مۋزىكا سالاسىنىڭ مۇزبالاعى

پەرنەبەك مومىن ۇلى تۇر­كى­س­تان وبلىسى (بۇرىنعى وڭتۇستىك قازاقستان) تۇلكىباس اۋدانى كوك بۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەل­گەن. اكەسى ەرتەرەك دۇنيەدەن وزادى. مارقۇم اكەسى بالالارىن «ادامعا ەڭ الدىمەن كەرەگى – ادامگەرشىلىك. وسى ابزال قاسيەتتى جوعالتپاڭدار», دەپ تاربيەلەگەن. دومبىرا شەرتىپ, ىڭىلداپ وتىرىپ, پەرنەبەككە «وسى ونەردى يگەرسەڭ دە جامان بولماس» دەيدى ەكەن. بالاسىنىڭ اتىن پەرنەبەك قويۋىن دا سول كۇيشىلىگىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك. اكەنىڭ كۇ­يىن, انانىڭ ءانىن ەستىپ وسكەن پەرنەبەك كۇي ونەرىنە بەت بۇرا باستايدى. پەرنەبەك 7-سىنىپتى ۇزدىك بىتىرەدى. اناسى «قاراعىم, سەندەردىڭ ءبارىڭدى اسىراۋ ماعان وڭاي ەمەس. بالىقشىدا مەكتەپ-ينتەرنات بار ەكەن. سەيىتكارىم نۇرماتوۆ دەگەن ديرەكتورمەن كە­لىسىپ كەلدىم. سەنى قابىلدايتىن بولدى, كەلەسى جىلدان باستاپ سوندا وقيتىن بولاسىڭ», دەيدى. بۇل ەل ەسىن جيا باستاعان 1948 جىل ەدى.

مەكتەپتە پەرنەبەك بەلسەندى وقۋشىلاردىڭ ءبىرى بولادى. حورعا جەتەكشىلىك جاسايتىن ۇلتى نەمىس مۇعالىمنىڭ سوڭىنان قالماي ءجۇرىپ, اككوردەون اسپابىندا ويناۋدى ۇيرەنەدى. بىردە ۇستازى وعان مۋزىكالىق قابىلەتى جوعارى ەكەنىن ايتىپ, كونسەرۆاتوريا­عا بارۋعا كەڭەس بەرەدى. بالا پەرنە­بەك سوندا كونسەرۆاتوريا دەگەن ءسوزدى ءبىرىنشى رەت ەستىگەن ەكەن. پەرنەبەكتىڭ ونەر يەسى بول­سام دەگەن ارمانى اسقاقتاي تۇ­سەدى. اناسى كولحوزدا جۇمىس ىستەيدى, ارتىق قاراجات جوق. اكەسى كوزى تىرىسىندە ءنان ىسەككە ساتىپ العان بەس گەكتار باۋ-باق­شاسى بولعان. ول جەرگە بيداي, ارپا, تارى, نوقات ەگەتىن. الما, ورىك, شيە سياقتى نەشە ءتۇرلى جەمىس اعاشتارى جايقالىپ ءوسىپ تۇراتىن. امالسىزدان وسى جەردى ساتۋعا تۋرا كەلەدى. ارمان قۋعان وجەت بالا پەرنەبەك مەكتەپ ديرەكتورىنا بارىپ, «اعا, مەن الماتىعا وقۋعا بارعىم كە­لە­دى, مەنى جىبەرەتىن شەشەمنىڭ قا­راجاتى جوق. ءسىز ءبىزدىڭ باۋ-باق­شانى ساتىپ الىڭىز», دەپ ويىن اشىق ايتادى. اقىرى سول كىسىگە جەر ساتىلادى.

