ازەربايجان اقىنى ۇلىقتالدى

ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى يلحام اليەۆتىڭ جار­لى­عىمەن قايراتكەر اقىن ا.دجاۆادتىڭ 130 جىلدىق مەرەيتويى باكۋدە باستالاردان ءبىر كۇن بۇرىن ۇيىمداستىرىلعان «ازاتتىق ۇرانشىسى» اتتى ەسكە الۋ جيى­نى باۋىرلاس تۇركى ەلدەرىنىڭ يسمايل گاسپرالى ايتقانداي, «تىلدە, پىكىردە, ويدا بىرلىگى» بەكەم ەكەنىن كورسەتسە كەرەك. وسى جولدا عۇمىر كەشىپ, رەپرەسسيا قۇربانىنا اينالعان احمەد دجاۆاد مەملەكەتتىك ەگەمەندىك پەن حالقىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەستى. تۇركى حالقى ءۇشىن ەرلىكتەر جاسادى جانە ۇلتتىق قوعامدىق سانانىڭ وسۋىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوستى. حالىقتىڭ ۇلتتىق سەزىمىن, تۇركىلىك سانانى وياتاتىن شىعارمالار جازدى. 1914 جىلى جازىلعان «قاراتەڭىزدىڭ تولقىندارى» شىعارماسى تۇركى الەمىنە ءۇمىت ساۋلەسىن تۇسىرگەنىن ايتادى بىلەتىندەر.

«ازاتتىق ۇرانشىسى» اتتى ەسكە الۋ جيىنىنا حالىقارالىق تۇركى اكا­دەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى, ازەربايجاننىڭ قازاقستان­داعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى­cىنىڭ كەڭەسشىسى روۆشان كازىموۆ, مەملەكەتتىك تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن ءابىل, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ تۇركىتانۋ كافەدرا­سى­نىڭ پروفەسسورى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى امانتاي ءشارىپ, «الجير» مەموريالدى-مۇراجاي كەشەنىنىڭ ديرەكتورى سامات تەرگەمباەۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعى نۇر-سۇلتان قالاسى فيليالىنىڭ ديرەكتورى داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, ازەربايجان دياسپوراسىنىڭ وكىلدەرى, سونىمەن قاتار ۇيىم باسشىلارى, زيا­لى قاۋىم وكىلدەرى مەن كورنەكتى عالىمدار قاتىستى. جيىندا ءسوز سويلەگەن اكادەميا باسشىسى د.قىدىرالى ا.دجاۆادتىڭ تۇركى الەمىندەگى ورنى تۋرالى باياندادى:

«بۇگىنگى ءىس-شارانىڭ «الجير» مەموريال­دى كەشەنىندە ءوتۋىنىڭ سيمۆو­لي­كالىق ءمانى زور. احمەد دجاۆاد سانالى عۇمىرىن ازەربايجان حالقىنىڭ ازاتتىعىنا ارناعان ءارى سول جولدا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشى­راعان قايراتكەر. ا.دجاۆاد تەك ازەربايجان حال­قىنىڭ عانا ەمەس, تۇركى الەمىنە ورتاق تۇلعا. ول احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرزا فاتالي احۋندزادە, گاسان بەك زاردابي, مۇستافا شوقاي, يشەنالى اراباەۆ سىندى تۇركىگە تۇتقا بولعان تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول 26-28 جاسىندا ازاتتىق ۇرانشىسى رەتىندە باۋىر­لاس ازەربايجاننىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى سوزدەرىن ماڭگىگە تاڭبالادى. ونىڭ ومىرشەڭ شىعارمالارى تۇركىلىك سانا-سەزىمنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتتى.

ونىڭ اياۋلى جارى احۋند-زادە شۋكۋريا سۋلەيمانقىزى دا قازاقستانعا جەر اۋدارىلىپ, 1938-1945 جىلدارى «الجير» لاگەرىندە جازىقسىز 8 جىل وتىرعان. اقىننىڭ جارىمەن بىرگە جەر اۋدارىلعان 44 ازەربايجاندىق ايەلدىڭ قاتارىندا 1918-20 جىلدارى ازەربايجان دەموكراتيالىق ر+ەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى حويسكي فاتالي حاننىڭ قىزى تامارا حانىم دا بولعان. سوندىقتان ۇلى اقىننىڭ مەرەيتويى اياسىندا احمەد جاۆادپەن بىرگە جازىقسىز قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن دا ەسكە الىپ, رۋحتارىنا تاعزىم ەتەمىز. مۇنداي زۇلماتتى ۇمىتۋعا بولمايدى», دەدى.

سونىمەن قاتار, قوناقتار نازارىنا كورنەكتى قايراتكەر ا.دجاۆاد­تىڭ ءومىربايانى مەن جارى احۋند-زادە شۋ­كۋريا سۋلەيمانقىزىنىڭ ەستەلىك سۇح­باتى تۋرالى دەرەكتى فيلم ۇسى­نىلدى.

ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلار قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ رۋحىنا تاع­زىم ەتىپ, «ەسكە الۋ قابىرعاسىنا» گۇل­شوق­تارىن قويدى.

بۇدان كەيىن قاتىسۋشىلار مۋزەي ەكسپوزيتسيالارىمەن تانىسىپ, «الجير» لاگەرىندە جازاسىن وتە­گەن ازەربايجاندىقتار تۋرالى تاقىرىپ­تىق كورمەنى تاماشالادى. ولاردىڭ قاتا­رىندا ا.دجاۆادتىڭ 1938-1945 جىل ارالىعىندا قازاقستانعا جەر اۋدا­رىل­عان جارى احۋند-زادە شۋكۋريا سۋلەي­مانقىزىنا ارنالعان ەكسپوزيتسيا دا بار.

جيىن سوڭىندا قۋعىن-سۇرگىن قۇر­بان­دارىنىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالدى.