ەرجۇرەك بارلاۋشى

قۇرامىندا قازاق بارلاۋشىسى جاڭگىروۆ بار بۇل توپتىڭ ەرلىگى كەيىن مايداندىق «وتان جاۋىنگەرى» گازەتىندە «12 42-گە قارسى» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالانىپ, 10 گيتلەرشىلدىڭ كوزى جويىلىپ, قالعانى تۇتقىندالىپ, كەڭەستىك 2 بارلاۋشى قازا تاۋىپ, ەكەۋى جارالانعانى باياندالادى.

جالپى بارلاۋشى, رەسەي جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ن.ءسلاۆيننىڭ وسىنداي كىتابى بارىن, ونىڭ ءمان-جايىن جارسۋاتتىق مارقۇم ءىزباي تەمىرعاليەۆ, تاعى باسقا ءتىلشى-اۆتورلارىمىزدىڭ جازۋىنان جاقسى بىلەتىن ەدىك. دە­گەنمەن وسى جولى تالعات اعا­مىزدىڭ ارقاسىندا  شىتىرمان وقيعالى سول كىتاپ قولعا ءتيىپ ءبىر دەمدە وقىپ شىقتىق.

ەڭ باستىسى 1919 جىلى 5 اقپاندا ماحامبەت اۋدانىنداعى كارمانوۆ سەلوسىندا تۋىپ, جاس­تايىنان جەتىم قالىپ, اعاسى ەس­قالي قاراباليننىڭ قامقور­لى­عىن­دا ءجۇرىپ, 7-سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ 1938 جىلى جاپون, فين, ودان سوڭعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىستا سان شايقاسقا قاتىسىپ, بەر­ليننەن ورالعان جەرلەسىمىز قۋان جاڭگىروۆ تۋرالى ءبىراز جايعا قانىقتىق.

تۋعان جەردەن بالاڭ جاسىندا كەتىپ, 7 جىلدان سوڭ 28 جاسىندا قايتا ورالعان بارلاۋشى ق.جاڭگىروۆتىڭ كەۋدەسىندە سوندا جەرلەستەرىن تاڭ-تاماشا قال­دىرعان جاۋىنگەرلىك قىزىل جۇل­دىز, ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى», ءىىى دارەجەلى «داڭق» وردەندەرى مەن «ەرلىگى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن» مەدالدارى جارقىراپ تۇرعان ەدى.

سول ماراپاتتاردىڭ اراسىنان تەك «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ نە سەبەپتى بەرىلگەنىن وقىساق: «جولداس جاڭگىروۆ باتىل دا شەشىمدى بارلاۋشى. ول 1944 جىلى شىلدەنىڭ 2-سىنەن 3-نە قاراعان ءتۇنى لەيتەنانت يۋروۆسكي توبىمەن بىرگە شابۋىلدىڭ وڭ باعىتىنداعى ۇرىستارعا قاتىستى.

ء«تىل» الۋشى توپ جاۋعا گراناتالار لاقتىرعاندا جولداس جاڭگىروۆ سول ارادا 4 بىردەي گيت­لەرشىلدى اۆتوماتپەن جايراتىپ سالدى. سودان سوڭ شابۋىلعا بەل­گى بەرىلگەندە, جولداس جاڭ­گىروۆ اۋىر جارالى اعا سەرجانت لوموۆسكيدى ارقالاپ, ءوز شەبى­مىزگە جەتكىزدى.

جولداس جاڭگىروۆ باتىل دا جاۋاپ­كەرشىلىگى وتە جوعارى بارلاۋشى, ول «ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە لايىقتى» دەپ قولىن قويادى 150-ات­قىشتار ديۆيزياسىنىڭ 175-دەربەس بارلاۋشىلار روتاسى­نىڭ كو­مانديرى, كاپيتان تاراسەنكو.

قۋان جاڭگىروۆ قىزمەت ەتكەن 175-دەربەس بارلاۋشىلار روتاسى تىكەلەي 150-اتقىشتار ديۆيزياسىنا باعىنىشتى بولعان. ال بۇل ديۆيزيانىڭ يلمەن كولىنەن باستاپ, پسكوۆ, لاتۆيا, پولشا جانە شىعىس پومەرانيانى جاۋ­دان تازارتقانى ءبىر بولەك, جاۋ ورداسى بەرليندەگى دە قيان-كەسكى شايقاستارعا قاتىسقان.

سوزگە ساراڭ قۋان اعامىزدىڭ مايداندا بارلاۋشى بولعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ال ونىڭ ەرلىگى تۋرالى قارۋلاسى, رە­سەي جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇ­شە­سى ناۋم سلاۆين «ۆ رازۆەدكە» ات­تى كىتابىندا جاقسى جازىپ, ونىڭ ءبىر دانا­سىن اعايعا جىبەرگەن ەدى. ءوزى­مىز ونى دەرەۋ وقىپ, كوپ جاي­عا قا­نىق­تىق. كىتاپتى كەزىندە مار­قۇم ءىزباي تەمىرعاليەۆ اعامىز قازاق­شالاپ, اۋداندىق گازەتتە جاريالادى.

ەستەلىگىندە تالعات اعامىز دا, ودان بۇرىن جازعاندار دا كىشى سەرجانت قۋان جاڭگىروۆتىڭ ونەرپاز بولعاندىعىن, ءتىپتى  ونىڭ ءانىن كەڭەس اسكەرىمەن قاتار نەمىستەر دە ءان تىڭداعانىن ايتادى.

1944 جىلى 6 ماۋسىمدا وداق­تاستار, اعىلشىن-امەريكا اسكەر­لەرى سولتۇستىك فرانتسياعا تەڭىز ارقىلى دەسانت ءتۇسىرىپ, ايگى­لى نورمانديا وپەراتسياسى باس­تال­عانى بەلگىلى. ارينە, بۇكىل سوعىس­تىڭ اۋىرتپالىعىن كوتەرىپ كەلگەن كەڭەستىكتەر بۇل وقيعانى جىلى قابىلداعان. جەرلەسىمىزدىڭ العى شەپتە ەكى تىلدە ولەڭ ايتۋى دا وسى وقيعاعا تىكەلەي  بايلانىستى بولعان ەكەن.

كاپيتان تاراسەنكونىڭ يۋروۆ­سكيگە بەرگەن بۇيرىعىنا ساي, بارلاۋشىلار موروزوۆ پەن جاڭ­گىروۆ العى شەپكە لەيتەنانت ستر­جيجوۆسكيدىڭ قاراۋىنا كەلسە, ولاردى جانىندا اۋىر جاشىك­تەر­دەگى اككۋمۋلياتورلار مەن داۋىس كۇشەيتكىشتەردى ارقالانعان ەكى سەرجانت قارسى الادى. قاستارىندا اۋدارماشىسى بار, وزدەرى كوڭىلدى:

«بۇگىن وداقتاستار ەكىنشى مايداندى اشتى, جولداستار. سونىمەن وزىمىزبەن بىرگە نەمىس­تەردى دە قۇتتىقتاۋىمىز كەرەك. تۇسىندىڭدەر مە, ودان ءارى سوعىس تا ءبىتىپ قالار مۇمكىن», دەگەن لەيتەنانت بۇلاردى اسىقتىرا العى شەپكە باستاي جونەلەدى.

كومانديردىڭ ايتۋىنشا, ويعا العان ىستەرىن ءتۇننىڭ ورتاسىنا تامان ورىنداۋلارى كەرەك. العى شەپتەگى بەيتاراپ زوناعا كەلىپ, ولار سناريادتان قالعان شۇڭقىرعا جايعاسىپ, داۋىس كۇشەيتكىشتەردىڭ ارقايسىسىن 300 مەتردەي قاشىقتىقتا جاۋ ەستيتىندەي تۇسقا ورناتۋعا كىرىسەدى. سودان اۋدارماشى وداقتاستاردىڭ سوعىس اشۋىنا بايلانىستى نەمىس جاۋىنگەرلەرى مەن وفيتسەرلەرىنە ۇندەۋىن وقيدى. ارينە, مۇنىڭ ءبارىن قارسى جاق قايدان تىپ-تىنىش وتىرىپ تىڭداسىن, بارلىق قارۋدان اتقىلاۋ باستالادى.

سول ارادا داۋىستىڭ شىققان ورىنى دا ءدال انىقتالىپ, سناريادتار بىرتىندەپ, بۇلار جاتقان تۇسقا جاقىنداي تۇسكەندە, كوماندير ورىن اۋىستىرۋعا بۇيرىق بەرەدى. دەرەۋ كەلەسى جەرگە اۋىسىپ, ودان دا سول ۇندەۋدى وقىپ, نەمىستەردىڭ ابدەن مازاسىن الادى. ءسويتىپ, تۇرعاندا جەرلەسىمىز جاڭگىروۆ: «كوماندير, بۇلار سەنىڭ «مۋزىكاڭدى» تىڭداعىسى كەل­مەيدى عوي, اكەل, مەن كورەيىنشى», دەپ ءان ايتۋعا رۇقسات سۇرايدى دا ميكروفوندى اۋزىنا تاقاپ, «ناچيناەم كونتسەرت دليا ۋشەي يز نەمەتسكيح ترانشەي» دەپ حابارلاپ, كەڭ داۋىستا شىرقالاتىن قازاقشا ءبىر ءاندى شىرقاي جونەلەدى.

اۋەلى تۇنگى اسپانعا جاڭ­عى­رىققان ۇنگە, ونىڭ ۇستىنە قازاق­شا اۋەندەردى توسىرقاعانداي, جاۋ وق اتۋىن سايابىرسىتىپ, بەينە ءبىر ابىرجىعانداي توسىن كۇي تانىتادى. بۇل ابىرجۋدى بارلاۋشى ءتيىمدى پايدالانىپ, اتاقتى «ماحوروچكا», «ۆالەنكي», «ساراتوۆسكيە سترادانيا», تاعى باسقا دا اندەردى شىرقاپ بەرەدى.