1951 جىلى كونسەرۆاتوريا تابالدىرىعىن اتتاپ, احمەت جۇ­با­نوۆتىڭ الدىندا ەمتيحان تاپ­سىرادى. ءوز قۇلاعىمەن ەستىپ ۇيرەن­گەن كۇيلەردى دومبىرادا تار­تىپ, ءبىر-ەكى ءان ايتىپ بەرەدى. باعى جانىپ, سىناقتان ءوتىپ, جۇبانوۆتىڭ شاكىرتى بولىپ قابىلدانادى. العاشىندا قوبىز-پريما كلاسىندا وقىپ جۇر­گەن ول كەيىن باس قوبىز كلاسىنا اۋىسادى. ءسويتىپ الماتى­داعى قۇرمانعازى اتىنداعى مەم­لە­كەتتىك كونسەرۆاتوريانىڭ ستۋ­دەنتى اتانادى. مۇندا ۇلت­تىق مۋزىكا ونەرىنىڭ كورنەكتى قاي­رات­كەرلەرى, دوتسەنت-پروفەس­سورلار ف.بالعاەۆا, ب.سا­رى­باەۆ, ف.مانسۇروۆ, ل.حا­ميدي, ش.قاجىعاليەۆ, ل.شارگو­رود­سكي, س.شابەلسكي, ع.بيسەنوۆا, ق.مۇحيتوۆ سياقتى, ت.ب. تۇلعا­لار­دان ءتالىم-تاربيە الادى. وزىمەن قاتار وقىعان م.بەستىباەۆ, ت.توق­تاروۆ, ن.جومارتوۆ, م.قۇس­­­پان­عاليەۆ, ر.وتەگەنوۆا, ال جو­عا­رى كۋرستاعى د.تەزەكباەۆ, ج.ەر­­كىنبەكوۆ, د.بوتباەۆ, كۋرسى تومەن م.داۋىتباەۆ, ۆ.تەن, ق.ايناقۇلوۆتارمەن جاقسى قا­رىم-قاتىناستا بولىپ, قىزىق­تى ستۋدەنتتىك جىلداردى بىرگە وتكىزەدى.

1956 جىلى كونسەرۆاتوريانى تامامداعان پەرنەبەكتى ديپ­لومى قولعا تيەر-تيمەستەن بەس جىل بويى «قايسار بالا» دەپ اتايتىن احمەت جۇبانوۆ وزىنە شاقىرىپ: «قايدا بارىپ, قانداي جۇمىس ىستەمەك ويىڭ بار؟» دەپ سۇرايدى. «مۋزىكانت بولاتىن شىعارمىن», دەيدى پەرنەبەك. «مۋزىكانت دەيمىسىڭ؟ ال مەن سەنى سەمەيدە بۇدان ءبىر جىل بۇرىن اشىلعان مۋزىكالىق ۋچيلي­ششەگە ديرەكتور بولۋعا ۇسىندىم. قازىر مادەنيەت مينيسترلىگىندەگى كادر­لار باسقارماسىنىڭ باستىعى ع.عاپپاروۆقا باراسىڭ, قالعا­نىن سول جەردە ايتىپ ءوزى رەتتەي­دى. ەسىڭدە بولسىن, بۇل شەشىلىپ قويعان ماسەلە. مادەنيەت ءمي­نيسترى ءامىر قاناپين بىلەدى. پالەن-تۇگەن دەپ جۇرمە. سەمەي­دەگى ۋچيليششە ءتورت اياعىنان اقساپ, جۇمىسى جۇرمەي تۇر. سونى جولعا قوياسىڭ, ول قولىڭنان كەلەدى, مەن ساعان سەنەمىن», دەپ ك ۇلىمسىرەيدى احمەت قۋان ۇلى.

ءسويتىپ وقۋدى جاڭا بىتىرگەن جاس جىگىت مادەنيەت ءمينيسترى­نىڭ بۇيرىعىمەن سەمەيدە جاڭا اشىلعان مۋزىكالىق ۋچيليششە­نىڭ ديرەكتورى قىزمەتىنە تاعا­يىندالادى, ەڭبەك جولىن, اباي مەن اۋەزوۆتىڭ تۋعان جەرىنەن باستايدى.

ءمۇسىنى سىمداي تارتىلعان سۇلۋ, باتىر تۇلعالى, كۇش-قۋا­تى كەمەلىنە كەلىپ تۇرعان كو­رىك­تى جىگىتتى سىرتتاي ۇناتقان قىز­دار كوپ ەدى. پەرنەبەك اتاق­تى قىل­قوبىزشى داۋلەت مىقتى­باەۆتىڭ قىزى تامارامەن كوڭىل جاراستىرىپ, وتاۋ قۇرادى.

جاس باسشى پيونەرلەر سارا­يىندا اشىلعان نە وقيتىن عي­ماراتى, نە جاتاقحاناسى جوق, مۇعا­لىمدەرگە, ءتىپتى وزىنە دە پا­تەر جوق, بار-جوعى 7-8 بولمەسى, ەكى قا­زاق مۇعالىمى, وتىز بەس ستۋ­دەنتى مەن ءمورى عانا بار وقۋ ور­نىن قابىلداپ الادى. سەنىپ تاپسىرعان جۇمىستى ءارى قاراي الىپ كەتۋ كەرەك, اقىلداساتىن ەشكىمى جوق, ءوزىن-ءوزى قامشىلاپ, ىزدەنۋگە تۋرا كەلەدى. ورىستىڭ اتاقتى پەداگوگتەرىنىڭ كىتاپتارىن تۇگەلدەي وقىپ شىقتى. ىسكەر باسشىلاردىڭ تاجىريبەسىنە دەن قويدى. ءوزىن-ءوزى قامشىلاپ, كۇنى-ءتۇنى ىزدەنەدى.

پيانينو, سكريپكا, ءان كلاسىنا قوسىمشا سول جىلدارى قوبىز, دومبىرا, بايان كلاسسى اشىلادى. الماتىعا ارنايى بارىپ, بەلگى­لى شەبەر قامبار قاسىموۆتىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ اراسىنان ون ەكى دومبىرا, جەتى قوبىز سياقتى حالىق اسپاپتارىن تاڭداپ الىپ كەلەدى. ادال ەڭبەگىمەن, قايسارلىعىمەن كوزگە تۇسە باس­تاعان جاس جىگىت سول كەزدەگى ما­دەنيەت ءمينيسترى ءا.قاناپينگە جولىعىپ, ماسكەۋگە بارۋ تۋرالى ويىن ايتادى. ونداعى ماقساتى – ۋچيليششەگە قاجەتتى كلاسسيكا­لىق اسپاپتار الۋ. ماسكەۋگە ساپار شەگىپ, وداقتىق ءمينيستردىڭ قابىلداۋىندا بولادى. ابايدىڭ, مۇحتاردىڭ ەلىنەن كەلگەنىن ايتىپ, وقۋ ورنى مۋزىكالىق اسپاپ­تارعا ءزارۋ ەكەنىن جەتكىزەدى. وداق­تىڭ مادەنيەت ءمينيسترى سوزگە كەلمەي, ءوزىنىڭ سالا باسشىسىمەن حابارلاسىپ, ماسەلەنى تەز ارادا شەشىپ بەرۋىن تاپسىرادى. سول جەردە پ.مومىنوۆ ءا.قاناپينگە تەلوفون سوعىپ, قارجى ماسەلە­سىن دە شەشىپ الادى. ايتقان ءوتىنى­شى ورىندالىپ, پ.مومىنوۆ سە­مەي­گە قايتىپ ورالعاندا, مۋزىكا­لىق اسپاپتاردىڭ كەلگەنى تۋرا­لى قۇجاتتى كورەدى. قۇجاتتا 1 كون­تسەرتتىك رويال, 7 پياني­نو, 57 ۇرمەلى اسپاپ دەپ كور­سە­­تىلگەن. مۇنداي اسپاپتار قازاق­ستاندا ءوڭىڭ تۇگىلى تۇ­سىڭ­دە دە كورمەيسىڭ. ءسويتىپ «قاي­سار با­لا» ۋچيليششەنىڭ وقۋ-ادىستە­مە­لىك قورىن قويماي ءجۇرىپ تولىق­تىرادى.

