيقۋلاپ قولتىق استىنا كەپ قاپتى. «قايت, كەيىن قايت! – دەپ شال ايقاي سالدى, – ولەسىڭ...».
ءبارى دە كوزدى اشىپ-جۇمعانشا ءوتتى دە كەتتى.
دالاقتاعان اڭگۇدىك الدىڭعى كوكپارشىنىڭ الدىنا كەسە-كولدەنەڭ كەلە بەرەم دەگەندە ۇلگەرە الماي قالدى. سو بويدا اناۋ سىتىلىپ كەتتى دە, ارتىنداعى بايگەتورى بار پارمەنىمەن الگى اتتىلىعا سوقتىعىپ, اناداي جەرگە ۇشىپ ءتۇستى...».
بۇل – ءتۇس مەزگىلى ەدى. اتتەگەن-اي! شالدى ءۇيىنىڭ وڭ جاعىنا اكەپ سالدى.
ەرتەڭىنە شالدى شىعارىپ بارا جاتقاندا بايگەتورىنىڭ كوزىندە جاس مولتىلدەپتى. ونى ەشكىم كوردى مە, كورمەدى مە, بەلگىسىز.
ال سول ءتۇنى بايگەتورى اۋىلدان قوزىكوش جەردەگى قورىمعا بارىپ, جاس قابىردىڭ باسىندا مەلشيىپ ۇزاق تۇرىپتى.
سول ءتۇنى جارىق دۇنيەگە جاڭا كەلگەن ءسابي دە تىنشۋ كورمەي, ۇزاق جىلاپتى.
سول ءتۇن – 1939 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ ناق ورتاسىنان اۋعان ءتۇن ەكەن... ءبىر شىعارمانىڭ سوڭى ءبىر قۋانىش, ءبىر وكىنىشپەن وسىلايشا اياقتالدى...
ەندىگى نىسانامىز – جازۋشىنىڭ «وت پەن ويىن» دەپ اتالاتىن رومانى بولسىن. ونى وقي وتىرىپ عۇمىردىڭ وت پەن ويىنداي كۇردەلى شىندىعىنا, جاڭاشىلدىق پەن ەسكىنىڭ شارپىسقان سۇمدىعىنا كۋا بولامىز.
«ءبىر كەزدە باسىمدى كوتەرسەم, بايلاۋلى جاتىر ەكەنمىن.
جان-جاعىما قارادىم.
الگى توعانباي جوق.
جانىمدا جاڭىل وتىر.
جىلاپ وتىر.
جاتقان جەرىم – پەرنەبەكتىڭ ءۇيىندەگى ءداۋ پەشتىڭ كەڭ بۇرىشى ەكەن. سۇر تەكەمەتتىڭ ءۇستى قاراقوشقىل نۇكتەلەرگە تولىپ كەتكەن. ءسىرا, مۇرنىم قاناسا كەرەك. ءتىلىم اۋزىما سىيمايدى. ەرىندەرىم دە يكەمگە كەلەر ەمەس. تىستەرىمنىڭ اراسىنا جىلىمشى ءبىر كىلەگەي تۇرىپ قالىپتى. جۇتىنسام-اق جۇرەك اينىتادى.
قىل ارقان بىلەگىمدى قيىپ بارادى. ءسال تارتىنسام-اق جانىم كوزىمنىڭ الدىنا كەلەدى. جۇلقىنبايىن دەسەم, جاڭىل ءتۇيىندى شەشە الار ەمەس».
قالەكەڭنىڭ «قوشتاسقىم كەلمەيدى» اتتى پوۆەسى, حيكاياتى وسىلاي باستالادى. ءبىرىنشى جاقتان, باستى كەيىپكەر اتىنان باياندالاتىن حيكايات. باستالادى دەيمىز, ال ءىس جۇزىندە بۇل – پوۆەستىڭ سوڭى... شىعارماداعى سيۋجەت باستى كەيىپكەرىمىز – 10 كلاستىڭ وقۋشىسى بوزبالا نۇرسەيىتتىڭ ءورىم, ءتىلى جوق قىز جاڭىلمەن تانىسۋىمەن ساباقتالىپ, بۇلاردىڭ اكە-شەشەلەرى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, اڭگىمە, ەكى جاس اراسىنداعى ءمولدىر سەزىم ويانۋىمەن بىرتە-بىرتە ادەمى ءوربي كەلىپ, سوتتالعان, دوعال, قاتىگەز جىگىت توعانبايدىڭ ارالاسۋىمەن كۇرت ءورشىپ, شيىرشىق اتىپ, شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەن. بۇعان سەبەپ – توعانبايدىڭ ايۋاندىعى. ول ءۇلبىرەگەن ادەمى مىلقاۋ قىزعا قاتتى قىزىعىپ, اكە-شەشەسى مومىن, قارتاڭ ادامدار, ال ءتىلسىز, ءالسىز قىز ەشكىمگە شاعىمدانا المايدى دەپ ەسەپتەيدى; ەندەشە «ايەلدىككە جارىمايتىن» قىزدى قۇشىپ, راقاتقا باتسا, ونىڭ ەشقانداي ايىبى جوق.