تاعى ءبىر ايتارىمىز تالعات تاسقاريننىڭ مالىمەتىنشە, 1980 جىلدىڭ باسىندا ن.سلاۆين قۋان اعامىزدى ماسكەۋ قالاسىندا وتەتىن مايدانداستاردىڭ سالتاناتتى جيى­نىنا قاتىستىرۋ ءۇشىن گۋرەۆ وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتى ارقىلى تاۋىپ, شاقىرۋ جولداعان. بىراق مەزگىلسىز كەلگەن اجال بۇل تىلەكتىڭ ورىندالۋىنا جازبايدى.

«اكەم سوعىستان 1946 جىلى ورالعان سوڭ 1947 جىلى انامىز مارىشپەن شاڭىراق كوتەرەدى. ومىرگە 10 بالا اكەلەدى. ونىڭ ۇشەۋى جاستاي شەتىنەسە, 7 بالاسى ءتۇرلى جۇمىستا ءجۇرمىز. اكەمىز ورمان شارۋاشىلىعىندا, كولحوزدا, مەكتەپتە ەڭبەك ەتتى. زەينەتكەرلىككە سول ورمانشىلىقتان شىقتى. 1980 جىلى سوعىستا العان جارا­قاتتارىنىڭ اسەرىنەن قايتىس بولدى», دەيدى ۇلى امانقوس.

ۇلى وتەپ, امانقوس, امانتاي, كەنجەتايى اسكەر قاتارىندا بولعان. كەنجەسى اۋعانستاندا ازامات­تىق بورىشىن وتەگەن. كەزىن­دە اكەسىنىڭ قارۋلاسىنا حات جول­داعان لايىعى, وتەپ, امان­بايى دا بۇگىندە ومىردە جوق. ال قارا شاڭىراقتى ەڭبەكتەرىنىڭ زەينەتىن كورىپ وتىرعان امانقوسى مەن كەلىنى توقسۇلۋ ۇستاسا, اجارى مەن كەنجەتايى دا اۋىلداستارى ۇلگى تۇتاتىن باقىتتى وتباسى.

ومىردەن وتكەن دوسى تۋرالى كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى ناۋم سلاۆين «سولداتى ەگو ليۋبيلي» دەگەن وچەرك جازىپ, ول «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1980 جىلعى 9 ما­مىر­داعى سانىندا جاريالاندى. ارتىنشا 1980 جىلى 5 ماۋسىمدا وبلىستىق تاريحي ولكەتانۋ مۋ­زەيىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ت.سيم­بيركينادان قۋان جاڭگىروۆ تۋرالى قۇجاتتار مەن حاتتار, ماراپاتتارى, سۋرەتتەرى, جەكە زاتتارىن سۇراعان حات كەلەدى.

بۇگىندە جارسۋات اۋىلىندا باتىر بارلاۋشى اتىندا كوشە بار. ماحامبەت اتىنداعى مەكتەپ وقۋشىلارى ءار مەرەكە سايىن اتالارىنىڭ ەرلىكتەرىن ماق­تان ەتىپ كەلەدى. شاعىن اۋىل بولسا دا 332 ازاماتىن ماي­دان­عا شى­عارىپ سالعان جارسۋات­تىق­تار ءوز ارداقتىلارىن ەش ۇمىت­پاي­تىندىقتارىن وسى ءبىر قادام­دارىمەن تاعى ءبىر دالەلدەپ وتىر.

«سوعىسقا قاتىسقانداردىڭ بارلىعى ءبىز ءۇشىن ەرلىك جاساعاندار. ءبىز قالۋ قالباعاەۆ, جاردەم قازيەۆ, ق ۇلىنجان تولەپوۆ, داۋلەت ىزتاەۆ, قۇباش قاشقىنوۆ, بەگا­لى ىزماعامبەتوۆ, قاپار ەس­قاليەۆ, حامزا نىسانعاليۆ, بيسە­عالي ەرعاليەۆ, ساتىش كادىر­عوجين, وراق نۇراقانوۆ, قۋان جاڭ­گىروۆ جانە باسقالاردىڭ ەسىم­دەرىن ەش ۇمىتپايمىز», دەگەن اۋىل ارداگەرلەرى القاسىنىڭ توراعاسى تالعات تاسقاريننىڭ تىلەگىنە تولىق قوسىلامىز. ال ەرجۇرەك بارلاۋشى, حالقىنا عانا ەمەس دۇشپانىنا دا قاسقايا قارسى قاراپ تۇرىپ ءان شىرقاعان قازاق, سەرجانت قۋان جاڭگىروۆتىڭ ەرلىككە تولى ءومىر جولى وسىنداي.

سۇيەۋ حالىقوۆ,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

اتىراۋ وبلىسى,

يندەربور كەنتى