پەرنەبەكتىڭ جۇمىسقا كەل­گە­ن­ ەكىنشى جىلىندا وقۋشى سانى 240-قا ارتادى. وسىنشا وقۋشى­نى ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولماي, وقىتاتىن ورىن جەتىسپەيدى. جاس مامان قالا, وبلىس باسشىلارىنا قايتا-قايتا ءوتىنىش جازادى. ولاردان قاي­ران بولماي, ۋاقىت سوزىلا بەرگەن سوڭ, وداق, رەسپۋبليكا ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە حات جولدايدى. بۇل ەكى ارادا ۇستازى احمەت جۇبانوۆ «قايسار بالا» دەپ اتايتىن پەرنەبەك, ەندى سەمەيلىك باسشىلار تاراپىنان «داۋكەس بالا» اتانادى. كوپ ۇزاماي ديرەكتوردىڭ اتىنا: «گۋرەۆكە بارىپ, سەمەيدەگى ۋچيليششەنى سوندا كوشىرۋ تۋرالى جايىندا وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆپەن كەلىسىم جاساۋعا 10 كۇنگە رۇقسات ەتىلسىن. مينيستر ءا.قاناپين» دەگەن تەلەفونوگرامما كەلەدى.1958 جىل. شىلدە ايى. پەرنەبەك مومىن­ ۇلى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ وكىلى رەتىندە گۋرەۆكە (قازىرگى اتىراۋ وبلىسى) ساپار شەگەدى. وقۋ ورنىنا كەرەكتى: عيمارات, وقۋ قۇرال جابدىقتارى, جا­تاقحا­نا, ۇستازدارعا پاتەر سياق­تى ما­سەلەلەردىڭ بارلىعى وڭ شەشى­مىن تابادى. ءسويتىپ مۋزىكالىق ۋچيليششە گۋرەۆكە كوشىرىلەتىن بولىپ كەلىسىلەدى. بىراق پەرنەبەك سول ساپاردان سەمەيگە ورالعان­دا ەكى ارىپتەسى سۇيىنشىلەپ قارسى الادى.

– ءسىز كەتىسىمەن وبكومنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسى نوۆيكوۆ قىز­­مەت­تەن قۋىلىپ, ورنىنا مۇ­حامەد­عالي سۋجيكوۆ دەگەن ءوز قان­داسىمىز كەلدى. جەتى-سەگىز مۇعا­لىم قابىلداۋىندا بولىپ, بار­لىق جايدى ايتتىق. ول كىسى قات­تى تاڭدانىپ, ديرەكتورلارىڭ ورال­عان بويدا ماعان كەلسىن. اباي ەلىندە اشىلعان ەشبىر وقۋ ورنى ەشقايدا كوشىرىلمەيدى», دەپ ءبىزدى قۋانتىپ تاستادى, – دەيدى.

مۇحامەدعالي سۋجيكوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن وبكوم حاتشىسى مۇستافين مەن پەرنەبەك ەكە­ۋى قالانى ارالاپ ۋچيليششەگە عيمارات ىزدەيدى. تسەمەنت زاۋىتىنا تيەسىلى ءزاۋلىم عيماراتتى كورىپ, ۋچيليششەنى ورنالاستىرۋعا لايىق دەپ تابادى. كەزەكتەن تىس وتكەن بيۋرودا ءبىرىنشى حاتشى م.سۋجيكوۆ: «جولداستار! ءبىز كىمبىز؟ قىزمەتىمىزدى قالاي اتقارىپ ءجۇرمىز؟ حالىق نە دەي­دى, قانداي باعا بەرەدى؟ ەگەر ۇل-قىزدارىمىز وقىپ جاتقان ۋچي­ليششەنى جاۋىپ, باسقا وبلىسقا بەرە سالساق, كىم بولعانىمىز؟ گۋرەۆتىكتەر ابايدىڭ وتانىن­داعى ۋچيليششەنى كوشىرىپ اكەتۋگە, بۇكىل شىعىنىن كوتەرۋگە شەشىم قابىلداپتى. قالاي قارايسىز­دار؟ مەنىڭ شەشىمىم: ۋچيليششە ەشقايدا كوشپەيدى دە, جابىلمايدى دا. ديرەكتور ءوزى ءۇشىن شىرىلداپ جۇرگەن جوق. بۇگىن تۇسكە دەيىن مۇستافين جولداس ەكەۋى قالانى ارالاپ, لايىقتى عيمارات تاۋىپ كەلدى. وقۋ ورنىن سوندا كوشىرەمىز. بيۋرو وسىنداي شەشىم قابىلدايدى, ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ مۇستافين جولداسقا تاپسىرىلادى», دەيدى.

