شاحانعا شاھاردان كوشە بۇيىرا ما؟

نەسىن جاسىرامىز, ناسيحات جۇ­مىستارى جۇرگىزىلمەگەندىكتەن كەرە­كۋدىڭ قازىرگى جاستارى شا­­حان ءمۋسيندى بىلمەيدى دە. عا­لامتوردىڭ كومەگىنە جۇگىنسە دە تولىمدى اقپارات تابۋى ەكىتالاي. ولاردىڭ كىناسى جوق. جو­عارىدا ايتتىق قوي, ەشقانداي شارا ۇيىم­داستىرىلماعاندىقتان جۇرت­­شىلىق قانداي دا ءبىر ماع­لۇماتتان ماقۇرىم. ايتپەسە, وڭىردە ءتىرى ادام­داردىڭ قۇرمەتىنە مادەني-سپورتتىق ءىس-شارالار وتكىزىلىپ جاتادى. شاحان ءمۋسيننىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, جىلىنا ءبىر رەت بولسىن اۋقىمدى كەش ۇيىمداستىرۋعا كىم كەدەرگى؟ بۇل جەردە پاندەميانى سىلتاۋ ەتە المايمىز. ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتكەن, كۇرەسكەن ەرلەردىڭ ەستى دۇنيەلەرى ەسكەرۋسىز قالىپ ەسكىرىپ بارا جاتقانى وكىنىشتى-اق.

بىرەۋ بىلەر, بىرەۋ بىلمەس شا­حان مۋسين 1913 جىلى جەل­توقساندا پاۆ­لودار وبلىسى ماي اۋدانىنىڭ اقجار اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1932 جىلى وقۋدان تۋعان جەرىنە ورالعان ول اشتىقتان قىناداي قىرىلعان حالقىن كورىپ, ەت جۇرەگى ەزىلىپ, ادىلدىك ىزدەپ «ناركومعا حات» دەگەن ولەڭ جازادى. سول ولەڭى ءۇشىن سوتتالىپ, 10 جىل كولىماعا, 8 جىل سىبىرگە ايدالىپ, ءومىرىنىڭ 18 جىلىن تار قاپاستا وتكىزەدى.

اقىننىڭ جارى, بەلگىلى عالىم رابيعا سىزدىقوۆا ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە: «شاحاڭ ەڭ العاش گپۋ-دىڭ تۇرمەسىنە 1936 جىلدىڭ 6 قاڭتارىندا قامالادى, ۇستالۋ سەبەبى – سەمەيدە كەڭەس  وكىمەتىنە قارسى ۇلتشىل ۇيىم بولىپتى-مىس, ءبىراز ادام ۇستالادى. ماس­كەۋدىڭ وزىنەن كسرو جوعارعى سوت كوميسسياسى كەلىپ تەكسەرىپ, ەرەسەكتەردى  3-5 جىلعا سوتتاي­دى, ال شاحاڭا شارتتى تۇر­دە ەكى جىل بەرىپ, بوساتىپ جىبەرەدى. 22-23-تەردەگى بويداق جىگىت ۇلتشىلدىق ارەكەتپەن كوپ نارسەنى قيراتىپ تاستاماعان بولار دەسە كەرەك. بىراق كوپ ۇزاماي 1937 جىلدىڭ باسىندا تاعى قامايدى, بۇل جولعى ايىبى: سەمەيدە كونتررەۆوليۋتسيالىق جاستار ۇيىمى بولىپتى-مىس, سونى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى شاحان مۋسين بولىپتى-مىس. ءسويتىپ, تۇرمە ەسىگىن ەكىنشى رەت اشادى. كولىمادان امان كەلىپ, ەندى ازات ومىرگە كوشتىم بە دەپ جۇرگەندە, 1948 جىلى تۇرمەگە ءۇشىنشى رەت تاعى قامالادى. ول – بۇرىن سوتتالىپ, ايدالعانداردى قايتادان ۇستاپ 25 جىلعا سىبىرگە جەر اۋدارۋ ناۋقانى باستالعان كەزەڭ بولاتىن», دەيدى.

تار قاپاستان 1954 جىلى بوساپ شىعىپ, سول ۋاقىتتان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن 45 جىل بويى تەاتر ساحناسىنان تۇسپەي, مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىكتەرى قاتارىنان تابىلادى.