اۋىل سىرتىنداعى ۇجىمشار باقشالىعىنا قاراۋىل بولىپ ءارى جەڭىل-جەلپى كۇتىمىمەن شۇعىلدانىپ, دالا قوسىندا وتىرعان قوس ءۇيدىڭ (مۇنىڭ ءۇيى مەن جاڭىلدىڭ ءۇيى) ۇلكەندەرى قازاعا كوڭىل ايتۋعا كوكتالداعى ورتالىققا كەتىپ, نۇرسەيىت پەن جاڭىل ەكەۋى عانا قالعان. مىنە, وسى وڭاشالىق توعانباي ءۇشىن ىزدەگەنگە سۇراعان بولىپ جانىپ تۇسكەن. الدىندا ول دا جوق-تىن.
نۇرسەيىت اياق استىنان بىرەۋ باس سالىپ بۋىندىرىپ جاتقانداي, جاڭىلدىڭ جامان داۋىسى شىققانىنا قاراسا, توعانباي قىزدى قۇشاقتاپ الىپتى. جاڭىل بۇلقىنادى. توعانباي بۇلتارتپاي بۇكتەپ, استىنا باسپاقشى. نە ىستەۋ كەرەك؟ ءالى جەتپەسە دە ايقاسىپ اراشا ءتۇسۋى شارت.
نۇرسەيىت جالما-جان جەتىپ بارىپ, توعانبايدى توبىقتان ءبىر تەپتى...
پوۆەستەگى جاسوسپىرىمدىك تازالىق پەن جىرىندى جاۋىزدىقتىڭ جەكپە-جەگى, ءمولدىر ماحاببات پەن پەندەلىك عاداۋاتتىڭ مايدانى ءومىر ارەناسىنا وسىلاي شىعىپ, توعانباي مەن نۇرسەيىتتىڭ جان اياسپاس توبەلەسىنە ۇلاسقان.
قالەكەڭ, مىنە, وسى شىرقاۋ, شىتىرمان, سۇمدىق ءساتتىڭ ءبىر شوعىن – شىعارمانىڭ سوڭىن باسىنا شىعارىپتى. ارينە, ادەيى. وقىپ وتىرعان كىسىنى بىردەن «قالاي بولدى؟» دەگىزىپ ەلەڭدەتەر, قىزىقتىرىپ تا شيرىقتىرا ءۇيىرىپ تارتا جونەلەر ءساتتى, كوركەمدىك ءادىس بۇل.
«جاڭىل پەشتىڭ بۇرىشىنا بارىپ تىعىلىپتى. بىزگە قاراۋعا شاماسى جوق. ءبىر ۋىس بولىپ ءبۇرىسىپ قالعان.
توعانبايدىڭ ءتۇرى كىسى شوشىرلىق... توعانباي ءۇنسىز كەلدى دە, جاعىما تارتىپ-تارتىپ جىبەردى. كوزىمنىڭ وتى جارق ەتە قالدى.
– سەن نە ءوزىڭ؟ شىنىڭ با؟
ول جاعىما تاعى تارتىپ-تارتىپ جىبەردى.
– مۇنىڭ قىز قورىعىشىن. الدىمەن ك... قاراپ ال.
– ءالىڭ جەتەدى, – دەدىم مەن. – ۇر, ۇرا بەر. بىراق جاڭىلعا تيمە».
مۇنداي سوزگە كونىپ, تەزگە توقتاي قوياتىن توعانباي ما؟ ايتقانىن تىڭداماعان نۇرسەيىتتى ۇرىپ قۇلاتتى. نۇرسەيىت ورنىنان تۇرىپ جانە اراشالادى. توعانباي ەندى قالتاسىنان كەزدىگىن سۋىردى. «ءبىر ساتتە ول وزىنە قاراي جۇلقا تارتىپ, يەكتىڭ استىنان قايقايتا ءبىر ۇردى. شالقالاي بەرگەنىمدە ىشىمنەن ءبىر تەپتى. ودان ارعىسىن بىلمەيمىن...».