مىنە, وسىلايشا سەمەي قالا­سىن­داعى مۋزىكالىق ۋچيليششە اشىلعانىنا ءۇش جىل بولماي جاتىپ قۇردىمعا كەتە جازداعان ەدى. بۇل جەردە كاسىبي جاس مامان پەرنەبەك مومىن ۇلىنىڭ ۇلتتىق ونەر ءۇشىن جانىن بەرۋگە دايىن ەكەنى انىق كورىنەدى. جاس تا بولسا پەرنەبەك مومىن ۇلىنىڭ بۇل ەڭبەگىن, قازاقتىڭ ۇلتتىق ونەر تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلاتىن ەڭبەك دەپ باعالايمىن.

جاس باسشى اتاقتى جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتىڭ شاكىرتى مادەنيەت ەشەكەەۆتى حالىق ءارتىسى دارە­جەسىنە دەيىن كوتەرىپ, رۋحاني دەمەۋشىسى, قامقورشىسى بولدى. تابيعي تۋما تالانتتى بىردەن تانىپ, بار-جوعى 6-اق سىنىپتىق ءبىلىمى بولعانىنا قاراماي مۋزى­كالىق ۋچيليششەنىڭ وقۋشىسى ەتىپ قابىلداعان. وسى ءىسى ءۇشىن ءىشى تارلار جوعارى جاققا دەيىن دومالاق ارىز جازعان. بۇل جەردە «قايسار بالا» ونەر ءۇشىن جان پيدا دەپ, ناعىز ۇلتجاندىلىعىن كورسەتتى.

1960 جىلى پەرنەبەك مو­مىن­ ۇلىنىڭ قولداۋىمەن, قا­زاق­تىڭ كلاسسيكالىق مۋزىكا­سى­نىڭ نەگى­زىن قالاۋشى, كومپوزيتور مۇ­قان تولەباەۆتىڭ ەسىمى وسى ونەر ورداسىنا بەرىل­دى. ءسويتىپ پەرنەبەك مومىن­ ۇلى 1956-1961 جىلدارى مۋزىكا­لىق ۋچي­لي­ششەنىڭ جۇمىسىن ىسكەر­لىك ىزدەنۋمەن قاتار, قايسار مى­نەز تانىتىپ, بەس جىلدا اياق­قا تۇرعىزدى. بۇگىندە «قايسار بالا» ىرگەسىن قالاعان ونەر وردا­سىنان قاناتتانىپ شىققان ونەر قايراتكەرلەرى جەتەرلىك. ولار: كومپوزيتور تەمىرجان بازار­باەۆتان ءدارىس العان جولان داس­تەنوۆ, بولات قابىلباەۆ, ءماۋ­لىت راحيمباەۆ, دومبىراشى قۇر­مانعالي ءراحيموۆتىڭ شا­كىرت­تەرى: مىرزاعالي ايدابولوۆ, قادىر دوسىمجانوۆ, جاناس بەك­تۇروۆ, وتانتاي كارىپجانوۆ, ءماريا قۇسايىنوۆا, ءانشى داۋىل قايرولليننىڭ شاكىرتتەرى: نۇر­لان كوشەروۆ, مەدەت چوتاباەۆ, وسى ماقالانى جازعان اۆتوردىڭ شاكىرتتەرى: سەكەن تۇرىسبەكوۆ, سەرىك مالاەۆ, سايلاۋعازى احمە­توۆ, انشىلەردەن كەنجەعالي مىر­جىقباەۆ, روزا رىمباەۆا, ت.ب.