بىردە بەلگىلى اقىن قاليجان بەك­حوجين شاحاڭنان:

– شاحان, سەن وسى ءتۇرىڭدى بەر­مەي, اسا قارتايماي قالاي ساقتا­لىپ ءجۇرسىڭ؟ – دەپ سۇراسا, شاحان:

– ە, ەتتى بۇزىلماسىن دەپ مۇزدات­قىش­تا ساقتايدى عوي, مەنى دە 20 جىلداي 45-50 گرادۋستىق قاقاعان ايازى بار, قىسى 9 ايعا دەيىن سوزىلاتىن تابانىڭنان وتكەن ىزعار ميىڭنان ءبىر-اق شىعاتىن سۋىق جەردە ساقتادى. ەكىنشىدەن, ديەتا ساقتاعان ادام كوپ اۋىرماستان دەنە ءبىتىمى بىرقالىپتا قارتايماي جۇرەدى دەيدى عوي, مەنى سان جىلدار اشقۇرساق ۇستادى. ۇشىنشىدەن, ەشكىم ۇرىپ-سوعىپ كەتپەسىن, جۇيكەسى تىنىش بولسىن دەپ 10 جىلداپ ءتورت بۇرىشتان ءتورت كۇزەتشى مىلتىق ۇستاپ كۇزە­تىپ تۇردى, مەن ساقتالماي, كىم ساق­تالادى؟! مەنىمەن بىرگە بول­ساڭ, سەن دە قارتايماس ەدىڭ, – دەپتى.

ش.مۋسين جايلى ەستەلىكتەر كوپ. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ: «مەن شاحان مۋسيننەن ومىر­دە دە, ونەردە دە كوپ نارسە ۇيرەندىم. ول كىسى ىشكى مادەنيەتى جوعارى, كورگەنى كوپ, اقىنجاندى ازامات ەدى. ءبىز سول كەزدەرى جاستار ەدىك, ول كىسى باۋىرىنا تارتىپ, ەركەلەتتى» دەپ ەسكە الادى.

جازا بەرسەك, ءوز ۇلتىنىڭ ادال پەرزەنتى شاحان مۋسين جاي­لى ماعلۇمات جەتەرلىك. دە­سە دە, ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار ات­قارىلىپ جاتىر ەكەن دەگەن ويمەن تۋعان جەرى – ماي اۋدانىنداعى زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە حابار­لاستىق.

اقجار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, جەر­گىلىكتى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى حاليدا قۇرماشەۆانىڭ ايتۋىنشا, 2013 جىلى شاحان ءمۋسيننىڭ 100 جىلدىعى اۋىل كولەمىندە عانا اتاپ ءوتىلىپتى. سودان بەرى ۇنسىزدىك جايلاپتى.

– بيىل اۋىلىشىلىك جينالىس­تا تۇرعىندار «نەگە داڭقتى جەر­لەسىمىزدى قادىرلەمەي ءجۇر­مىز؟» دەپ باتىل قادامداردى جاساۋعا وقتالدى. بۇگىندە اۋىل مەكتەبىنە ەسىمىن بەرۋ, مەكتەپ الدىنا ءمۇ­سىنىن قويۋ سياقتى جۇمىستاردى قولعا الۋ كوزدەلۋدە. ءساتىن سالسا, الداعى جاڭا وقۋ جىلىندا مەكتەپ الدىندا اقىننىڭ ءمۇسىنى بوي كوتەرەدى دەگەن سەنىم مول. نەگىزى وسىدان 4-5 جىل بۇرىن مەكتەپكە شاحان ءمۋسيننىڭ اتى بەرىلەدى دەپ ءسۇيىنشى حابار جەتكەن بولاتىن. بىراق بەلگىسىز سەبەپپەن جابۋلى قازان كۇيىندە قالدى. كەلەسى جىلى شاحان ءمۋسيننىڭ تۋعانىنا – 110 جىل. سوندىقتان قۇزىرلى ورگاندار ۇلكەن شارۋا­لاردى اتقارسا دەگەن تىلەگىمىز بار. ءبىز, اۋىل تۇرعىندارى ءوز تاراپىمىزدان بىرلىگىمىزدى تانىتىپ, مادەني-سپورتتىق شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسۋعا دايىنبىز! – دەيدى زەينەتكەر.

ساۋالىمىزدى وبلىستىق ما­دەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جا­نە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنا دا جولدادىق. باسقارما باسشىسى­نىڭ ورىنباسارى مەدەت تاۋاسقان كوشەگە ياكي نىسانعا تۇلعانىڭ ەسىمىن بەرۋدىڭ ءوز رەتى بار ەكەنىن ايتتى.

– قولدانىستاعى زاڭنامالىق اك­تى­­لەرگە سايكەس مەكەمەلەرگە جەكە ادامداردىڭ ەسىمىن بە­رۋ ماسە­لەسى رەس­پۋبليكالىق ونو­ماس­تيكا كو­ميس­سياسىنىڭ وڭ قو­رى­تىندىسىنا سايكەس, ەل ۇكى­مەتىنىڭ قاۋلىسى نەگىزىندە بەرىلەدى. ەڭ اۋەلى كوميسسياعا جەكە ادامنىڭ ەسىمى بەرىلەتىن مەكەمەنىڭ ۇجىمدىق كەلىسىمىنەن كەيىن عانا جولدانادى. بۇل رەتتە وسى ۋاقىتقا دەيىن ماي اۋدانىنىڭ اتقارۋشى ورگاندارى تاراپىنان اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنە شاحان ءمۋسيننىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ەشقانداي قۇجاتتار تۇسكەن جوق. كوشە بەرۋ ءىسى دە ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ قاعيداسىنا سايكەس ارنايى وتكىزىلەتىن كوپشىلىك تىڭداۋلاردا رەتتەلەتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. 2018 جىلدان باستاپ كوشەلەر مەن نىساندارعا كىسى ەسىمىن بەرۋ جۇمىستارى ۇكىمەت جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكا كوميسسياسىمەن ماقۇلدانىپ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن كەلىسىلگەن «تاريحي تۇلعالار» ءتىزىمى بويىنشا جۇرگىزىلۋدە. ءتيىستى ورگانعا ول تىزىمگە شاحان ءمۋسيندى كىرگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىس حات جولدانعانىمەن, ەنگىزىلمەدى. الداعى ۋاقىتتا ءتىزىم بويىنشا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ورىن العان جاعدايدا بۇل ماسەلەنى ەسكەرەتىن بولامىز, – دەيدى مەدەت تاۋاسقان.

باسقارما باسشىلىعى بيىل ەكىنشى جارتىجىلدىقتا شا­حان ءمۋسيننىڭ 110 جىلدىعى قارساڭىندا ماي اۋدانىندا «قازاقتىڭ ايالى ازاماتى» اتتى پورترەتتىك كەش, «ساحنا ونەرىنىڭ ساردارى – شاحان مۋسين» تانىمدىق ساعاتى, كىتاپ كورمەلەرى, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كوركەم فيلمدەر كورسەتىلىمى جانە شىعارماشىلىق كەشتەر ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانعانىن حابارلادى.

بۇل ماسەلەمەن ماي اۋدانى­نىڭ اكىمى اعىباي امىرينگە حابارلاستىق. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋدان جۇرتشىلىعى شاحان مۋسيندەي زاڭعار تۇلعاسىن ۇمىتپاق ەمەس. سوڭعى جىلدارى جەرگىلىكتى تاريحشىلار, جۋرناليستەر, قوعام بەلسەندىلەرى شاما-شارقىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتقان كورىنەدى.

– اقجار اۋىلدىق مەكتەبىنىڭ الدىنا قويىلاتىن ءمۇسىن دا­يىن دەسە دە بولادى. ءمۇسىن قويىلماستان بۇرىن مەكتەپكە ەسىمى بەرىلسە دەگەن تىلەگىمىز بار ەدى. ازىرگە قۇزىرلى ورگاندارمەن بايلانىس ورناتىپ, ەسىم بەرۋگە بايلانىستى قۇجاتتاردى رەتتەپ جاتىرمىز. ونىڭ دا وزىندىك ءتارتىبى, تالابى بار. ءبىر كۇندە شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. جالپى, شاحان ءمۋسيننىڭ عيبراتتى عۇمىرىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەتىن بولادى, – دەدى اۋدان باسشىسى.

ءيا, كەلەسى جىلى شاحان ءمۋ­سيننىڭ تۋعانىنا – 110 جىل! پاۆ­لودارلىقتارعا داڭقتى جەرلەسىن قۇرمەتتەپ, ەلەپ-ەسكەرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى ۋاقىت. الدە تاعى 10 جىل قاجەت پە ەكەن؟! ءبىر رەتتىك مادەني-سپورتتىق ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋمەن, استا-توك اس بەرۋمەن ءىس بىتپەيدى. تاريحي تۇلعانىڭ ەسىمى كوشەگە نەمەسە مادەنيەت ورداسىنا بەرىلسە, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا قامقورلىق دەگەن سول بولماق. عيبراتتى عۇمىرىن ناسيحاتتاۋ­دى دا ۇمىت قالدىرماعان ءجون.

پاۆلودار وبلىسى