ەسىن جيناعاننان كەيىن بارىپ نە بولعانىن ءبىلدى.
توعانبايدىڭ بۇل قىلمىسى, ايۋاندىعى – داۋ جوق, جاڭىلدىڭ اكەسى پەرنەبەك پەن شەشەسى بيجامال ءۇشىن عانا ەمەس, نۇرسەيىتتىڭ ءوزى, شەشەسى ءۇشىن دە توبەدەن جاي تۇسكەندەي وقيعا.
جاڭىل ءۇشىن – ءتىپتى شوك.
سارابدال دا ساڭلاق سۋرەتكەردىڭ كەزىندە قازاق ادەبيەتىندە قۇبىلىس بولعان بۇل پوۆەسى قازىر دە سول قالپىندا قالىپ, وقىرمان حالىقتى مويىنداتادى دەسەك, مۇنىمىز تيتتەي دە ءجونسىز ماقتاۋ ەمەس-اق.
... «ەرتەڭىنە ەرتەلەپ پەرنەبەك كوكتالدان اربا اكەلدى دە, ءۇي مۇلكىن ءۇن-ءتۇنسىز ارتا بەردى. تىپتەن بار-ءبارىنە ءۋاج ءسوزى دايىن تۇراتىن اپاسىنىڭ ءوزى بۇعان ءلام-ليم دەپ اۋزىن اشقان جوق.
پەرنەبەك بۇرىلعان جوق. ءتومەن قاراعان قالپى قوس اتتىڭ جۇگەنىن قاعىپ-قاعىپ جىبەردى. اربا دوڭعالاقتارى سىقىر-سىقىر ەتىپ جىلجي جونەلدى.
– ساعان قاراپ بارادى جاڭىل. قوشتاسىپ قالساڭشى, – دەدى اپام مەنىڭ جەڭىمنەن تارتىپ.
– قوشتاسقىم كەلمەيدى, – دەدىم ج ۇلىپ العانداي!».
ءيا, نۇرسەيىت جاڭىلمەن قوشتاسقىسى كەلمەيدى. ەشقانداي دا. ول – العاشقى جۇرەگىن دۇرسىلدەتكەن مازداق سەزىمى, باستان كەشكەن بوزبالالىق شەرۋى, وزەگىن ورتەگەن وكىنىشى. توعانبايدان تاياق جەپ, جىعىلىپ تۇرسا دا, جەڭىلىپ, جەر بولىپ قالعان جوق. تۇڭعىش ماحابباتى – جاڭىل, تانىسقانى... – تايعاناتقان ءومىر. ءتىپتى توعانباي دا – جۇرەگىندە.
بوزبالا نۇرسەيىت باستان كەشكەن ءبىر ءومىر بەلەسىن: ماحاببات پەن مارحابباتتى, توبەلەس پەن تەبىرەنىستى ءبىز دە تاعى ءبىر رەت باستان كەشتىك. ءسال كومەسكىلەنگەنىمەن, ۇمىتىلماپتى, جارق ەتە جاڭعىرىپ, قايتادان جۇرەگىمىزدى اۋىرتىپ, جاڭىل مەن نۇرسەيىتتىڭ تازالىعى مەن تاباندىلىعى ءتانتى ەتىپ, مەرەيلەندىرىپ سالا بەردى. بۇل – قالداربەك اشقان ادەبي جاڭالىق, ەسكىرمەيتىن, جانىپ, جالىنداي بەرەتىن الەۋمەتتىك ادەمى جاقسىلىق.
مەن قالاعاڭنىڭ «باستاۋ» پوۆەسىن, «كوكتوبە» رومانىن, «ءۇمىت وتكەلى» جيناعىن كەزىندە جەكە پارىقتاپ, تالداعانمىن. بىراق مۇنىڭ ءوزى دە – قالداربەك نايمانباەۆتىڭ ءتول ءسوز ونەرىمىزدەگى تولاعاي ورنىن, اسقان اسۋلارى مەن اشقان جارقىن جاڭالىقتارىن تۇتاس بايقاپ, تولايىم باعالاۋعا ءالى دە جەتكىلىكسىزدىگى دالەل تىلەمەيدى. سول سەبەپتى دە ول – الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسى, اماندىق بولسا الداعى كەزدە دە ورالامىز. ويتكەنى, ونىڭ «سول ءبىر ءتۇن», «كوكەم ەكەۋمىز», «بەيمەزگىل قوناق», «تۇنگى جول», «ۇزاق جول», «اقكەنت كەشى», «ول ەكەۋى جانە مەن» پوۆەستەرى دە تەرەڭ تالداۋدى, ءادىل باعالاۋدى تىلەيتىنىن ايتا كەتكىمىز كەلەدى. ءتىپتى, جۋرناليستيكا سالاسىنداعى ەڭبەكتەرى دە جەكە زەرتتەپ, زەردەلەۋدى قاجەتسىنەتىنى اكسيوما.