بۇگىندە ۋچيليششەنىڭ جاس ديرەكتورى سايلاۋعازى احمەتوۆتىڭ باستاماسىمەن مۋزىكالىق ۋچيليششە عيماراتى ىشىنەن پەرنەبەك مومىن ۇلى اتىنداعى كابينەت اشىلعان.

م.تولەباەۆ اتىنداعى ۋچي­لي­ششەنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى پ.مومىن ۇلىنىڭ ونەر سالا­سى­نا سىڭىرگەن ەڭبەگى جايلى ءبىر ما­قالادا ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلاعاتتى ۇستاز, قازاقستان­نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكە­رى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى, ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادە­مياسىنىڭ, ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, مۋزىكا زەرتتەۋشىسى, 100-دەن اسا عىلىمي-پەداگوگيكالىق, مۋزىكالىق-ەستەتيكالىق باعىتتاعى ەڭبەكتىڭ اۆتورى پەرنەبەك اعانىڭ جاسى بۇگىندە 90-نان اسىپ وتىر. سونىڭ 68 جىلىن مۋزىكا تاريحىن زەرتتەۋگە, جاس ۇرپاققا ەستەتيكالىق تاربيە بەرۋگە, وقۋلىقتار جازۋعا ارنالعان ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ «مۋزىكالى ەستەتيكالىق تار­بيە», «قازاق مۋزىكاسىنىڭ قىس­قاشا تاريحى» اتتى ءۇش تومدىق جيناعى, «عۇمىرناما» اتتى مونوگرافياسى وتە قۇندى ەڭبەكتەر بولىپ سانالادى.

«ەگەمەن قازاقستان» باسىلىمىندا وتكەن جىلى «ۇلت­تىق مۋزىكامىزدىڭ تاريحى مەن قۇدى­رەتىن دارىپتەي الماي كە­لە­مىز» دەگەن تاقىرىپپەن شىق­قان سۇحباتىندا پەرنەبەك اعا: «ەلى­مىزدە ءان, بي, مۋزىكا دۇنيەسىن زەرت­تەۋ ءىسى كەنجەلەپ قالعانى جا­سىرىن ەمەس. ادەبيەتتانۋ, تاريح­تانۋ, ءتىلتانۋ باعىتىندا زەرت­تەۋ ءىسى جولعا قويىلعانىمەن, عى­لىمي-زەرتتەۋ باعىتىندا ونەر­تانۋ ينستيتۋتى جوق. ءالى كۇنگە ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتار تاريحىن عىلىمي دەڭگەيگە كوتەرە الماي وتىرعانىمىز ەلدىگىمىزگە سىن. ...قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزى­كا اسپاپتارىن جاسايتىن كاسى­بي ءوندىرىستىڭ جوقتىعى قىن­جىلتادى», دەپ وي تۇيەدى.

قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسى­نىڭ ۇزدىگى پ.مومىن ۇلىنىڭ الدىنان وتكەن, تاربيەسىن كورگەن شاكىرتتەرى بۇگىندە ەل يگىلىگىنە ەڭ­بەك ەتۋدە. پ.مومىن ۇلى جاسى 90-نان اسسا دا ءالى تىڭ, كوكى­رەگى وياۋ, ءسوزى تياناقتى, ويى سەر­گەك, ءالى دە جاستارعا ءتالىم-تار­بيە بەرۋدەن جالىقپايدى.

قادىر دوسىمجانوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

سەمەي