حالقىمىزدا ەجەلدەن قولدانىلىپ كەلە جاتقان «ەلدىڭ اتىن ەر شىعارادى, ەردىڭ اتىن ەل شىعارادى» دەگەن ماقال بار. كەرىسىنشە, ەلى جوق – ەر جەتىم, ەرى جوق ەل دە جەتىم. ال بۇگىنگى كۇنى ءبىز ەرى از ەمەس, ەلى دە قۇل ەمەس, بوستان, باقىتتى مەملەكەتپىز. ءتىپتى, ماقساتى ۇلى ۇلتپىز. ال سونداي ەلى بار ەر, قابىرعالى قالام قايراتكەرى قالداربەك نايمانباەۆتىڭ, 60 جىلدىعى كوزى تىرىسىندە, 70 جىلدىعى كوزى كەتكەن سوڭ 2009 جىلى از-كەم اتالىپ وتكەن الەۋمەت اعاسىنىڭ, ادەبيەت جاعاسىنىڭ اتىندا ءالى ءبىر مەكتەپ, ءبىر كوشە دە جوقتىعىن, قايتىس بولعانىنا قاتىستى شىققان ءبىر ەستەلىك-ەسسە, ەكى شىعارمالار كىتابىنان باسقا ەشتەڭەسى قايتا باسىلماۋىن قالاي تۇسىنەمىز؟ ونىڭ ومىردەن وزعانىنا دا 10 جىل تولىپتى. ەڭ قۇرىعاندا تيتتەي ون ءىس بىتىرىلمەۋى نەلىكتەن؟ وتكەن ءوتتى, «ەشتەن – كەش جاقسى». قالداربەك نايمانباەۆ 75-كە تولدى. ولمەيتۇعىن ءسوز, وشپەيتۇعىن ءىز-ءىس قالدىرعان ازاماتقا بيلىك پەن بۇقارا بولىپ, ءتيىستى مينيسترلىكتەر, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى بولىپ قۇرمەت كورسەتسەك, كانە! اشىعىن ايتساق, مۇنداي شارا-شارۋالاردىڭ قالەكەڭە تۇككە كەرەگى جوق, بۇلار مىنا بىزگە – وزىمىزگە, حالىققا, قازاق ەلىنە كەرەك.
قالامگەردىڭ جەتى تومدىق شىعارمالار جيناعىن مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا كىرگىزىپ, جارىققا شىعارساق. تۋعان جەرىنىڭ تورىندە ءمۇسىنى تۇرسا, وبلىس ورتالىعىنىڭ ورىندە ەڭسەلى ەسكەرتىش ورناتىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. مەكتەپكە, كوشەلەرگە ەسىمى بەرىلۋى كەرەكتىگىنىڭ باسى اشىق نارسە دەپ بىلەمىز.
ءوز باسىم اعامىز تۋرالى «قازاقتىڭ قالداربەگى» اتتى تولىمدى ەسسە, ەستەلىكتەر جيناعىن قۇراستىرىپ, جەكە سىن كىتابىمدى دايىنداۋعا كىرىسىپ كەتتىم.
«ءبىلىم» باسپاسى 2009 جىلى «ءسىز كۇتكەن كىتاپ» سەرياسىمەن قالداربەك نايمانباەۆتىڭ «داڭق تۇعىرىندا» اتتى تۇڭعىش دەرەكتى حيكاياتتارىنىڭ باسىن قوسىپ قايتا جاريالاپتى. بۇل كىتاپ كەزىندە اۆتوردىڭ اتىن بىردەن شىعارعان, سپورت تاقىرىبىندا جاڭالىق بولىپ, قازاقتان شىققان ايگىلى بالۋان ابىلسەيىت ايحانوۆ پەن ءباھادۇر بوكسشى ءابدىسالام نۇرماحانوۆتار تۇلعاسىن تانىستىرعان, جاستار ءسۇيىپ وقىعان تاماشا تۋىندى بولاتىن. سونى قايتا وقي وتىرىپ ويعا ورالعانى – جاس قالداربەك نايمانباەۆتىڭ دا بەلگىلى بوكسەر, كەيىن كوپتىڭ الدىنا شىعىپ, كوزگە ءتۇسىپ جۇرمەسە دە, بابىن ساقتاعان سپورتشى بولعانى ەدى. كەزىندە قازاق جاستارىن ءدۇر سىلكىندىرىپ, ولاردىڭ اتا جولىن قۋىپ, كۇرەس پەن جۇدىرىقتاسۋعا جاپپاي بەت بۇرۋىنا مۇرىندىق بولعان بۇل كىتاپ قايتا-قايتا جارىق كورىپ تۇرسا دا ارتىق ەمەس. بۇعان قوسا مەن «اشقان» تاعى ءبىر جاڭالىق كۇللى ەلدى دە ەلەڭ ەتكىزەرىنە كۇماندانبايمىن. قولىما ەرعالي مۇحيتدينوۆتىڭ «قازاق كۇرەسى» اتتى كىتابى ءتۇستى.
كىتاپتا قالداربەك نايمانباەۆقا قاتىستى «1992 جىلى وتكەن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا بەلگىلى قالامگەر, وسى قاۋىمداستىقتىڭ تورالقاسى ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قالداربەك نايمانباەۆ پەن ەرعالي مۇحيتدينوۆتىڭ باستاماسىمەن قازاق كۇرەسىنەن حالىقارالىق كۇرەس فەدەراتسياسى قۇرىلدى. 2002 جىلى تۇركىستاندا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا قالداربەك نايمانباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسىنىڭ فەدەراتسياسى بولىپ قايتا ومىرگە كەلدى», دەگەن دەرەك بار ەكەن. بايقايسىز با, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدەگى ۇلتتىق كۇرەسىمىزدىڭ جاندانىپ, ومىرگە كەلۋىنىڭ باستاۋىندا قالداربەك نايمانباەۆ تۇر. قازاق كۇرەسى وداعىنىڭ تۇڭعىش جەتەكشىسى قالداربەك نايمانباەۆ.
قايراتكەر قالداربەك نايمانباەۆ شىنىندا دا وتە ىسكەر, باتىل, سەرى, ۇيىمداستىرعىش, بەدەلدى جان بولسا دا, كوپ نارسە تىكەلەي ءوز قولىندا تۇرسا دا, قايسىبىر قالامگەرلەر «جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتەتىن پىسىق» دەپ جاڭىلىسىپ, جالا جاۋىپ ءجۇرگەندەي, جىلپوس ەمەس-ءتىن. جەكە باسىنا كەلگەندە تىم سىپايى, سىرباز, «وزىمە ەمەس, وزگەلەرگە بولسىن» دەيتىن قاناعاتشىل, ارلى جان بولاتىن. سونىڭ ءبىر ەرەك مىسالى – ارىپتەستەرىنىڭ بارىنە وكىمەتتەن اتاق, سىي-سياپات سۇراپ, وردەن, پاتەر ۇلەستىرە ءجۇرىپ, وزىنە ءبىر اتاق, نە ءبىر وردەن الماعانى. مىنە, سونداي تىم سىپايىلىقتان مىنا جولى دا ءوزىن كورسەتىپ, قاسىندا جۇرگەن بىزگە «مەن ەلىمىزدەگى قازاق كۇرەسىنىڭ تۇڭعىش ۇيىمىن قۇردىم» دەپ ايتپاپتى دا. ناق وسى دەرەكتەن, قالەكەڭ قولعا العان اسا ماڭىزدى باستاماشىلىقتان – بىتكەن ىستەن جانە ءبىر ۇسىنىس وزىنەن ءوزى تۋىنداماي ما؟ وسى ءارتۇرلى ادامدار اتىنداعى نەشە ءتۇرلى تۋرنيرلەر, جارىستار ءوتىپ جاتىر عوي. سوندا نەگە قالداربەك نايمانباەۆ اتىنداعى ءداستۇرلى ەلدىك نەمەسە وڭىرلىك قازاق كۇرەسى سايىسىن وتكىزبەسكە؟!
وسىلاي ايتا بەرسەك, قازاقتىڭ قالداربەگىنە قاتىستى باسقا دا ورىندى, پايدالى, تاعىلىمدى شارا-شارۋالار بوي كورسەتەر ەدى. ءجا, ءبىز وسىمەن ماقالامىزدى شيىرايىق. امان بولساق, ەر-ازامات بەل شەشىپ كىرىسسە, ومىردەن وزعان ارىسىمىزدى ارداقتايىق, قۇرمەت كورسەتەيىك, ءسويتىپ, كەيىنگىگە ۇلگى قالدىرايىق دەسە, بىتپەيتىن ءىس, تىندىرىلمايتىن تىرشىلىك بولماسى ايداي انىق ەمەس پە؟!
باقىت ساربالا ۇلى.